System ubezpieczeń społecznych służy finansowaniu świadczeń, które mają zapewnić osobom ubezpieczonym środki utrzymania w okolicznościach, w których z różnych powodów osoby te nie są aktywne zawodowo lub gdy aktywność ta ulega ograniczeniu. Przepisy przyznają Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych prawo odzyskiwania świadczeń z ubezpieczeń, które zostały pobrane nienależnie. Czy żądanie przez ZUS zwrotu nienależnie pobranych świadczeń jest zgodne z prawem? Czy można się od niego odwołać? Sprawdź w artykule!
Nienależnie pobrane świadczenia z ubezpieczenia społecznego
Zgodnie z art. 84 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, osoba, która pobrała nienależne świadczenie z ubezpieczeń społecznych, jest obowiązana do jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, w wysokości i na zasadach określonych przepisami prawa cywilnego. Odsetki są naliczane od dnia następującego po dniu wypłaty świadczenia do dnia spłaty.
Jeśli jednak wypłacenie nienależnych świadczeń zostało spowodowane przekazaniem przez płatnika składek lub inny podmiot nieprawdziwych danych mających wpływ na prawo do świadczeń lub na ich wysokość, obowiązek zwrotu tych świadczeń wraz z odsetkami obciąża odpowiednio płatnika składek lub inny podmiot, za cały okres, za który nienależne świadczenia zostały wypłacone.
W razie zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń, w terminie wskazanym w decyzji zobowiązującej do zwrotu tych należności, nie nalicza się odsetek od spłaconych należności za okres od dnia przypadającego po dniu wydania decyzji do dnia spłaty. Jeżeli osoba pobierająca świadczenia zawiadomiła organ wypłacający te świadczenia o zajściu okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń albo wstrzymanie ich wypłaty, a mimo to świadczenia były nadal wypłacane, kwoty nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczeń społecznych podlegają zwrotowi bez odsetek (art. 84 ust. 1, 1a, 6 i 11 ustawy).
Kiedy ZUS ma prawo żądać zwrotu świadczeń nienależnie pobranych?
W postanowieniu Sądu Najwyższego z 17 października 2024 roku (III USK 380/23) wyjaśniono, że ZUS (organ rentowy) może domagać się zwrotu nienależnie pobranego świadczenia tylko wówczas, gdy ubezpieczonemu można przypisać złą wolę. Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń (art. 84 ust. 2 pkt 1 ustawy), jak i osoby, która uzyskała świadczenia na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów, albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji ubezpieczeniowej (art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy).
W prawie ubezpieczeń społecznych „świadczenie nienależnie pobrane” to nie tylko „świadczenie nienależne” (obiektywnie, np. wypłacane bez podstawy prawnej), ale także „nienależnie pobrane”, a więc pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania/zaniechania. Świadomość nienależności świadczenia może mieć źródło w pouczeniu udzielonym przez organ rentowy co do okoliczności powodujących konieczność zwrotu świadczenia bądź może wynikać z zawinionego działania osoby, która spowodowała wypłatę świadczeń.
Przykłady sytuacji, w których ZUS może żądać zwrotu świadczeń:
- Przykład 1: W decyzji o przyznaniu emerytury ZUS poinformował (pouczył) ubezpieczonego o okolicznościach, w których prawo do emerytury ulega zawieszeniu, w szczególności, że prawo to ulega zawieszeniu w razie osiągania przychodu w kwocie wyższej niż 130% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za kwartał kalendarzowy, ostatnio ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego (art. 104 ust. 7 Ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych). Jednak mimo to po przekroczeniu tego limitu kwoty przychodu ZUS nadal wypłacał wspomnianej osobie emeryturę (choć prawo do niej uległo zawieszeniu). W tych okolicznościach osoba pobierająca omawiane świadczenie, pomimo że została pouczona o przesłankach jego zawieszenia, działała w złej wierze, co uprawniało ZUS do żądania zwrotu wypłaconego świadczenia za okres, w którym prawo do niego było zawieszone.
- Przykład 2: ZUS wypłacał ubezpieczonemu zasiłek chorobowy na podstawie zaświadczenia lekarskiego, które - jak się później okazało - zostało przez ubezpieczonego sfałszowane. Takie działanie ubezpieczonego cechowała zła wiara, a w konsekwencji ZUS mógł skutecznie domagać się zwrotu wypłaconego zasiłku chorobowego. Dodatkowo wystąpiły okoliczności, o których mówi wprost art. 17 ust. 2 Ustawy z dnia 25 czerwca 1999 roku o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, stanowiący, że zasiłek chorobowy nie przysługuje, jeżeli zaświadczenie lekarskie zostało sfałszowane.
- Przykład 3: Pracownik w czasie swojej nieobecności w pracy w okresie pobierania zasiłku chorobowego wykonywał inną pracę zarobkową - w ramach umowy zlecenia. Pracownik wiedział, że zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa wykonywanie w okresie orzeczonej niezdolności do pracy zarobkowej (podobnie jak wykorzystywanie zwolnienia od pracy w sposób niezgodny z celem tego zwolnienia) skutkuje utratą przez ubezpieczonego prawa do zasiłku chorobowego za cały okres tego zwolnienia.
Zwrot nienależnie pobranych świadczeń: brutto czy netto?
Kwestia, czy zwrot nienależnie pobranych świadczeń powinien nastąpić w wysokości "brutto" czy "netto", była przedmiotem analizy orzecznictwa. Zgodnie z art. 138 ust. 1 i 3 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, osoba, która nienależnie pobrała świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu.
Nienależnie pobrane świadczenie podlegające zwrotowi obejmuje kwotę „brutto”, czyli kwotę świadczenia faktycznie wypłaconego, zwiększoną o kwotę podatku dochodowego od osób fizycznych oraz o kwotę składki na ubezpieczenie zdrowotne. Świadczeniem w rozumieniu powołanych powyżej przepisów jest bowiem kwota emerytury bądź renty wyliczona na podstawie przepisów regulujących zasady ustalania wysokości świadczeń.
Wypracowane orzecznictwo potwierdza, że celem przepisów dotyczących zwrotu nienależnie pobranych świadczeń jest ochrona Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Dlatego też zwrot nienależnie pobranego świadczenia powinien obejmować wysokość kwoty, o jaką Fundusz ten został bezpodstawnie uszczuplony.
Zwrot na rzecz organu rentowego nienależnie pobranego świadczenia z ubezpieczenia społecznego w kwocie brutto powoduje, że po stronie ubezpieczonego powstaje możliwość ubiegania się o zwrot nadpłaconego podatku dochodowego od osób fizycznych, z którym to żądaniem ubezpieczony może wystąpić do właściwego urzędu skarbowego. Nadpłatę podatku dochodowego można zrekompensować odliczeniem od dochodu wykazanego w zeznaniu rocznym dokonanych w roku podatkowym zwrotów nienależnie pobranych świadczeń, które uprzednio zwiększyły dochód podlegający opodatkowaniu, w kwotach uwzględniających pobrany podatek dochodowy.
Dochód netto a dochód brutto (dochód, pensja/wynagrodzenie itp.) w jedną minutę: definicja/różnica, wyjaśnienie, przykłady
Zasada korzystania z odliczenia podatkowego polega na wyrównaniu straty, jaką poniósłby podatnik, który najpierw uzyskał opodatkowane świadczenie, a potem zwrócił je - bez prawa do zwrotu pobranego mu wcześniej podatku dochodowego. Świadczenia nienależne, podlegające odliczeniu to kwota netto plus pobrany wcześniej podatek.
Granice czasowe prawa żądania zwrotu świadczenia
Nie można żądać zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczeń społecznych za okres dłuższy niż ostatnie 12 miesięcy, jeżeli osoba pobierająca świadczenia zawiadomiła organ wypłacający świadczenia o zajściu okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń albo wstrzymanie ich wypłaty, a mimo to świadczenia były nadal wypłacane, a w pozostałych przypadkach - za okres dłuższy niż ostatnie 3 lata.
Należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia uprawomocnienia się decyzji ustalającej te należności. Istnieją jednak wyjątki od tej zasady, w tym przedawnienie nie rozpoczyna się ani ulega zawieszeniu w przypadku umowy o odroczenie terminu płatności lub rozłożenie na raty, a także w przypadku rozpoczęcia potrąceń ze świadczeń lub podjęcia czynności egzekucyjnych.
W przypadku osoby, która nienależnie pobrała świadczenie, decyzji ustalającej należności z tego tytułu nie wydaje się później niż w terminie 5 lat od ostatniego dnia okresu, za który pobrano nienależne świadczenie (art. 84 ust. 3, 7 i 7a ustawy).
Potrącenie nienależnie pobranych świadczeń
Kwoty nienależnie pobranych świadczeń ustalone prawomocną decyzją oraz kwoty odsetek i kosztów upomnienia podlegają potrąceniu z wypłacanych świadczeń, a jeżeli prawo do świadczeń nie istnieje - ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub egzekucji sądowej.
Jeżeli wpłata na poczet należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń nie pokrywa w całości tych należności, dokonaną wpłatę zalicza się w pierwszej kolejności na pokrycie kosztów upomnienia i kosztów egzekucyjnych, a pozostałą część zalicza się proporcjonalnie na poczet kwoty nienależnie pobranych świadczeń oraz kwoty odsetek.
Odstąpienie od żądania zwrotu świadczenia lub rozłożenie go na raty
ZUS może odstąpić od żądania zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin ich płatności albo rozłożyć je na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności lub gdy kwota nienależnie pobranych świadczeń nie przewyższa kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym w administracji.
Od kwot nienależnie pobranych świadczeń, które rozłożono na raty albo których termin płatności odroczono, nie nalicza się odsetek, począwszy od dnia wpływu wniosku o udzielenie tych ulg. Jeżeli dłużnik nie spłaci w terminie ustalonych przez Zakład rat, pozostała kwota staje się natychmiast wymagalna wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.
Rozłożenie na raty kwot należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń albo odroczenie terminu ich płatności następuje w formie umowy. Należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń, których termin płatności odroczono lub które rozłożono na raty, nie podlegają potrąceniu z wypłacanych świadczeń (art. 84 ust. 8-8d ustawy).
tags: #zwrot #nienaleznie #pobranych #swiadczen #brutto #czy