Urlop macierzyński to okres płatnej przerwy w pracy, przysługujący pracownicy po urodzeniu dziecka. Jest to świadczenie gwarantowane przez polskie prawo i stanowi ważny element wsparcia dla młodych rodziców. Zrozumienie zasad jego przyznawania, wymiaru i związanych z nim terminów jest kluczowe dla prawidłowego korzystania z tego uprawnienia.
Zasiłek macierzyński przysługuje przez okres ustalony przepisami Kodeksu pracy jako okres urlopu macierzyńskiego, urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego, urlopu rodzicielskiego oraz urlopu ojcowskiego. W przypadkach, o których mowa w art. 29 ust. 3-7, okres wypłaty zasiłku macierzyńskiego zmniejsza się o okres wypłaty tego zasiłku ubezpieczonej - matce dziecka, a w przypadku, o którym mowa w art. 29 ust. 8, o okres, przez który matka dziecka korzystała, na podstawie przepisów odrębnych, z prawa do urlopu macierzyńskiego, urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego albo urlopu rodzicielskiego. Zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający okresowi urlopu rodzicielskiego mogą jednocześnie korzystać ubezpieczeni rodzice dziecka. W takim przypadku łączny okres zasiłku macierzyńskiego nie może przekraczać wymiaru urlopu rodzicielskiego określonego przepisami Kodeksu pracy. Przepis ust. 3 stosuje się odpowiednio w przypadku gdy drugi z rodziców dziecka korzysta z prawa do urlopu rodzicielskiego na podstawie odrębnych przepisów.
Ważne jest, aby podkreślić, że tydzień urlopu macierzyńskiego, podobnie jak urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego i urlopu rodzicielskiego, odpowiada 7 dniom kalendarzowym. Wynika to wprost z przepisu art. 183(1) §1 Kodeksu pracy. W praktyce, dzień porodu jest co do zasady pierwszym dniem urlopu macierzyńskiego. Ten urlop nie zaczyna się od dnia następnego, ale właśnie od dnia porodu.
Podstawowe zasady urlopu macierzyńskiego
Urlop macierzyński jest jednym z uprawnień pracowniczych związanych z rodzicielstwem. W znakomitej większości przypadków korzystają z niego pracownice, które urodziły dziecko w czasie trwania stosunku pracy. Wymiar urlopu macierzyńskiego określony został w przepisach Kodeksu pracy i jest zależny od liczby dzieci urodzonych podczas jednego porodu:
- jedno dziecko - 20 tygodni urlopu macierzyńskiego,
- dwoje dzieci - 31 tygodni urlopu macierzyńskiego,
- troje dzieci - 33 tygodnie urlopu macierzyńskiego,
- czworo dzieci - 35 tygodni urlopu macierzyńskiego,
- pięcioro i więcej dzieci - 37 tygodni urlopu macierzyńskiego.
Przed przewidywaną datą porodu pracownica może wykorzystać nie więcej niż 6 tygodni urlopu macierzyńskiego. Jeżeli pracownica nie korzysta z urlopu macierzyńskiego przed przewidywaną datą porodu, pierwszym dniem urlopu macierzyńskiego jest dzień porodu. W przypadku, gdy pracownica wykorzystała część urlopu macierzyńskiego przed porodem, urlop przysługujący po porodzie jest proporcjonalnie pomniejszony o wykorzystane dni.
Pierwsze 14 tygodni urlopu macierzyńskiego (licząc od dnia porodu) przysługuje wyłącznie matce. Po wykorzystaniu tego okresu, matka ma prawo zrezygnować z pozostałej części urlopu. W takiej sytuacji, na wniosek pracownika-ojca wychowującego dziecko, może on przejąć pozostałą część urlopu macierzyńskiego. Pracownica musi złożyć u swojego pracodawcy wniosek o skrócenie urlopu macierzyńskiego najpóźniej na 7 dni przed planowanym powrotem do pracy. Do wniosku musi być dołączone zaświadczenie pracodawcy zatrudniającego pracownika-ojca, potwierdzające termin rozpoczęcia urlopu macierzyńskiego przez pracownika, przypadający bezpośrednio po terminie rezygnacji matki.
Pracownica ma również prawo do rezygnacji z urlopu macierzyńskiego po wykorzystaniu 8 tygodni tego urlopu, ale tylko w przypadku, gdy:
- posiada orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji, lub
- przebywa w szpitalu albo innym podmiocie leczniczym wykonującym działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne, ze względu na stan zdrowia uniemożliwiający jej sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem.
W takich sytuacjach, na wniosek pracownika-ojca wychowującego dziecko, może on przejąć pozostałą część urlopu macierzyńskiego.
Urlop rodzicielski i ojkowski - podział obowiązków
Po wykorzystaniu urlopu macierzyńskiego przez matkę, ojciec dziecka, który jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę, może skorzystać z pozostałej części urlopu macierzyńskiego. Taki urlop jest nazywany potocznie urlopem tacierzyńskim. Rozpoczyna się on bezpośrednio po zakończeniu urlopu przez mamę i trwa maksymalnie 6 tygodni.
Urlop rodzicielski, w odróżnieniu od macierzyńskiego, nie jest obowiązkowy i przysługuje łącznie obojgu rodzicom. Jego wymiar to 41 tygodni po narodzinach jednego dziecka lub 43 tygodnie, gdy urodzą się bliźnięta lub większa ilość dzieci. W przypadku urodzenia 1 dziecka, łączna długość urlopów: macierzyńskiego i rodzicielskiego wynosi 61 tygodni.
Każdy z rodziców ma wyłączne prawo do wykorzystania 9 tygodni urlopu rodzicielskiego - tej części nie można przenieść na drugiego z rodziców. Oznacza to, że jeden rodzic może wykorzystać maksymalnie 32 (lub 34, przy większej ilości dzieci) tygodnie tego urlopu, a pozostała część przypada drugiemu rodzicowi. Rodzice mogą podzielić między siebie urlop rodzicielski w inny sposób, przebywać na nim na zmianę, a nawet równocześnie. Urlop rodzicielski można wykorzystać jednorazowo lub w maksymalnie 5 częściach. Jeśli rodzice zdecydują się podzielić go na części, mają czas na jego wykorzystanie aż do ukończenia przez dziecko 6. roku życia (a dokładnie - do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko skończyło 6 lat).
Urlop ojcowski to dodatkowe 14 dni gwarantowanego przez prawo i w pełni płatnego urlopu, z którego może skorzystać każdy mężczyzna zatrudniony na podstawie umowy o pracę. Urlop ojcowski może być wykorzystany w dowolnym, wybranym terminie, ale tylko w okresie roku od dnia narodzin dziecka. Nie może być on dłuższy niż do ukończenia przez dziecko 12. miesiąca życia. Wniosek o urlop ojcowski należy złożyć pracodawcy minimum 7 dni przed jego rozpoczęciem.
Zasiłek macierzyński - wysokość i zasady wypłaty
Zasiłek macierzyński jest świadczeniem finansowym przyznawanym w okresie urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego. Jest on wypłacany przez ZUS (bezpośrednio lub za pośrednictwem pracodawcy, jeśli zatrudnia on ponad 20 pracowników) i przysługuje wyłącznie rodzicom, którzy przed porodem byli objęci ubezpieczeniem chorobowym.
Podstawą wymiaru zasiłku macierzyńskiego jest przeciętne miesięczne wynagrodzenie wypłacone za ostatnie 12 miesięcy pracy lub za ostatnie pełne miesiące kalendarzowe, jeśli czas zatrudnienia był krótszy. W przypadku rodziców prowadzących działalność gospodarczą, bierze się pod uwagę średni przychód z ostatnich 12 miesięcy, od którego odprowadzana była składka chorobowa.
Przez cały okres urlopu macierzyńskiego zasiłek przysługuje w wysokości 100% podstawy wymiaru. Po upływie tego okresu, wysokość zasiłku dla rodzica korzystającego z urlopu rodzicielskiego zmniejsza się do 70% podstawy wymiaru.
Istnieje możliwość złożenia wniosku o wypłatę zasiłku macierzyńskiego w stałej wysokości 81,5% podstawy wymiaru. Taki wniosek należy złożyć najpóźniej 21 dni po urodzeniu dziecka. Wówczas zasiłek przez cały okres urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego będzie wynosił 81,5% podstawy wymiaru. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy pracownik lub pracownica zdecyduje się na podział urlopu rodzicielskiego, wówczas za okres 9-tygodniowej, nieprzenoszalnej części tego urlopu dla ojca dziecka, przysługuje zasiłek macierzyński w wysokości 70%.
Urlop na warunkach urlopu macierzyńskiego i urlop wychowawczy
Osobom, które przyjęły dziecko na wychowanie (tzw. rodzice adopcyjni lub zastępczy), przysługuje urlop na warunkach urlopu macierzyńskiego, urlop rodzicielski i urlop ojcowski. Zasiłek macierzyński przysługuje im za okres odpowiadający tym urlopom, gdy nie są pracownikami.
Urlop na warunkach urlopu macierzyńskiego dla rodziców adopcyjnych lub zastępczych zależy od wieku dziecka:
- do 7. roku życia (lub do 10. roku życia, jeśli dziecko ma odroczony obowiązek szkolny) - 38 tygodni (przy jednym dziecku), 62 tygodnie (przy większej liczbie dzieci).
- do 14. roku życia - 38 tygodni (przy jednym dziecku), 62 tygodnie (przy większej liczbie dzieci).
Urlop rodzicielski dla rodziców zastępczych/adopcyjnych wynosi odpowiednio 65 tygodni (jedno dziecko) lub 67 tygodni (więcej dzieci), jeśli dziecko posiada zaświadczenie "Za życiem".
Urlop wychowawczy to dodatkowy czas, który rodzice mogą poświęcić na osobistą opiekę nad dzieckiem po zakończeniu urlopu rodzicielskiego. Prawo do niego przysługuje rodzicom zatrudnionym na podstawie umowy o pracę przez minimum 6 miesięcy. Urlop jest dobrowolny, jego wymiar wynosi 36 miesięcy i może być wykorzystany do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 lat. Każdy z rodziców ma wyłączne prawo do wykorzystania 1 miesiąca urlopu - tego uprawnienia nie można przenieść na drugiego rodzica. Pozostałą część urlopu wychowawczego można podzielić między mamę i tatę, łącznie na maksymalnie 5 części.
Urlop wychowawczy jest co do zasady bezpłatny. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy korzystają z niego osoby pobierające zasiłek rodzinny - w okresie 24 miesięcy urlopu wychowawczego wypłacany jest dodatkowo zasiłek wychowawczy w wysokości 400 zł miesięcznie.
Szczególne okoliczności i ochrona zatrudnienia
Przepisy Kodeksu pracy regulują także szczególne przypadki związane z urlopem macierzyńskim, takie jak pobyt matki lub dziecka w szpitalu, śmierć dziecka lub matki, porzucenie dziecka przez matkę, jej niezdolność do samodzielnej egzystencji, czy podjęcie przez nią pracy, jeśli nie była objęta ubezpieczeniem chorobowym.
W przypadku pobytu pracownicy w szpitalu lub innym zakładzie leczniczym, może ona przerwać urlop macierzyński na okres pobytu, po wykorzystaniu 8 tygodni urlopu po porodzie. Pozostałą część urlopu macierzyńskiego może wykorzystać pracownik - ojciec wychowujący dziecko lub pracownik - inny członek najbliższej rodziny.
Pracodawca nie ma prawa zwolnić pracownicy w ciąży ani przebywającej na urlopie macierzyńskim, z pewnymi wyjątkami. Umowa o pracę na czas określony lub umowa na okres próbny przekraczająca 1 miesiąc, która uległaby rozwiązaniu po upływie trzeciego miesiąca ciąży, jest automatycznie przedłużana do dnia porodu. Dotyczy to sytuacji, gdy pracownica zgłosiła ciążę pracodawcy.
Pracownicy na urlopie wychowawczym przysługuje ochrona zatrudnienia. Pracodawca nie może wypowiedzieć ani rozwiązać umowy o pracę w okresie od dnia złożenia przez pracownika wniosku o udzielenie urlopu wychowawczego do dnia zakończenia tego urlopu, nie dłużej jednak niż przez łączny okres 12 miesięcy. Rozwiązanie umowy w tym czasie jest dopuszczalne tylko w razie ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy, lub gdy zachodzą przyczyny uzasadniające rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika.
Teraz mamy elastyczny urlop rodzicielski, którym rodzice mogą się dowolnie dzielić
W przypadku urodzenia dziecka przed ukończeniem 28. tygodnia ciąży lub z masą urodzeniową nie większą niż 1000 g, przysługuje dodatkowy urlop macierzyński. Jego wymiar zależy od długości hospitalizacji dziecka i może wynieść maksymalnie 15 tygodni. Jeśli dziecko urodziło się po 28. tygodniu ciąży, ale przed 37. tygodniem, z masą urodzeniową powyżej 1000 g, dodatkowy urlop może wynieść maksymalnie 8 tygodni, w zależności od okresu hospitalizacji dziecka. W przypadku urodzenia dziecka po 37. tygodniu ciąży, jeśli jego pobyt w szpitalu po porodzie trwał co najmniej 2 kolejne dni (pierwszy z nich od 5. do 28. dnia po porodzie), przysługuje dodatkowy urlop w wymiarze tygodnia za każdy tydzień pobytu dziecka w szpitalu.
Pierwsze dni, tygodnie i miesiące po porodzie to szczególny czas dla Ciebie, Twojego maluszka i całej Waszej rodziny. Dzięki urlopom macierzyńskiemu i rodzicielskiemu możesz w całości poświęcić się opiece nad dzieckiem, a także odpocząć i zregenerować się po ciąży i porodzie.
tags: #urlop #macierzynski #czy #tygodnie #obejmuja #tylko