Ustrojem politycznym Wielkiej Brytanii jest monarchia parlamentarna, a w jej ramach funkcjonuje system gabinetowo-parlamentarny. To, co dodatkowo wyróżnia brytyjski ustrój polityczny, to system dwupartyjny oraz związane z nim funkcjonowanie gabinetu cieni. Parlament brytyjski składa się z trzech kluczowych organów: monarchy (the Monarch), Izby Lordów (the House of Lords), czyli izby wyższej, która jest ciałem niewybieralnym, a jej skład jest uwarunkowany wielowiekową tradycją, a także z izby niższej zwanej Izbą Gmin (the House of Commons) wybieralnej w głosowaniu powszechnym.
Brytyjski system jednomandatowych okręgów wyborczych (first-past-the-post) oznacza, że z każdego okręgu do Izby Gmin wchodzi tylko jeden poseł (MP - Member of Parliament), który zdobył największą liczbę głosów. Skład liczbowy Izby Gmin jest zmienny i uzależniony jest od liczby jednomandatowych okręgów wyborczych. Obecnie Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej podzielone jest na 650 geograficznych okręgów wyborczych, z czego 553 znajdują się w Anglii, 59 w Szkocji, 40 w Walii, a 18 w Irlandii Północnej. Jeden okręg wyborczy przypada średnio na 69 tys. mieszkańców, a granice okręgów korygowane są średnio raz na 10 lat. Z każdego okręgu do Izby Gmin wchodzi tylko jeden poseł.
Brytyjski system jednomandatowych okręgów wyborczych jest stosowany podczas wyborów do Izby Gmin, czyli odpowiednika polskiego Sejmu. Izba Gmin jest bowiem jedyną władzą w Wielkiej Brytanii, poza władzami samorządowymi, wybieralną w głosowaniu powszechnym. Izba Lordów to ciało niewybieralne, a jego skład i struktura są uwarunkowane wielowiekową tradycją Zjednoczonego Królestwa.
Kadencja Izby Gmin nie jest dokładnie określona, choć ustawą z września 2011 r. ustalono, że pięć lat to maksymalny okres trwania pełnomocnictw brytyjskiego parlamentu. Po ich wygaśnięciu należy rozpisać nowe wybory. Przewidziano oczywiście możliwość przeprowadzenia przedterminowych wyborów, jednak można tego dokonać jedynie w dwóch przypadkach:
- gdy Izba Gmin uchwali wotum nieufności dla rządu i w ciągu 14 dni nie uda się stworzyć nowego rządu, który uzyska wotum zaufania;
- gdy 2/3 spośród całkowitej liczby posłów Izby Gmin postanowi rozpisać wcześniejsze wybory.
W Wielkiej Brytanii czynne oraz bierne prawo wyborcze przysługuje obywatelom, którzy ukończyli 18 lat. Prawo do głosowania w wyborach do brytyjskiego parlamentu mają nie tylko obywatele Brytyjskiej Wspólnoty Narodów i Republiki Irlandii, ale także imigranci, którzy uzyskali już status rezydentów. Spora grupa jest za to wykluczona z możliwości oddania głosu w wyborach. Praw wyborczych są pozbawieni członkowie Izby Lordów, więźniowie odsiadujący wyrok, osoby umysłowo chore oraz osoby skazane za przestępstwa wyborcze. Prawo głosu posiada za to monarcha brytyjski.
Wybory parlamentarne w Wielkiej Brytanii odbywają się zawsze w czwartki, z reguły wczesną wiosną, a najczęściej w maju. Do dyspozycji wyborcy mają tylko jeden głos. Głosują poprzez postawienie znaku X przy wybranym przez siebie nazwisku. Kandydaci do Izby Gmin na karcie do głosowania są podani w porządku alfabetycznym.
Głosować można nie tylko w lokalu wyborczym, ale także drogą pocztową czy przez pełnomocnika. Jeżeli wyborca jest osobą niepełnosprawną lub analfabetą, to może poprosić członka komisji wyborczej o pomoc. Warto podkreślić, że w Wielkiej Brytanii karty do głosowania posiadają numery seryjne. Ma to uniemożliwić ich sfałszowanie.
Partia, która w wyborach do Izby Gmin uzyska największą liczbę głosów, tworzy rząd. To monarcha powierza liderowi zwycięskiej partii stanowisko premiera, a ten następnie ustala skład oraz strukturę gabinetu, liczbę ministerstw oraz zakres ich obowiązków.
Co ciekawe, także największa partia opozycyjna powołuje własny rząd z pełną obsadą ministerialną. Jest to tak zwany gabinet cieni, który w każdej chwili, gdyby to było konieczne, jest gotów przejąć władzę w Wielkiej Brytanii.
Kluczowa rola w systemie władzy wykonawczej w Wielkiej Brytanii przypada premierowi. Kieruje on bowiem rządem i gabinetem, a tym samym kontroluje całość administracji publicznej. Premier ustala też każdorazowo skład osobowy gabinetu (zwykle spośród partii zwycięskiej). Łączy on w jednej osobie funkcję lidera partii rządzącej (i przywódcy frakcji tej partii w parlamencie) z urzędem szefa rządu. Ponadto premier obejmuje stanowisko Pierwszego Lorda Skarbu (First Lord of the Treasury) i ministra do spraw służby cywilnej administracji państwowej (Civil Service). Dodatkowo umacnia jego pozycję charakter brytyjskich wyborów parlamentarnych. W Wielkiej Brytanii wyborca ma bowiem świadomość, że głosując w okręgu na kandydata danej partii, oddaje równocześnie swój głos za powierzeniem urzędu premiera liderowi tej partii.
Szczególną rolę w zespole uprawnień premiera odgrywa tryb kierowania pracami egzekutywy. W szczególności określa on zasady funkcjonowania gabinetu, dokonując swobodnie zmian w składzie rządu, powołując komitety gabinetu (koordynują one w sposób stały bądź ad hoc pracę poszczególnych ministerstw). Premier może także doprowadzić do rozwiązania Izby Gmin, a tym samym spowodować dymisję rządu.
Obecnie monarcha powierza na premiera osobę, która ma największą szansę uzyskać wotum zaufania w Izbie Gmin; zwykle jest to przewodniczący partii lub koalicji, która ma większość parlamentarną. Historycznie stanowisko premiera nigdy nie zostało stworzone, na przestrzeni wielu lat wyewoluowało ono z pozycji zajmowanych przez członków rządu i parlamentu. Po ogłoszeniu wyników wyborów do Izby Gmin monarcha powierza liderowi zwycięskiej partii stanowisko premiera (prime minister - pierwszy minister) oraz misję sformowania rządu. Premier musi być członkiem Izby Lordów lub Izby Gmin.
Lider najsilniejszej w parlamencie partii opozycyjnej obejmuje stanowisko Lidera Opozycji Jego Królewskiej Mości. Otrzymuje przy tym służbową pensję w wysokości trzech piątych pensji premiera. Partia opozycyjna powołuje własny rząd z pełną obsadą ministerialną (tak zwany gabinet cieni), dzięki czemu jest w każdej chwili gotowa by przejąć władzę.
Wielką Brytanię zaliczyć można do krajów o niedoskonałym systemie dwupartyjnym. Dwa główne ugrupowania, które ze sobą rywalizują, to Partia Konserwatywna (The Conservative Party) i Partia Pracy (The Labour Party). Istotną rolę w formowaniu i funkcjonowaniu systemu dwupartyjnego odegrał system wyborczy. Połączenie zasady większości względnej z sytuacją jednomandatowego okręgu wyborczego zmniejsza znacznie udział tzw. partii trzecich. Jednak - inaczej niż np. W latach 70. XX w. popularność dwóch głównych stronnictw zaczęła spadać, a w latach 1987-2010 poparcie dla Liberalnych Demokratów przekraczało 20%, co świadczyło o istnieniu w tym okresie systemu dwuipółpartyjnego. W XXI w. istotnie wzrosły z kolei wpływy Szkockiej Partii Narodowej, która stała się trzecią siłą polityczną w Izbie Gmin. To wszystko pozwala stwierdzić, że system partyjny Zjednoczonego Królestwa podlega ciągłej ewolucji.
Partia Konserwatywna należy do najstarszych partii politycznych świata. Kontynuuje tradycje torysów, których korzenie sięgają 1689 r. Ogromna rola przypada w niej liderowi partii, ponieważ mianuje on jej najważniejszych funkcjonariuszy, określa jej program i zapewnia jego realizację. Doktryna współczesnej Partii Konserwatywnej opiera się na trzech kanonach - ewolucjonizmie, pragmatyzmie i organicyzmie.
Partia Pracy, utworzona w 1900 r. z organizacji robotniczych i związków zawodowych, wyróżnia się oryginalną strukturą wewnętrzną (luźna federacja stowarzyszeń społecznych i socjalistycznych oraz związków zawodowych). Najwyższym forum partyjnym jest Doroczna Konferencja Partii Pracy o szerokich uprawnieniach, jednak głównym ośrodkiem decyzyjnym pozostaje frakcja parlamentarna i jej lider.
Myśl polityczna Partii Pracy nawiązuje do trade‑unionizmu (ruchu związkowego), socjalizmu chrześcijańskiego czy radykalnego liberalizmu. W latach 50. i 60. dominowały w polityce partii rozwiązania pragmatyczne ukierunkowane na sukces wyborczy. W 1973 r. nastąpił jednak powrót do tradycyjnych ideałów ruchu laburzystowskiego. Po 1979 r. Partia Pracy pogrążyła się w doktrynalnych sporach i procesach przewartościowań. Dopiero Tony’emu Blairowi udało się dostosować Partię Pracy do wymogów współczesności. Pozbył się on ideologicznego balastu, który skutecznie ograniczał podejmowanie pragmatycznych działań. Przesunięcie Partii Pracy na prawo nie oznacza jednak porzucenia przez laburzystów tradycyjnej dla nich lewicowej wrażliwości. W dalszym ciągu opowiadają się za sprawiedliwością społeczną, ale raczej przez stwarzanie równych szans niż przez wyrównywanie dochodów. Zmiany zapoczątkowane przez Blaira przyniosły Partii Pracy spektakularne zwycięstwo wyborcze (rok 1997) - największe na przestrzeni całego XX w.
Obok partii politycznych istotną rolę w systemie politycznym Wielkiej Brytanii odgrywają inne ugrupowania, wśród których na szczególną uwagę zasługują związki zawodowe. Większość nich jest zrzeszona w centrali TUC (Trades Union Congress) i afiliowana przy Partii Pracy. Sytuacja taka zmusza więc funkcjonariuszy partyjnych do respektowania interesów związkowych. Z drugiej jednak strony dominacja związków zawodowych w Partii Pracy przez wiele lat uniemożliwiała przeprowadzenie w niej reformy programowej i organizacyjnej.
Do charakterystycznych cech rządu Wielkiej Brytanii należy hierarchiczna struktura. Podstawowy skład osobowy członków rządu tworzą senior minister i junior ministers (pozostali ministrowie młodsi). Członków rządu grupuje się w pewne kategorie.
Węższym organem egzekutywy, działającym na zasadzie kolegialności, jest gabinet. Stanowi on pośrednie ogniwo między parlamentem a resortami. Jego działalność ma charakter polityczno‑rządowy i wykonawczo‑administracyjny.
Ustrojem politycznym Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej jest monarchia parlamentarna, w ramach której funkcjonuje system gabinetowo-parlamentarny. Pod względem terytorialnym Wielka Brytania jest unią realną poszczególnych części składowych. Formalnie jest to państwo unitarne o silnym stopniu decentralizacji. Do najważniejszych organów państwa zalicza się monarchę, dwuizbowy Parlament i Gabinet wraz z Premierem. Obecny system polityczny Zjednoczonego Królestwa jest wynikiem wielowiekowej ewolucji ustroju.
Monarchia parlamentarna jest to forma ustroju politycznego, w którym głową państwa jest monarcha, który współdzieli władzę z parlamentem. W 1911 r. uchwalono Parliament Act, który ostatecznie oddał niemal całą władzę ustawodawczą oraz prawo do powoływania i usuwania rządu Izbie Gmin, pozostawiając Izbie Lordów tylko prawo do rocznego weta ustaw i część funkcji kontrolnych oraz sądowniczych. Po dojściu do władzy Tony’ego Blaira rząd, zgodnie z obietnicami wyborczymi, dążył do zmian w Izbie Lordów. Specyficzną cechą ustroju Wielkiej Brytanii jest brak konstytucji w znaczeniu formalnym (konstytucji spisanej). Zamiast tego, o ustroju państwa informuje konstytucja w sensie materialnym, tzn. Zjednoczone Królestwo jest monarchią dziedziczną. Teoretycznie w rękach królewskich spoczywa pełnia władzy ustawodawczej i wykonawczej. Należy jednak pamiętać, że zgodnie z uznaną maksymą król panuje, ale nie rządzi („rex regnat, sed non gubernat”), władza ta została ograniczona na rzecz Parlamentu, Premiera i Gabinetu. Mimo tych ograniczeń Panujący nadal posiada dość znaczne uprawnienia, z których korzysta co do zasady wyłącznie na wniosek Premiera. Jeśli monarcha uzna, że dobro państwa tego wymaga, może wykonywać swoje uprawnienia w pełni samodzielnie (ang. prerogative powers).
Władza ustawodawcza. Nadzór nad pracą rządu. Izba Gmin oraz Izba Lordów nadzorują prace rządu poprzez system debat, interpelacji oraz powoływanie specjalnych komisji. Kontrola finansów państwa. Obrona praw jednostki. Dyskusja nad aktualnymi problemami. Obydwie izby Parlamentu debatują nad kwestiami o istotnym znaczeniu dla społeczeństwa brytyjskiego oraz nad ważnymi wydarzeniami międzynarodowymi. Ponadto do 2020 r. parlament zajmował się wdrażaniem dyrektyw Unii Europejskiej. W obydwu Izbach działały specjalne komisje, których zadaniem było dokładne badanie unijnych dyrektyw przed wprowadzeniem ich jako praw. Do 1911 roku obydwie izby parlamentu były równoprawne. Obecnie Izba Lordów pełni przede wszystkim funkcję doradczą, zgłaszając poprawki do ustaw opracowywanych w Izbie Gmin. Ponadto Izba Lordów pełniła funkcję sądu apelacyjnego najwyższej instancji. Władza ta była wykonywana przez dziewięciu powoływanych w tym celu lordów sądowych (lordów prawa). W 2009 r.
Specyficzną cechą ustroju jest rozróżnienie pomiędzy rządem a gabinetem. Rządem nazywa się ogół ministrów powoływanych przez premiera lub monarchę; ich liczba sięga stu osób. Skład oraz strukturę gabinetu oraz liczbę ministerstw i zakres ich obowiązków ustala premier. Liczba członków gabinetu nie jest limitowana prawnie. Odpowiednia ustawa z 1975 r. reguluje jedynie liczbę opłacanych z budżetu państwa Sekretarzy Stanu (może być ich maksymalnie dwudziestu jeden). Od czasów Roberta Walpole’a obowiązuje zasada, wedle której wszyscy członkowie gabinetu powinni być członkami parlamentu. Rząd dzieli się na senior ministers (ministrowie właściwi lub ministrowie Korony), kierujących pracą poszczególnych resortów, oraz podporządkowanych im junior ministers (ministrowie młodsi), zadaniem których jest przede wszystkim zapewnianie łączności pomiędzy rządem a Izbą Gmin.
Struktura sądownictwa w Wielkiej Brytanii jest względnie prosta. Najniższy szczebel stanowią sądy pokoju, w których orzekają (bezpłatnie) niezawodowi sędziowie pokoju. Kadra sędziów zawodowych jest bardzo nieliczna, a większość spraw sądowych załatwiana jest w sądach pokoju. Wyższą instancję stanowią sądy hrabstw (county courts). Sądem Najwyższym jest Supreme Court of the United Kingdom w Londynie.
Premier Wielkiej Brytanii (ang. Prime Minister) - szef rządu Zjednoczonego Królestwa. Sprawuje władzę wykonawczą, stoi też na czele legislatury. Stanowisko premiera, ponownie jak wiele wysokich stanowisk w Wielkiej Brytanii, nie zostało ustanowione poprzez konstytucję lub ustawę, opiera się ono na trwającej wieleset lat konwencji, w ramach której obecnie urzędujący monarcha mianuje na premiera osobę, która ma największą szansę uzyskać wotum zaufania w Izbie Gmin; zwykle jest to przewodniczący partii lub koalicji, która ma większość parlamentarną.
Brytyjski system polityczny zakłada symbiozę i współdziałanie władz politycznych, w przeciwieństwie do innych systemów politycznych Europy, które stosują separację władzy ustawodawczej od wykonawczej. Premier posiada całkowitą dowolność w mianowaniu ministrów oraz w usuwaniu ich ze stanowisk. Jest on również reprezentantem Rządu Jego Królewskiej Mości w kraju i za granicą.
Brytyjski rząd jest zwykle stworzony z grona członków jednej partii, zwykle posiadającej większość miejsc w Izbie Gmin. Rządy mniejszościowe lub koalicyjne były rzadkim przypadkiem w czasach pokoju (wyjątkiem były rządy w czasach I i II wojny światowej) przed wyborami w 2010. Od 2010 roku w Izbie Gmin rządził rząd koalicyjny (2010-2017) oraz mniejszościowy (2017 - 2019). Dopiero w wyborach w grudniu 2019 roku partia konserwatywna uzyskała samodzielną większość zdobywając 368 głosów i tworząc samodzielny rząd.
Od momentu swojego pojawienia się w XIV wieku, Parlament był dwuizbowym legislaturą, w skład której wchodzą Izba Gmin oraz Izba Lordów. Członkowie Izby Gmin są wybierani, a Lordowi są mianowani przez monarchę za radą Premiera. Przez większą część historii Górnej Izby, Lordowie Prałaci byli właścicielami ziemskimi, którzy posiadali swoje posiadłości, tytuły i siedzby jako dziedziczne prawo przekazywane z pokolenia na pokolenie - w niektórych przypadkach przez wieki. Do 1911 r. Premierzy musieli przeprowadzić projekt ustawy zarówno przez Izbę Gmin, jak i przez Izbę Lordów oraz uzyskać zgodę większości w obu izbach, aby stała się ona obowiązującym prawem. Nie zawsze było to łatwe, izby często dzieliły różnice polityczne.
tags: #mianowanie #premiera #w #wielkiej #brytanii