Umowa o dzieło, regulowana przepisami Kodeksu cywilnego (art. 627-646), jest specyficznym rodzajem umowy rezultatu. Jej główną cechą jest zobowiązanie do wykonania oznaczonego dzieła, a nie świadczenia usług. Warto podkreślić, że umowa ta charakteryzuje się odpłatnością i brakiem wymogu osobistego wykonania dzieła przez przyjmującego zamówienie. Jednakże, w sytuacji powierzenia wykonania dzieła osobie trzeciej, „dziełobiorca” ponosi odpowiedzialność za działania tej osoby.
Istotą umowy o dzieło jest osiągnięcie konkretnego, zindywidualizowanego rezultatu, który może mieć charakter materialny lub niematerialny. Jest to kluczowa różnica w porównaniu do umowy o świadczenie usług, która opiera się na starannym działaniu i niekoniecznie musi zmierzać do osiągnięcia konkretnego rezultatu. Na przykład, samo określenie sposobu ułożenia wykładziny i miejsca jej położenia niekoniecznie musi oznaczać umowę o dzieło, jeśli czynności są powtarzalne i nie prowadzą do stworzenia unikatowego efektu, chyba że zamawiający wymaga artystycznego wykonania, jak np. stworzenie wzoru z wykładziny.
Sądy wielokrotnie podkreślały, że kluczowym elementem odróżniającym umowę o dzieło od umowy zlecenia jest właśnie jej charakter jako umowy rezultatu. Przedmiotem umowy o dzieło jest indywidualnie oznaczony wytwór, efekt. Przykładem sytuacji, która nie może być uznana za umowę o dzieło, jest przeprowadzenie zajęć w ramach kursu przygotowującego pracowników administracji rządowej do mianowania na pracownika służby cywilnej, ponieważ taka forma działania nie prowadzi do obiektywnie uchwytnego i pewnego rezultatu.
Od 1 stycznia 2021 roku wprowadzono obowiązek informowania Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) o zawarciu każdej umowy o dzieło, jeśli umowa ta jest zawierana z osobą, z którą zleceniodawca nie pozostaje w stosunku pracy, lub gdy wykonawca nie wykonuje pracy na rzecz swojego pracodawcy w ramach tej umowy. Informacja taka musi zostać przekazana do ZUS w ciągu 7 dni od zawarcia umowy. Może to skutkować zwiększoną liczbą kontroli umów cywilnoprawnych, podczas których organy kontrolne będą weryfikować zgodność przedmiotu umowy z jej rodzajem. Dlatego właściwe zakwalifikowanie umowy cywilnoprawnej jako umowy zlecenia lub umowy o dzieło nabiera szczególnego znaczenia.
Warto pamiętać, że nazwa umowy nie przesądza o jej charakterze. Kluczowe znaczenie mają postanowienia umowy oraz faktyczne wykonanie. Liczne orzeczenia sądowe, w tym wyroki Sądu Najwyższego i Sądów Apelacyjnych, potwierdzają, że decydująca jest rzeczywista istota umowy, determinowana jej treścią, zgodnym zamiarem stron i celem, a nie sama nazwa.
Umowa o dzieło może być zawierana zarówno w formie pisemnej, jak i ustnej. Czas jej trwania jest dowolny i zależy od ustaleń między stronami. Może być również cykliczna, jednak należy uważać, aby nie nabrała cech umowy zlecenia. Umowę o dzieło charakteryzuje brak określonego miejsca wykonania dzieła, dowolność w wyborze czasu realizacji oraz brak podległości wykonawcy względem zamawiającego. Wykonawca sam decyduje o godzinach i miejscu pracy, a jedynym ograniczeniem jest termin ukończenia dzieła oraz zapisy umowne dotyczące np. formy dostarczenia dzieła czy pól jego eksploatacji.
Jak rozliczać wynagrodzenie na umowie o dzieło?
Podstawowym obowiązkiem zamawiającego jest zapłata za wykonane dzieło. Strony mogą ustalić wynagrodzenie na dwa sposoby:
- Wynagrodzenie kosztorysowe: Stosowane, gdy ustalenie wynagrodzenia jest skomplikowane i wymaga przygotowania kosztorysu. Pozwala na ustalenie kwoty wynagrodzenia po wykonaniu zadania i podliczeniu kosztów, co jest korzystniejsze dla wykonawcy.
- Wynagrodzenie ryczałtowe: Stosowane, gdy wysokość wynagrodzenia jest jasno określona i strony zgadzają się na konkretną kwotę.
Przyjmujący zamówienie nie może żądać podwyższenia wynagrodzenia, jeśli wykonał prace dodatkowe bez zgody zamawiającego. W przypadku umowy o dzieło nie istnieje minimalne wynagrodzenie godzinowe, a kwota wynagrodzenia jest ustalana indywidualnie lub wynika z kosztorysu.
Umowa o dzieło a podatek
Sposób rozliczania podatku od umowy o dzieło zależy od relacji między stronami:
- Umowa między firmą a osobą fizyczną: Jeśli przychód przekracza 200 zł, zamawiający odprowadza podatek zryczałtowany w wysokości 18%. Poniżej 200 zł odprowadzana jest zaliczka na podatek dochodowy, a wykonawca otrzymuje PIT-11 i wykazuje dochody w swojej deklaracji PIT-37.
- Umowa między osobami fizycznymi: Obowiązują standardowe progi podatkowe: 18% dla dochodów do 85 528 zł i 32% dla dochodów powyżej tej kwoty.
- Umowa z przedsiębiorcą: Przedsiębiorca rozlicza umowę jako przychód z działalności gospodarczej. Osoba fizyczna zawierająca umowę o dzieło poza działalnością gospodarczą może zastosować 50-procentowe koszty uzyskania przychodu, jeśli nastąpiło przeniesienie praw autorskich.
- Umowa z własnym pracownikiem: Wynagrodzenie z umowy o dzieło jest doliczane do wynagrodzenia ze stosunku pracy, a pracodawca odprowadza podatek od obu kwot.
- Umowa z bezrobotnym: Podjęcie się wykonania dzieła jest traktowane jako zajęcie zarobkowe, co skutkuje utratą statusu bezrobotnego. Podatek odprowadzany jest na zasadach ogólnych.
- Umowa z obywatelem Ukrainy (i innymi cudzoziemcami): Obowiązują te same zasady podatkowe, co w przypadku umów z polskimi pracownikami.
- Umowa o dzieło a KRUS: Rolnik może jednocześnie opłacać składki w KRUS i zarabiać na umowie o dzieło, o ile utrzymuje się z uprawy roli i nie próbuje oszukać ZUS.
Koszty uzyskania przychodu od umowy o dzieło mogą wynosić 20% lub 50%, jeśli nastąpiło przeniesienie praw autorskich na zamawiającego.
Składki ZUS na umowie o dzieło
Co do zasady, praca na umowie o dzieło nie wiąże się z odprowadzaniem składek na ubezpieczenie zdrowotne, emerytalne ani rentowe, chyba że umowa jest zawarta z własnym pracodawcą. Brak tych składek oznacza, że przy tej samej kwocie brutto, zarobek na umowie o dzieło jest wyższy niż na umowie zleceniu czy umowie o pracę. Należy jednak pamiętać, że w takim przypadku nie odkłada się środków na emeryturę z ZUS, nie korzysta się z bezpłatnej państwowej służby zdrowia w ramach NFZ i nie przysługuje zwolnienie lekarskie.
Umowa o dzieło z przeniesieniem praw autorskich
W przypadku umowy o dzieło z przeniesieniem praw autorskich, zamawiający zyskuje pełną ochronę własności intelektualnej, w tym prawo do swobodnego korzystania z dzieła, prawa majątkowe, a także uprawnienie do przerabiania i tłumaczenia utworu. W umowie takiej powinny być określone wszystkie pola eksploatacji utworu. Dla wykonawcy takie rozwiązanie jest korzystne pod względem podatkowym, ponieważ koszty uzyskania przychodu wynoszą 50%, co obniża podatek do zapłaty. Jednakże, zamawiający zyskuje prawa majątkowe do dzieła i może na nim zarabiać wielokrotnie.
Wypowiedzenie umowy o dzieło
Pojęcia takie jak "wypowiedzenie umowy o dzieło za porozumieniem stron" czy "okres wypowiedzenia umowy o dzieło" nie istnieją. Od umowy o dzieło można odstąpić w każdym momencie, jednak wiąże się to z określonymi zobowiązaniami:
- Odstąpienie przez zamawiającego: Zamawiający może odstąpić od umowy do czasu zakończenia dzieła, odliczając od wynagrodzenia to, co przyjmujący zamówienie zaoszczędził z powodu niewykonania dzieła. Może również odstąpić od umowy, jeśli przyjmujący zamówienie opóźnia się z rozpoczęciem lub wykończeniem dzieła w stopniu uniemożliwiającym dotrzymanie terminu.
- Odstąpienie przez wykonawcę: Wykonawca może odstąpić od umowy, jeśli jest niezdolny do pracy. Umowa staje się również nieważna w przypadku śmierci wykonawcy. W takiej sytuacji, jeśli materiał był własnością wykonawcy, a częściowo wykonane dzieło przedstawia wartość dla zamawiającego, wykonawca lub jego spadkobierca może żądać odebrania materiału i zapłaty jego wartości oraz odpowiedniej części wynagrodzenia. Sąd może rozwiązać umowę, jeśli wskutek zmian, których nie można było przewidzieć, wykonawca chce zwiększyć wynagrodzenie, a zamawiający się na to nie zgadza.
Można również odstąpić od umowy, gdy wykonawca spóźnia się z oddaniem dzieła, wykonuje je wadliwie lub sprzecznie z umową, albo nie przeprowadza prac zgodnie z ustalonym harmonogramem. W takich przypadkach zamawiający może wezwać wykonawcę do poprawy sposobu wykonania, a po bezskutecznym upływie terminu - od umowy odstąpić lub powierzyć poprawienie dzieła innemu wykonawcy.
Umowa o dzieło a służba cywilna
Urzędnik służby cywilnej potrzebuje pisemnej zgody dyrektora generalnego na podjęcie dodatkowego zatrudnienia na podstawie umowy o pracę. Jednakże, można dorabiać na zleceniu lub podpisać umowę o dzieło bez takiej zgody, o ile nie narusza to przepisów ustawy o służbie cywilnej lub zasad etyki. Urzędnicy wyższych szczebli potrzebują zgody na jakiekolwiek zajęcia zarobkowe.
Członek korpusu służby cywilnej (niezależnie od statusu zatrudnienia i zajmowanego stanowiska) nie może wykonywać czynności lub zajęć sprzecznych z obowiązkami wynikającymi z ustawy o służbie cywilnej, podważających zaufanie do służby cywilnej lub naruszających zasadę lojalności. Dotyczy to również publicznego wypowiadania poglądów na temat pracy urzędu. Odpłatne prowadzenie szkoleń przez członków korpusu służby cywilnej nie jest zakazane, o ile nie narusza powyższych zasad.
Umowa o dzieło jako forma zatrudnienia
Pracownicy samorządowi nie podlegają ograniczeniom w podejmowaniu dodatkowej pracy, chyba że zawarto z nimi umowę o zakazie konkurencji. Nawet bez takiej umowy, pracodawca może zwolnić pracownika, który pracuje u konkurencji lub prowadzi własną działalność o takim charakterze.
Umowa zlecenia podlega zasadzie swobody umów, co pozwala na wprowadzenie do niej zakazu konkurencji. W przypadku braku takiego zapisu, zleceniobiorca musi zachować ostrożność.
tags: #umowa #o #dzielo #sluzba #cywilna