Czas pracy nauczycieli od lat budzi dyskusje i jest przedmiotem debat publicznych. Szczególnie często pojawia się kwestia liczby godzin dydaktycznych, które stanowią jedynie część obowiązków pedagoga. Warto przyjrzeć się, jak kształtowały się przepisy dotyczące pensum nauczycielskiego i jak wygląda ono dzisiaj.
Pensum nauczycielskie - czym jest i jak się zmieniało?
Jednym ze szczególnych aspektów pracy nauczyciela jest pensum określające tygodniową liczbę jego godzin dydaktycznych. Wysokość pensum jest jednak zależna od wielu czynników - m.in. od charakteru pracy nauczyciela lub łączenia przez niego etatów - dlatego wymiar pensum trzeba często obliczać indywidualnie.
Nauczycielskie pensum stanowi tylko jeden z elementów składających się na ogólny czas pracy pedagoga, o czym stanowi art. 42 nauczycielskiej pragmatyki służbowej, przy czym ogólny czas pracy to 40 godzin na tydzień. W tym zakresie regulacje Karty nauczyciela wydają się zbieżne z normami Kodeksu pracy wyrażonymi w art. 129 § 1, zgodnie z którym czas pracy nie może przekraczać 8 godzin na dobę i przeciętnie 40 godzin w przeciętnie 5-dniowym tygodniu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym nieprzekraczającym 4 miesięcy.
Karta Nauczyciela a Kodeks Pracy
Między regulacjami Kodeksu pracy oraz Karty nauczyciela jest jednak istotna różnica, bowiem Kodeks pracy wprowadza zarówno tygodniową normę czasu pracy, jak i normę dzienną. Karta nauczyciela wprowadza natomiast jedynie tygodniową normę czasu pracy. W efekcie do nauczyciela nie odnosi się norma 8 godzin dziennego czasu pracy, można ją zatem przekroczyć w poszczególne dni tygodnia, pod warunkiem, że tygodniowa norma czasu pracy nauczyciela, czyli wspomniane 40 godzin, nie zostanie przekroczona. Normy dziennej nie można oczywiście przekraczać dowolnie, bowiem do nauczycieli stosuje się normę art. 132 § 1 k.p., według którego pracownikowi przysługuje w każdej dobie prawo do co najmniej 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku.
Godziny ponadwymiarowe a godziny nadliczbowe
Ponieważ tygodniowa norma czasu pracy nauczyciela nie może zostać przekroczona, do nauczycieli nie stosuje się przepisów dotyczących godzin nadliczbowych. Godziny ponadwymiarowe, czyli instytucja właściwa do nauczycielskiego stosunku pracy, nie spowodują bowiem przekroczenia tygodniowej normy czasu pracy. Zakładając, że nauczyciel pracuje z pensum 18-godzinnym, czyli ma 18 godzin dydaktycznych mieszczących się w 40 godzinach zegarowych tygodniowo, to nawet dodając do tego 9 godzin dydaktycznych, czyli maksimum przewidziane dla godzin ponadwymiarowych, uzyskujemy jedynie 27 godzin dydaktycznych w ramach 40-godzinnego tygodnia pracy.
Jeżeli weźmiemy najwyższe pensum przewidziane przepisami Karty nauczyciela, czyli 30 godzin, właściwe m.in. dla wychowawców internatów, to maksymalne pensum z godzinami ponadwymiarowymi daje 45 godzin, ale nadal dydaktycznych, co oznacza nieco ponad 33 godziny zegarowe. Wymiar pracy nauczyciela nadal będzie się więc mieścił w limicie tygodniowego ogólnego czasu pracy nauczyciela.
Elastyczność w organizacji zajęć
Oczywiście może się zdarzyć, że godzina pensum będzie mieć 60 minut, jak godzina zegarowa, bowiem taką możliwość daje Rozporządzenie w sprawie szczegółowej organizacji publicznych szkół i publicznych przedszkoli. Stosownie do § 10 ust. 1 tego aktu w uzasadnionych przypadkach dopuszcza się prowadzenie zajęć edukacyjnych w czasie nie krótszym niż 30 i nie dłuższym niż 60 minut, zachowując ogólny tygodniowy czas trwania zajęć edukacyjnych ustalony w tygodniowym rozkładzie zajęć.
Ważne! Czas trwania godzin pensum nie może wykroczyć ponad maksymalny ogólny tygodniowy czas pracy nauczyciela, czyli ponad 40 godzin. Nie można zatem przydzielić nauczycielowi takiej liczby godzin ponadwymiarowych, która spowodowałaby złamanie tego limitu.
Zgodnie z regulacją art. 42 ust. 1 Karty Nauczyciela, tygodniowy czas pracy nauczyciela zatrudnionego w pełnym wymiarze zajęć nie może przekraczać 40 godzin. Jest to norma, a nie sztywny wymiar etatu pracownika. Oznacza to, że w poszczególne dni tygodnia nauczyciel może pracować więcej niż 8 godzin, pod warunkiem, że w skali całego tygodnia nie przekroczy 40 godzin.
Warto zaznaczyć, że „18 godzin to krzywdzący mit; fake news, który podważa rolę i znaczenie nauczycielskiej profesji”. Zgodnie z prawem, tygodniowy czas pracy polskich nauczycieli wynosi 40 godzin, a jak pokazują dane Instytutu Badań Edukacyjnych, średni tydzień pracy nauczyciela to aż 47 godzin. Osoby dokonujące uproszczenia, że nauczyciel pracuje tylko 18 godzin dydaktycznych, pomijają inne zajęcia jak m.in. zajęcia wychowawcze, opiekuńcze, zajęcia wynikające z zadań statutowych szkoły (jak np. prowadzenie zebrań z rodzicami, udział w posiedzeniach rady pedagogicznej), przygotowanie się do prowadzenia zajęć, tworzenie dokumentacji przebiegu nauczania i pracy szkoły, dokształcanie się i doskonalenie zawodowe, współpracę z rodzicami i specjalistami. Część tej pracy nauczyciele wykonują w swoich domach, bo najczęściej w szkołach nie ma miejsca, drukarek, komputerów, papieru.
Dla samorządów jest to o tyle istotne, że to na nich - jako organach prowadzących publiczne szkoły - ciąży obowiązek określenia w uchwale zasad rozliczania tygodniowego wymiaru godzin zajęć nauczycieli oraz godzin ponadwymiarowych. Błędy w uchwałach oraz niewłaściwe zrozumienie istoty czasu pracy nauczyciela bywają przyczyną sporów i nieporozumień z kadrą oświatową.
Ministerstwo jest skłonne uznać, że wycieczkami można rozliczać dodatkową godzinę, ale jeśli będą realizowały program. Większość szefów szkół, którzy już ustalili, co będą robić ich nauczyciele, uważa, że chodzi o 60 minut. Pensum to 18 godzin lekcyjnych, ale nauczyciel pracuje tygodniowo 40 godzin zegarowych. Zajęcia, które mają trwać 60 minut, to problem organizacyjny: trzeba je prowadzić przed albo po lekcjach, które trwają po 45 minut. Nie można nauczycielowi przydzielić ich w ciągu dnia, kiedy ma tzw. przerwy. Szkoły najczęściej więc proponują uczniom pozalekcyjne kółka zainteresowań lub zajęcia wyrównawcze.
Pensum uśrednione dla nauczyciela w roku szkolnym 2025/2026
Przykładowe ustalanie pensum w praktyce
Od 1 września 2018 r. obowiązuje nowy przepis art. 42 ust. 5c ustawy - Karta Nauczyciela, który dotyczy nauczycieli realizujących obowiązki na stanowiskach o różnym tygodniowym wymiarze godzin zajęć. Tygodniowy obowiązkowy wymiar godzin zajęć (pensum) jest ustalany jako iloraz łącznej liczby realizowanych godzin i sumy części etatów realizowanych w ramach poszczególnych tygodniowych wymiarów godzin zajęć, przy czym wynik zaokrągla się do pełnych godzin w ten sposób, że czas zajęć do pół godziny pomija się, a powyżej pół godziny liczy się za pełną godzinę.
Przykład 1: Nauczyciel jest zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy i ma kwalifikacje bibliotekarza i polonisty. Dyrektor przydzielił mu 16 godzin języka polskiego, 1 godzinę do dyspozycji wychowawcy, 1 godzinę zajęć dydaktyczno-wyrównawczych, 6 godzin biblioteki i 4 godziny wychowawcy świetlicy. Łącznie 28 godzin.
Przykład 2: Nauczyciel jest zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy i ma kwalifikacje bibliotekarza, polonisty i logopedy. Dyrektor przydzielił mu 9 godzin języka polskiego, 15 godzin biblioteki i 4 godziny zajęć logopedy. Łącznie 28 godzin.
Przykład 3: Nauczyciel jest zatrudniony w 0,5 wymiaru czasu pracy na czas nieokreślony i ma kwalifikacje bibliotekarza, polonisty i logopedy. Dyrektor przydzielił mu 5 godzin języka polskiego, 5 godzin biblioteki i 4 godziny zajęć logopedy. Łącznie 14 godzin.
Karta Praw i Obowiązków Nauczyciela z 1972 roku podkreślała, że Polska Rzeczpospolita Ludowa otacza stan nauczycielski szczególną troską, w którego rękach spoczywa wychowanie narodu. Nauczyciel urzeczywistnia socjalistyczne ideały programowe kierowniczej siły narodu - Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w dziedzinie kształtowania świadomości młodego pokolenia, jego patriotycznej i internacjonalistycznej postawy.
tags: #w #1965 #roku #etat #godzin #nauczyciela