Osoby z orzeczeniem o niepełnosprawności podlegają tym samym zasadom w zakresie podejmowania pracy, jak każda inna osoba ubiegająca się o zatrudnienie. Pracodawca nie może dyskryminować pracowników m.in. ze względu na niepełnosprawność. Zasady dotyczące czasu pracy, urlopów oraz dodatkowych przerw są kluczowe dla zapewnienia odpowiednich warunków zatrudnienia.
Czas pracy i urlopy osób niepełnosprawnych
Rozkład czasu pracy pracowników niepełnosprawnych, przy zachowaniu zasady pięciodniowego tygodnia pracy, pracodawca może określić na dowolne dni pracy. Czas pracy osoby niepełnosprawnej nie może przekraczać 8 godzin na dobę i 40 godzin tygodniowo, a osoby zaliczonej do znacznego lub umiarkowanego stopnia niepełnosprawności nie może przekraczać 7 godzin na dobę i 35 godzin tygodniowo.
Urlop dodatkowy nie przysługuje osobie uprawnionej do urlopu wypoczynkowego w wymiarze przekraczającym 26 dni roboczych lub dodatkowego urlopu na podstawie odrębnych przepisów. Pracownik nabywa prawo po raz pierwszy do dodatkowego urlopu wypoczynkowego po przepracowaniu jednego roku po dniu zaliczenia go do umiarkowanego lub znacznego stopnia niepełnosprawności. W przypadku nabycia prawa do dodatkowego urlopu w trakcie roku kalendarzowego stosujemy zasady obowiązujące przy urlopie uzupełniającym, a zatem urlop ten nie będzie podlegał proporcjonalnemu obniżeniu do okresu, w którym pracownik nie miał do niego prawa. Oznacza to, że jeżeli pracownik niepełnosprawny uzyska prawo do dodatkowego urlopu w grudniu, bo w tym miesiącu upływa rok zatrudnienia po dniu zaliczenia do znacznego lub umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, to nabywa on prawo do pełnych 10 dni dodatkowego urlopu.
Niezależnie od powyższego, osoba niepełnosprawna, bez względu na stopień niepełnosprawności, ma prawo do dodatkowej przerwy w pracy na gimnastykę usprawniającą lub wypoczynek. Czas takiej dodatkowej przerwy wynosi 15 minut i również jest wliczany do czasu pracy.
Dofinansowanie do zatrudnienia osób niepełnosprawnych w samorządach
Samorządy nie mogą korzystać z dofinansowania do zatrudnienia i wynagrodzenia pracowników z niepełnosprawnościami ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych. Chodzi o dublowanie środków publicznych. Zgodnie z ustawą o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (art. 26b ust. 7) dofinansowanie do wynagrodzeń pracowników z niepełnosprawnościami nie przysługuje w części finansowanej ze środków publicznych. Dlatego samorządy, które dysponują właśnie środkami publicznymi, nie mogą korzystać z dofinansowania do wynagrodzenia pracowników z niepełnosprawnościami z PFRON.
W praktyce oznacza to, że samorządy nie otrzymują żadnej rekompensaty za dodatkowe uprawnienia przysługujące pracownikom z niepełnosprawnościami, takie jak skrócony czas pracy czy dodatkowe urlopy. Konsekwencją tej sytuacji jest fakt, że zatrudnienie osoby niepełnosprawnej w jednostce samorządowej może generować dodatkowe koszty, np. konieczność zatrudnienia dodatkowego pracownika lub obciążenia innych pracowników pracą w godzinach nadliczbowych. Z kolei w sektorze prywatnym przedsiębiorcy otrzymują w tym zakresie znaczące wsparcie, które niweluje te koszty.
Jak podkreśla posłanka Agnieszka Maria Kłopotek, zróżnicowanie tej sytuacji sprawia, że osoby z niepełnosprawnościami mają ograniczone szanse zatrudnienia w jednostkach samorządu terytorialnego, mimo że właśnie tam - w urzędach, szkołach, instytucjach kultury czy ośrodkach pomocy społecznej - istnieje wiele stanowisk pracy dostosowanych do ich możliwości i kwalifikacji.
Wiceminister rodziny, pracy i polityki społecznej oraz pełnomocnik rządu ds. osób niepełnosprawnych, Łukasz Krasoń, zaznacza, że celem tak skonstruowanych przepisów jest zapobieganie podwójnemu finansowaniu tych samych kosztów, czyli sytuacji, w której ten sam koszt byłby finansowany dwukrotnie - raz z funduszy publicznych i drugi raz przez Państwowy Fundusz Osób Niepełnosprawnych. Zasada zakazu podwójnego finansowania zapisana jest wprost w regulacjach unijnych i krajowych.
Równocześnie przypomina, że samorządy mogą uczestniczyć w programie PFRON „Stabilne zatrudnienie - osoby niepełnosprawne w administracji i służbie publicznej”.
Proces rekrutacji i pierwszeństwo w zatrudnieniu
Postępowanie w sprawie naboru na stanowisko urzędnicze w jednostce samorządu terytorialnego jest sformalizowanym postępowaniem rekrutacyjnym opartym na zasadach otwartości, jawności i przejrzystości. Celem naboru jest realizacja postulatu zapewnienia zawodowego, rzetelnego i bezstronnego wykonywania zadań publicznych przez organy samorządowe. Z tych względów nabór powinien przyczynić się do doboru kadr urzędniczych przede wszystkim według kryteriów merytorycznych.
Kandydat z niepełnosprawnością, który zamierza skorzystać z uprawnienia do pierwszeństwa w zatrudnieniu, wraz z innymi składanymi dokumentami powinien przedstawić kopię dokumentu potwierdzającego jego niepełnosprawność. Niepełnosprawność oznacza trwałą lub okresową niezdolność do wypełniania ról społecznych z powodu stałego lub długotrwałego naruszenia sprawności organizmu, w szczególności powodującą niezdolność do pracy. Ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych ustanawia trzy stopnie niepełnosprawności: znaczny, umiarkowany i lekki.
Wskaźnik zatrudnienia osób z niepełnosprawnością a pierwszeństwo w zatrudnieniu
Zakres obowiązków pracodawcy samorządowego związanych z naborem na stanowisko urzędnicze zależy od tego, czy w miesiącu poprzedzającym datę upublicznienia ogłoszenia o naborze wskaźnik zatrudnienia osób z niepełnosprawnością w danym urzędzie wynosi nie więcej niż 6 proc. Zgodnie z ustawą o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, omawiany wskaźnik to przeciętny miesięczny udział procentowy osób z niepełnosprawnością w zatrudnieniu ogółem, w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy.
Zgodnie z art. 13a ust. 1 ustawy o pracownikach samorządowych, w toku naboru komisja wyłania nie więcej niż pięciu najlepszych kandydatów, spełniających wymagania niezbędne oraz w największym stopniu spełniających wymagania dodatkowe, których przedstawia kierownikowi jednostki celem zatrudnienia wybranego kandydata. Jednocześnie, w myśl ustępu 2 tego artykułu, jeżeli w jednostce wskaźnik zatrudnienia osób z niepełnosprawnością w miesiącu poprzedzającym datę upublicznienia ogłoszenia o naborze jest niższy niż 6 proc., pierwszeństwo w zatrudnieniu na stanowiskach urzędniczych, z wyłączeniem kierowniczych stanowisk urzędniczych, przysługuje osobie z niepełnosprawnością, o ile znajduje się w gronie osób, o których mowa w ust. 1.
Reasumując, aby wobec osoby z niepełnosprawnością istniał obowiązek zastosowania art. 13a ust. 2 ustawy o pracownikach samorządowych, muszą ziścić się następujące przesłanki: kandydat musi spełnić podstawowe wymagania niezbędne na danym stanowisku, musi spełniać w jak największym stopniu określone w ogłoszeniu o naborze wymagania dodatkowe, osoba musi znaleźć się w grupie nie więcej niż pięciu najlepszych kandydatów, a wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych w jednostce musi być niższy niż 6 proc.
Pierwszeństwo w zatrudnieniu nie ma charakteru generalnego. Przepis art. 13a ust. 2 ustawy o pracownikach samorządowych nie można analizować w oderwaniu od ustępu pierwszego, gdyż stanowią one jedną normę prawną, którą dla prawidłowego zastosowania należy czytać łącznie. Już z literalnego brzmienia tej normy wynika, że pierwszeństwo w zatrudnieniu na stanowiskach urzędniczych przysługuje osobie z niepełnosprawnością, o ile znajduje się w gronie nie więcej niż pięciu najlepszych kandydatów, spełniających wymagania niezbędne oraz w największym stopniu spełniających wymagania dodatkowe.
Zasady savoir-vivre wobec osób niepełnosprawnych
Brak roszczenia o zatrudnienie
W przypadku ziszczenia się wszystkich przesłanek związanych z obowiązkiem pracodawcy samorządowego zastosowania pierwszeństwa wobec kandydatów z niepełnosprawnością, uczestniczących w naborze na wolne stanowisko urzędnicze, nie powstaje obowiązek zatrudnienia takiej osoby. Niedoszły pracownik nie ma roszczenia o zatrudnienie na dane stanowisko. Osobom z niepełnosprawnością, które znalazły się w grupie najlepszych kandydatów w ramach przeprowadzanego naboru na stanowisko urzędnicze, nie przysługuje roszczenie o nawiązanie stosunku pracy (zawarcie umowy o pracę), gdyż ewentualny obowiązek nawiązania takiego stosunku musi wynikać z wyraźnej podstawy prawnej.
Celem procedury otwartego i konkurencyjnego naboru na podstawie przepisów ustawy o pracownikach samorządowych jest wyłącznie wyłonienie kandydata na stanowisko urzędnicze, a nie bezpośrednio zatrudnienie wybranej osoby na takim stanowisku. Podstawową zasadą prawa pracy jest to, że nawiązanie stosunku pracy oraz ustalenie warunków pracy i płacy wymaga zgodnego oświadczenia woli pracodawcy i pracownika.
Podstawy prawne
- Ustawa z dnia 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych (Dz.U. z 2024 r. poz. 1135)
- Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. z 2024 r. poz. 44)
- Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 22 maja 2003 r.
tags: #zatrudniani #w #samorzadach #pracownikow #niepelnosprawnych