Prawo do obrony stanowi jedną z kluczowych i fundamentalnych zasad procesu karnego, przysługującą oskarżonemu już od etapu początkowego, jakim jest postępowanie przygotowawcze. Gwarancja prawa do obrony została zapisana w Konstytucji RP, natomiast przepis art. 6 k.p.k. reguluje tę kwestię w polskim prawie.
Prawo do obrony rozpatrywane jest w dwóch aspektach. Po pierwsze, definiowane jest jako możliwość osobistego uczestnictwa w rozprawie i osobistego udziału w całym procesie poprzez m.in.: składanie wyjaśnień i wniosków dowodowych, zadawanie pytań osobom przesłuchiwanym (aspekt materialny). Jego treść obejmuje także kompetencję oskarżonego do skorzystania z obrońcy z wyboru lub z obrońcy z urzędu (aspekt formalny). Minimalne gwarancje prawa do obrony zostały zapewnione na poziomie międzynarodowym.
Osobą uprawnioną do pełnienia roli obrońcy w procesie karnym jest, zgodnie z przepisem art. 445 § 1 k.p.k., adwokat lub radca prawny. Obecnie, po zrównaniu uprawnień adwokatów i radców prawnych w sprawach karnych, główną różnicą między tymi dwoma kategoriami prawników jest forma zatrudnienia. Tylko radcy prawni mają prawo świadczenia usług prawnych na podstawie umowy o pracę. W przypadku adwokatów ta opcja jest wykluczona. Wykluczone jest świadczenie obrony przez adwokata lub radcę prawnego w przypadku, gdy taki prawnik jest zawieszony w czynnościach zawodowych.
Obrona obligatoryjna - kiedy jest obowiązkowa?
Ustawodawca przewiduje także instytucje obrony obligatoryjnej, czyli obowiązek posiadania profesjonalnego obrońcy w niektórych kategoriach spraw. Sens, jaki przyświecał wprowadzeniu unormowania przewidzianego w art. 79 k.p.k., było przede wszystkim zapewnienie oskarżonemu (podejrzanemu) skutecznej i realnej obrony w sytuacji, kiedy po jego stronie zaistniały okoliczności utrudniające obronę. Obligatoryjną obroną zostały objęte osoby, które w czasie postępowania nie ukończyły osiemnastego roku życia, jak również osoby głuche, nieme lub niewidome. Również sytuacja uzasadnionych wątpliwości co do poczytalności oskarżonego (podejrzanego) daje podstawę do objęcia takiej osoby obroną obligatoryjną. W pewnym sensie uzupełnieniem katalogu przypadków obrony obowiązkowej ze względu na kryterium podmiotowe stanowi również obrona jedynie w odniesieniu do postępowania sądowego i na podstawie kryterium przedmiotowego.
Obrona z wyboru vs. obrona z urzędu
Ustanowienie obrońcy z wyboru lub jego wyznaczenie z urzędu daje mu upoważnienie do aktywnego uczestnictwa we wszystkich etapach postępowania, także w czynnościach po uprawomocnieniu się orzeczenia, o ile nie zawiera określonych ograniczeń. Obrońca jest uprawniony generalnie do działania w toku całego postępowania, także po jego prawomocnym zakończeniu, o ile z treści udzielonego umocowania albo orzeczenia o ustanowieniu obrońcy z urzędu nie wynika nic innego (tzn. nie wynika ograniczenie).
Regułą jest, że stosunek obrończy ma charakter osobisty w tym sensie, że to sam oskarżony osobiście ustanawia obrońcę. Prowadzona jest ona jedynie przez chętnych. Przekonują prawnicy.
Radcowie prawni jako obrońcy w sprawach karnych
W myśl ustawy z dnia 30 sierpnia 2013 r. o zmianie Kodeksu postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw, od dnia 1 stycznia 2015 r. radcowie prawni mogli być obrońcami w procesach karnych. Pod warunkiem jednak, że nie pozostawali w stosunku pracy. Zakaz zatrudnienia nie dotyczył pracowników naukowych i naukowo-dydaktycznych. Nowelizacja umożliwia bycie obrońcą w procesie karnym, nie będąc jednocześnie adwokatem. Zrównanie ich kompetencji nastąpiło na mocy ustawy z dnia 30 sierpnia 2013 r. o zmianie ustawy Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw. Nowelizacja doprowadziła do zrównania uprawnień do obrony także w sprawach karnych.
Podstawową różnicą pomiędzy adwokatem a radcą prawnym jest forma zatrudnienia. Radca prawny może bowiem świadczyć swoje usługi na podstawie zatrudnienia opartego o umowę o pracę. W przypadku adwokatów ta opcja jest wykluczona. Na wstępie zauważyć należy, że w sprawach karnych w wielu przypadkach udział obrońcy jest obligatoryjny (art. 79 i 80 k.p.k.), a jego brak stanowi tzw. bezwzględną przyczynę uchylenia orzeczenia (art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k.). Obowiązkiem sądu jest oczywiście przestrzeganie, aby oskarżony miał obrońcę uprawnionego do obrony wg ustawy o ustroju adwokatury, bądź, po noweli, o radcach prawnych.
Może się więc okazać, że stała umowa zlecenia radcy prawnego w istocie jest umową o pracę. Może się więc zdarzać w wielkich procesach, że po długich przygotowaniach, obrońca-radca prawny powiadomi sąd w dniu rozprawy, że właśnie zatrudnił się na umowę o pracę. W takiej sytuacji radca prawny nie może być nawet tymczasowo obrońcą, a rozprawa ulegnie odroczeniu. Szczególnie duże ryzyko będzie w wypadku skomplikowanych i wielodniowych procesów, gdzie nakład pracy obrońcy jest znaczny. Może się więc okazać, że stała umowa zlecenia radcy prawnego w istocie jest umową o pracę.
"Nowy Proces Karny - Sprawiedliwy dla Wszystkich?" - Panel 3
Obrona nieletnich w procesie karnym
W prawie karnym siedemnastoletni młody człowiek odpowiada jak dorosły. Niemniej jednak, jeśli oskarżony jest małoletni lub osobą ubezwłasnowolnioną, czynności procesowe na korzyść oskarżonego, w tym wnoszenie środków zaskarżenia, składanie wniosków oraz ustanowienie obrońcy, objęte są generalnym uprawnieniem procesowym przedstawicieli ustawowych lub opiekunów faktycznych oskarżonego. W prawnie nieletnich, dziecko, które ukończyło dziesiąty rok życia, ale nie ukończyło siedemnastego roku życia traktowane jest jako nieletni. Prawo nieletniego sprawcy czynu zabronionego w toku procesu przed sądem rodzinnym przewiduje również prawo do obrony, w tym prawo do korzystania z pomocy obrońcy oraz prawo złożenia wniosku o wyznaczenie obrońcy z urzędu.
Nieletni posiada więcej praw i możliwości obrony własnej w postępowaniu przed sądem rodzinnym, niż przed sądem karnym. Natomiast wobec systemu sądowego zostaje skonfrontowany bez obowiązkowej pomocy przedstawicieli ustawowych czy też obrońcy. A często nieletni występujący przed sądem rodzinnym jest osobą młodszą od nieletniego występującego w procesie karnym. Jeśli nieletni nie ustanowi obrońcy, bądź nie będzie taki obrońca wyznaczony dla niego z urzędu przez sąd, to pozostaje on sam względem systemu sądowego i obowiązujących, niejednokrotnie skomplikowanych, procedur.
Konsekwencje prawne dla pracownika i pracodawcy
Pracownikowi, który w swoim wolnym czasie dopuszcza się czynu karalnego lub taki jest mu zarzucany, może grozić kara więzienia. Jeżeli obrona karno prawna nie ma szans i konieczne jest odbycie kary więzienia, ma to również skutki w zakresie prawa pracy. W konsekwencji pracodawca musi zadać sobie pytanie, jak może zareagować na niezdolność do wykonywania pracy przez pracownika. Na wstępie należy stwierdzić, że w wypowiedzeniu z powodu odbycia kary więzienia nie jest wypowiedzeniem uwarunkowanym postępowaniem danej osoby. Pracownik nie popełnił żadnego błędu, któremu mógłby zapobiec przez właściwe zachowanie. Pracownika nie ma w miejscu pracy. Nie jest w stanie wykonywać obowiązków zawodowych. Z prawnego punktu widzenia powodem wypowiedzenia jest cecha pracownika. Zwolnienie jest uzależnione od rodzaju i zasięgu jego skutków dla zakładu pracy.
Pracodawca może argumentować, że przez zaistniałą sytuację system pracy zostanie w takim stopniu zakłócony, iż nie można od niego wymagać utrzymania stosunku pracy. Pozostawienie przez dłuższy okres czasu wolnego miejsca pracy może być bardzo obciążające dla pracodawcy. Skuteczne funkcjonowanie wielu przedsiębiorstw zależne jest od ich nienagannej reputacji. Szczególnie w przypadku szpitala zaufanie pacjentów ma ogromne znaczenie. Raczej nie można wymagać od pracodawcy, aby dał się ciągle atakować prasie z powodu utrzymywania stosunku pracy. Na koniec należy zawsze dokonać wyczerpującego rozważenia interesów, które wyjaśnią w jakim stopniu pracodawca musi zaakceptować niezdolność do wykonywania pracy.
Kluczowe czynniki przy ocenie sytuacji pracowniczej w kontekście kary więzienia:
- Długie kary (powyżej ok. 2 lat): Jeśli można przewidzieć, że pracownik będzie nieobecny przez ponad dwa lata, orzecznictwo zazwyczaj przyjmuje znaczne naruszenie interesów zakładu pracy.
- Wypowiedzenie z przyczyn dotyczących osoby pracownika: Jest to standardowy przypadek. Powodem nie jest tutaj sam czyn zabroniony, lecz nieobecność.
- Wypowiedzenie z przyczyn dotyczących zachowania pracownika: Jest ono możliwe, gdy przestępstwo ma bezpośredni związek ze stosunkiem pracy (np. księgowy skazany za sprzeniewierzenie).
- Areszt śledczy jest bardziej ryzykowny dla pracodawcy, ponieważ na początku często nie wiadomo, jak długo potrwa. Wypowiedzenie w trakcie aresztu śledczego jest trudne, ponieważ obowiązuje zasada domniemania niewinności.
tags: #obrony #karne #zatrudnienie #na #podstawie #stosunku