Umowa o dzieło to jedna z umów cywilnoprawnych, która często budzi wątpliwości interpretacyjne, zwłaszcza w kontekście jej rozróżnienia od umowy zlecenia czy umowy o pracę. Zrozumienie specyfiki umowy o dzieło, jej cech charakterystycznych oraz praktycznych aspektów prawnych jest kluczowe zarówno dla wykonawców, jak i zamawiających. Niniejszy artykuł przybliża definicję umowy o dzieło, jej podstawowe cechy, prawa i obowiązki stron, a także analizuje wybrane orzeczenia sądowe, które pomagają w jej prawidłowej kwalifikacji.
Czym jest umowa o dzieło?
Umowa o dzieło jest umową uregulowaną przepisami Kodeksu cywilnego (art. 627-646). Na jej podstawie wykonawca (przyjmujący zamówienie) zobowiązuje się do wykonania określonego dzieła, a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia za jego wykonanie (art. 627 Kodeksu cywilnego). Jest to umowa wzajemna, co oznacza, że wykonawca za wykonanie dzieła oczekuje świadczenia ze strony zamawiającego w postaci zapłaty wynagrodzenia.
Przepisy Kodeksu cywilnego nie definiują wprost pojęcia dzieła. Przyjmuje się jednak, że dzieło jest rezultatem (skutkiem) działań przyjmującego zamówienie, podjętych w celu wykonania powierzonego mu zamówienia. O dziele możemy mówić dopiero wtedy, gdy rezultat pracy wykonawcy jest samoistny, a praca związana z jego realizacją została zakończona. Oznacza to, że dzieło będzie istniało niezależnie od dalszych działań wykonawcy.
Z tego powodu, umowę o dzieło zawiera się w celu uzyskania określonego rezultatu o materialnej lub niematerialnej postaci. W przypadku takiej umowy oceniamy rezultat (skutek) działań podejmowanych przez wykonawcę, a nie jego starania podjęte celem osiągnięcia umówionego rezultatu. Umowę o dzieło zawieramy na przykład w celu wykonywania mebli kuchennych na wymiar, czy naprawy samochodu. Z punktu widzenia zamawiającego nie jest istotne, czy stolarz starał się wykonać zamówione meble, czy mechanik usiłował naprawić samochód. Zamawiający jest zainteresowany wyłącznie rezultatem działań podjętych celem wykonania umówionego dzieła.
Nastawienie na osiągnięcie określonego rezultatu odróżnia umowę o dzieło od umowy o pracę oraz od umowy zlecenia. Celem umowy zlecenia jest również uzyskanie konkretnego efektu przez dającego zlecenie, przy czym w przypadku umowy zlecenia w pierwszej kolejności pod uwagę brana jest staranność w podejmowaniu działań przez zleceniobiorcę. W związku z tym możliwe jest poprawne wykonanie umowy zlecenia połączone z brakiem osiągnięcia określonego rezultatu.
Umowa o dzieło może dotyczyć nie tylko wykonania rzeczy materialnych (np. naprawa samochodu, wykonanie mebli), ale także rzeczy niematerialnych (np. wykonanie grafiki komputerowej, skład książki lub ebooka). Przez umowę o dzieło przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania oznaczonego dzieła, a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia (art. 627 Kodeksu cywilnego). Jest to powierzenie pracy, w wyniku wykonywania której strony umowy spodziewają się uzyskać określony, konkretny rezultat (wynik, efekt). Zatem współpraca na tej podstawie może zostać nawiązana w każdy sposób, tj. dorozumiany, ustnie lub na piśmie. Wykonawca dzieła dysponuje w zasadzie nieograniczoną swobodą środków, aby uzyskać zamierzony umownie efekt.
Rezultat takiej umowy może być zarówno materialny, np. wykonanie rzeźby, mebla czy namalowanie obrazu, jak i niematerialny, np. WAŻNE! Często zdarza się, że strony nieprawidłowo zawierają umowę o dzieło zamiast umowy zlecenia. Co prawda umowa o dzieło jest najtańszą formą powierzenia pracy (od przychodu z tej umowy nie nalicza się składek ZUS), i jest to nierzadko wiodące przy podejmowaniu decyzji o nawiązaniu współpracy na tej podstawie, jednak wiąże się z ryzykiem zakwestionowania jej przez ZUS podczas kontroli i uznania za umowę zlecenia (o świadczenie usług) ze wszystkimi tego konsekwencjami (w szczególności dopłatą zaległych składek łącznie z odsetkami).
Kwalifikacja umowy o dzieło - kluczowe wytyczne orzecznicze
Kwestia prawidłowej kwalifikacji umów, zwłaszcza w kontekście obowiązkowych ubezpieczeń społecznych, jest przedmiotem licznych sporów sądowych. Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że kluczowe znaczenie ma treść postanowień umowy oraz jej faktyczne wykonanie, a nie jedynie nazwa nadana przez strony.
W wyroku Sądu Najwyższego z 21 marca 2013 r. (III CSK 216/12) wskazano, że wątpliwości co do charakteru umowy mogą być usunięte przez strony, jednak kwalifikacja ta nie ma charakteru przesądzającego. Decydująca jest rzeczywista istota umowy, determinowana jej treścią, zgodnym zamiarem stron i celem umowy, a nie jej nazwa, która niejednokrotnie może nie oddawać natury łączącego strony stosunku prawnego.
Podobnie Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z 25 września 2013 r. (III AUa 271/13) zaznaczył, że nazwa umowy, nawet z wyeksponowaniem terminologii służącej podkreśleniu jej charakteru jako umowy o dzieło, nie jest elementem decydującym samodzielnie o rodzaju zobowiązania, w oderwaniu od oceny rzeczywistego przedmiotu tej umowy oraz okoliczności jej wykonania.
Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 4 i art. 13 pkt 2 ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, osoby wykonujące pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług co do zasady podlegają ubezpieczeniom emerytalnym, rentowym i wypadkowym. Wykonawcy umowy o dzieło nie są objęci obowiązkiem ubezpieczenia społecznego.
Należy zgodzić się ze stanowiskiem Sądu Apelacyjnego w Szczecinie, który w wyroku z 20.2.2014 r. (III AUa 324/13) zaznaczył, że nawet zamiar zawarcia umowy o dzieło, a także świadome podpisanie takiej umowy, nie mogą nadać cywilnoprawnego charakteru zatrudnieniu zainicjowanemu taką umową, jeśli wykazuje ono w przeważającym stopniu cechy innego typu stosunku prawnego, np. umowy o świadczenie usług. Sama terminologia, jaką posługują się strony w umowie, pozostaje bez znaczenia dla interpretacji i oznaczenia faktycznie łączącego ich stosunku prawnego. Nazwa umowy nie przesądza o jej rodzaju.
W wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 16.9.2020 r. (III AUa 149/20) stwierdzono, że każda praca, nawet ta świadczona w oparciu o umowę o pracę, prowadzi do jakiegoś rezultatu, co nie oznacza, że powinna być kwalifikowana jako umowa o dzieło.
Przedmiot umowy o dzieło a umowa o świadczenie usług
Kluczowym kryterium odróżniającym umowę o dzieło od umowy o świadczenie usług (do której stosuje się przepisy dotyczące umowy zlecenia) jest charakter świadczenia. Umowa o dzieło dotyczy zobowiązania do wykonania dzieła, czyli osiągnięcia konkretnego, indywidualnie oznaczonego rezultatu.
W przypadku umowy o świadczenie usług, przedmiotem zobowiązania jest samo działanie, staranne działanie w celu osiągnięcia jakiegoś rezultatu, a nie sam rezultat jako taki. Sąd Apelacyjny w Lublinie w wyroku z 16.9.2020 r. (III AUa 149/20) podkreślił, że przedmiotem umowy o dzieło jest doprowadzenie do weryfikowalnego i jednorazowego rezultatu, zdefiniowanego przez zamawiającego w momencie zawierania umowy. Dzieło jest wytworem, który w momencie zawierania umowy nie istnieje, jednak jest w niej z góry przewidziany i określony w sposób wskazujący na jego indywidualne cechy. Po ukończeniu staje się niezależny od osoby twórcy i może stanowić samodzielny byt posiadający autonomiczną wartość w obrocie prawnym.
W wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 9.7.2014 r. (III AUa 324/13) wskazano, że każda praca, nawet ta świadczona w oparciu o umowę o pracę, prowadzi do jakiegoś rezultatu, co nie oznacza, że powinna być kwalifikowana jako umowa o dzieło.
W kontekście badań geologicznych, Sąd Okręgowy w Bydgoszczy w analizowanej sprawie ustalił, że podstawowym przedmiotem działalności spółki G. było weryfikowanie przydatności gruntów dla potrzeb budownictwa i przedstawianie wyników tych badań w dokumentacji geologiczno-inżynierskiej oraz geotechnicznej. Przedmiotem umów o dzieło, zawieranych przez spółkę z pracownikami, było m.in. wykonywanie badań geologicznych i opracowywanie metryki gruntu, czyli dokumentów określających profil geologiczny podłoża. Wykonanie metryki następowało w zespołach, co wymagało całego ciągu czynności technologicznych. Sąd Okręgowy uznał, że zawieranie umów o dzieło w tych konkretnych okolicznościach miało uzasadnienie. Jednak Sąd Apelacyjny doszedł do przekonania, że sąd pierwszej instancji prawidłowo ocenił charakter umów, stanowiąc, że były to umowy starannego działania, mające charakter umów o świadczenie usług, do których stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące umowy zlecenia.
W innym przypadku, decyzją ZUS z 13.8.2015 r. stwierdzono, że E.K., zatrudniona na podstawie umów o świadczenie usług, podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym. Spółka domagała się zmiany tej decyzji, argumentując, że łączyły ją z E.K. umowy o dzieło. Sąd Okręgowy w Lublinie zmienił decyzję ZUS, ustalając, że E.K. nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom. Sąd Apelacyjny zmienił jednak ten wyrok, ustalając, że E.K. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom. Sąd Apelacyjny uznał, że przedmiotem umowy było wykonanie szeregu czynności z zakresu księgowości, które nie stanowiły przejawu twórczości, lecz starannego działania. Realizacja umowy nie doprowadziła do powstania dzieła w rozumieniu art. 627 KC, a miała charakter świadczenia usług.
Wynagrodzenie w umowie o dzieło
Podstawowym prawem przyjmującego zamówienie wynikającym z umowy o dzieło jest prawo do otrzymania wynagrodzenia za wykonanie dzieła. Wynagrodzenie w umowie o dzieło można określić na różne sposoby:
- Wynagrodzenie ryczałtowe: Określone z góry w treści umowy przez podanie kwoty należnej wykonawcy za wykonanie dzieła. Jest ono należne bez względu na rzeczywiście poniesione koszty wykonania dzieła. Taki sposób określenia wynagrodzenia jest korzystny dla zamawiającego, zapewniając pewność kosztów. Ryzyko ustalenia zbyt niskiej ceny obciąża przyjmującego zamówienie.
- Wynagrodzenie kosztorysowe: Polega na zestawieniu planowanych prac i kosztów ich przeprowadzenia. W trakcie wykonywania umowy zarządzenie właściwego organu państwowego może zmienić wysokość cen lub stawek obowiązujących do tej pory w obliczeniach kosztorysowych. W takiej sytuacji, zgodnie z art. 692 Kodeksu cywilnego, umówione wynagrodzenie może podlegać zmianie na żądanie każdej ze stron umowy o dzieło.
Jeżeli strony w umowie o dzieło całkowicie pominą kwestię wynagrodzenia, wykonawcy będzie należało się „zwykłe” wynagrodzenie za dzieło „tego rodzaju” (art. 628 § 1 Kodeksu cywilnego). Oznacza to, że wykonawca powinien otrzymać typowe wynagrodzenie za wykonanie tego, co zamawiający mu zlecił.
Jeżeli także w ten sposób nie da się ustalić wysokości wynagrodzenia należnego za wykonanie umowy o dzieło, zgodnie z art. 628 § 1 Kodeksu cywilnego przyjmującemu zamówienie należy się zapłata odpowiadająca uzasadnionemu nakładowi pracy oraz innym nakładom przyjmującego zamówienie.
Jak negocjować wynagrodzenie na rozmowie kwalifikacyjnej - 4 SPOSOBY | Career Academy
Obowiązki informacyjne wobec ZUS
Od 1 stycznia 2021 r. płatnicy składek lub osoby fizyczne zlecające dzieło mają obowiązek informowania ZUS o zawarciu każdej umowy o dzieło. Taka informacja musi zostać przekazana do ZUS w terminie 7 dni od zawarcia umowy, w przypadku gdy umowa taka zawarta zostanie z osobą, z którą zlecający nie pozostaje w stosunku pracy, lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonawca nie wykonuje pracy na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy (art. 36 ust. 17 ustawy systemowej).
Nowy obowiązek zgłaszania umów o dzieło do ZUS może spowodować zwiększoną liczbę kontroli umów cywilnoprawnych, podczas których organ kontrolny będzie sprawdzał, czy przedmiot danej umowy faktycznie jest zgodny z jej rodzajem. Zatem właściwe zakwalifikowanie umowy cywilnoprawnej jako umowy zlecenia lub umowy o dzieło nabiera zasadniczego znaczenia.
Podsumowanie
Umowa o dzieło, mimo swojej pozornej prostoty, wymaga precyzyjnego określenia przedmiotu umowy i świadczenia stron. Kluczowe jest odróżnienie jej od umowy zlecenia, co ma istotne konsekwencje prawne i finansowe. Orzecznictwo sądowe podkreśla, że nazwa umowy nie jest decydująca, a o jej charakterze przesądza treść i sposób wykonania. W przypadku wątpliwości co do kwalifikacji prawnej umowy, zaleca się analizę jej faktycznych cech w kontekście definicji ustawowych oraz dorobku orzeczniczego.
tags: #umowa #o #dzielo #sprawa #sadowa