Kwestia prawa do zrzeszania się w związkach zawodowych osób zatrudnionych na podstawie umów cywilnoprawnych, w tym umów zlecenia, była przedmiotem analizy Trybunału Konstytucyjnego. Umowy cywilnoprawne, często określane mianem "umów śmieciowych", stały się powszechną formą zatrudnienia, co rodziło pytania o zakres praw osób je zawierających.
Dotychczasowe przepisy ograniczały prawo do tworzenia i przystępowania do związków zawodowych niemal wyłącznie do pracowników zatrudnionych na podstawie umów o pracę. Osoby zatrudnione na umowach cywilnoprawnych nie miały możliwości tworzenia związków ani bycia ich członkami. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej gwarantuje jednak wolność tworzenia i działania związków zawodowych oraz wolność zrzeszania się w nich. W kontekście tych zapisów, wąskie rozumienie pojęcia "pracownik" budziło wątpliwości.
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego w sprawie umów cywilnoprawnych i związków zawodowych
W dniu 2 czerwca br. Trybunał Konstytucyjny wydał wyrok, w którym uznał art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 roku o związkach zawodowych za niezgodny z Konstytucją w zakresie, w jakim ograniczał wolność tworzenia i wstępowania do związków zawodowych osobom wykonującym pracę zarobkową, ale niewymienionym w tym przepisie. Trybunał przesądził tym samym, że osoby zatrudnione na podstawie umów cywilnoprawnych mają prawo tworzenia oraz przystępowania do istniejących związków zawodowych.
"Skoro konstytucja wyraźnie oznaczyła wolność tworzenia związków zawodowych, to ustawodawca nie ma prawa zawężać i określać, kto się może w nich zrzeszać" - powiedział sędzia Marek Zubik, sprawozdawca pięcioosobowego składu orzekającego.
Wyrok ten oznacza przyznanie osobom zatrudnionym na umowach cywilnoprawnych pełnych praw w zakresie przynależności do związków zawodowych. Przewodniczący OPZZ Jan Guz stwierdził, że prawo do zrzeszania się i organizowania w związkach zawodowych powinno przysługiwać wszystkim pracującym.
Konsekwencje wyroku dla rynku pracy
Decyzja Trybunału Konstytucyjnego ma istotne znaczenie dla milionów osób zatrudnionych na umowach cywilnoprawnych, które do tej pory były wykluczone z procesu negocjacji dotyczących ich praw i warunków pracy. Szacuje się, że w Polsce około 1,4 miliona pracowników jest zatrudnionych na umowach cywilno-prawnych, a podobna liczba to osoby samozatrudnione. Dodatkowo, ponad 700 tysięcy osób pracuje przez agencje pośrednictwa pracy, często nie na etatach. Łącznie, liczba osób, które teoretycznie mogłyby być zainteresowane zrzeszaniem się w związkach zawodowych, a do tej pory nie miały takiej możliwości, przekracza 3 miliony.
Wąskie rozumienie pojęcia "pracownika" w polskim prawie, które dotychczas opierało się na definicji zawartej w Kodeksie pracy, było błędnie tłumaczone w stosunku do oryginalnych wersji konwencji Międzynarodowej Organizacji Pracy (MOP). Autentyczne wersje konwencji posługują się pojęciem "osoby zatrudnionej", co obejmuje szerszy zakres form zatrudnienia.
Zniesienie limitu składek na ZUS a prawo konstytucyjne
Warto również wspomnieć o innych orzeczeniach Trybunału Konstytucyjnego dotyczących kwestii związanych z prawem pracy i ubezpieczeniami społecznymi. W październiku 2018 roku Trybunał Konstytucyjny orzekł, że zniesienie górnego limitu składek na ZUS (tzw. trzydziestokrotność) jest niezgodne z Konstytucją RP. Oznacza to, że najlepiej zarabiający pracownicy i pracodawcy skorzystają na tym wyroku.
Konfederacja Lewiatan pozytywnie oceniła ten wyrok, podkreślając, że zniesienie limitu trzydziestokrotności spowodowałoby wiele negatywnych skutków. Trybunał stwierdził, że zniesienie limitu, powyżej którego najlepiej zarabiający nie płacą składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe, jest niekonstytucyjne.
Przyszłość (bez) pracy. Rynek pracownika czy technologiczne bezrobocie? - debata
Trybunał Konstytucyjny orzekł również, że ograniczenie udziału w związkach zawodowych tylko do pracowników zatrudnionych na etacie jest niekonstytucyjne. Wniosek w tej sprawie złożyło OPZZ, wskazując na sprzeczność przepisów ustawy z Konstytucją oraz konwencją nr 87 Międzynarodowej Organizacji Pracy.
Polska Unia Właścicieli Nieruchomości złożyła wniosek do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności z Konstytucją RP niektórych przepisów ustawy o ograniczeniu handlu w niedziele i święta. Z kolei w 2018 roku Trybunał stwierdził, że termin trzech lat od osiągnięcia pełnoletności na zaprzeczenie przez daną osobę ojcostwa męża jej matki jest niekonstytucyjny.
Warto zaznaczyć, że Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie orzekał w sprawach dotyczących zgodności przepisów z Konstytucją, wpływając na kształtowanie polskiego prawa w różnych obszarach, w tym w zakresie praw pracowniczych i obywatelskich.
tags: #trybunal #konstytucyjny #umowa #zlecenie #zrezeszanie