W obliczu rosnących kosztów pracy i nasilającej się presji płacowej, firmy coraz częściej poszukują alternatywnych sposobów wynagradzania pracowników. Jednym z najbardziej efektywnych rozwiązań jest stosowanie 50% kosztów uzyskania przychodu (KUP) w przypadku wynagrodzeń związanych z prawami autorskimi. Niniejszy artykuł szczegółowo omawia zasady stosowania tych przepisów, analizuje umowę o dzieło jako formę współpracy oraz wyjaśnia, jak prawa autorskie wpływają na zwrot wynagrodzeń.
Czym są prawa autorskie i jak wpływają na wynagrodzenie?
Prawa autorskie chronią twórców i ich dzieła, zapewniając im wyłączne prawo do korzystania i rozporządzania swoimi utworami. W kontekście umów cywilnoprawnych, takich jak umowa o dzieło, kluczowe jest zrozumienie, w jaki sposób przeniesienie tych praw wpływa na wynagrodzenie wykonawcy.
Umowa o dzieło z przeniesieniem praw autorskich jest coraz częściej spotykaną umową cywilnoprawną w obrocie gospodarczym. Podpisując ją, przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania oznaczonego dzieła, a potem przeniesienia praw autorskich na zlecającego. Zgodnie z art. 52 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, jeżeli umowa nie zastrzega inaczej, przeniesienie własności egzemplarza utworu nie powoduje przejścia autorskich praw majątkowych do utworu. Aby zamawiający mógł swobodnie korzystać z dzieła, dobre dla niego będzie zawarcie w umowie zapisów o przeniesieniu praw autorskich. Warto przy tym podkreślić, że przeniesienie praw autorskich jest bardziej korzystne aniżeli nabycie licencji, która upoważnia jedynie do korzystania z dzieła (np. wzór matrycy, hasła). Zatem niezbędne jest precyzyjne określenie w umowie, że zamawiający nabywa autorskie prawa majątkowe i prawa zależne do utworu (dzieła). Przez prawa zależne należy rozumieć uprawnienie np. do tłumaczenia utworu i jego przerabiania.
Zgodnie z art. 41 ust. 2 ustawy zapisy o przeniesieniu praw autorskich powinny obejmować pola eksploatacji wyraźnie w umowie wymienione. Na gruncie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych przez pola eksploatacji rozumie się poszczególne sposoby korzystania z utworu (dzieła). Przykładowy katalog pól eksploatacji został zawarty w art. 50 ustawy.
Koszty uzyskania przychodu z umowy o dzieło: Rozliczając zarówno umowę o dzieło, jak i umowę zlecenie, w celu ustalenia wysokości podatku, wykonawca/zleceniobiorca może odliczyć koszty uzyskania przychodu. Standardowo, jest to 20%, jednak w przypadku wykonawców umów o dzieło, którzy zdecydowali się na przeniesienie praw autorskich, jest to 50%. Koszty nie mogą jednak przekroczyć 85 528 zł. Co ważne, aby odliczyć 50% kosztów, przedmiotem umowy o dzieło musi być „utwór w rozumieniu prawa autorskiego”, czyli „każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia”. W obu przypadkach, jeśli wykonawca dzieła jest w stanie udowodnić, że poniesione przez niego koszty uzyskania przychodów były wyższe niż 20 lub 50%, może odliczyć rzeczywistą kwotę poniesionych kosztów.
Autorskie koszty uzyskania przychodów dotyczą zarówno umowy o pracę, umowy zlecenia oraz umowy o dzieło. Są stosowane do wynagrodzeń podatników-twórców, uzyskujących przychody z przeniesienia praw autorskich. Warunkiem jest wydzielenie wynagrodzenia (honorarium) autorskiego z ogółu wynagrodzenia za pracę. W 2024 r. podatnicy mogą odliczyć 50 proc. przychodów, nie więcej jednak niż 120 tys. zł rocznie.
Jednym z głównych warunków stosowania 50% KUP jest posiadanie przez pracownika statusu właściciela praw autorskich do wytworzonego utworu. Oznacza to, że pracownik pierwotnie musi być właścicielem wytworzonych praw, które następnie są przenoszone na pracodawcę. Kolejnym warunkiem, który pozwala zastosować 50% KUP jest wydzielenie wynagrodzenia (honorarium), do którego stosowane będą 50% KUP z ogółu wynagrodzenia należnego ze stosunku łączącego pracodawcę z pracownikiem. W przypadku wykonywania prac twórczych i tworzenia utworów w ramach stosunku pracy koniecznym jest wyodrębnienie części wynagrodzenia należnej m.in. za rozporządzenie autorskimi prawami majątkowymi do tego utworu. To z tytułu przyjęcia tego utworu i związanych z nim praw majątkowych pracodawca wypłaca należne wynagrodzenie. Określenie tej wielkości powinno być zawarte bądź w umowie o pracę, bądź w innych postanowieniach obowiązujących danego pracodawcę i jego pracowników, jak np. w regulaminie wynagradzania, aneksie do umowy o pracę. Dodatkowo, w celu skorzystania z przedmiotowej ulgi, należy prowadzić dokumentację, która zawierać będzie ewidencję wytworzonych przez pracownika utworów.
W 2024 r. podatnicy mogą odliczyć 50 proc. przychodów, nie więcej jednak niż 120 000 złotych rocznie. Przychód jest pomniejszany o potrącone przez płatnika składki na ubezpieczenia społeczne, przypadające na przychód z tytułu przeniesienia autorskich praw.
W kontekście umów o dzieło, 50% koszty uzyskania przychodu (KUP) należy stosować w przypadku wynagrodzeń z tytułu korzystania przez twórców z praw autorskich. Jest to jedna z podstawowych przesłanek stosowania 50% KUP. W praktyce 50% KUP jest szczególnie szeroko stosowane w branży IT, gdzie „działalność twórcza w zakresie programów komputerowych” obejmuje nie tylko kod źródłowy, lecz także dokumentację, analizy, schematy, instrukcje testów, prezentacje czy narzędzia wspierające zbieranie i analizę danych. Potwierdza to linia interpretacyjna organów podatkowych, która uznaje wszystkie te utwory za spełniające przesłanki działalności twórczej w rozumieniu art. 22 ust. 9 pkt 3 ustawy o PIT. W interpretacji indywidualnej z dnia 15 września 2023 r. (sygn. ...), organy podatkowe potwierdziły możliwość stosowania 50% KUP do wynagrodzeń twórców oprogramowania.
NSA w wyroku z dnia 7 czerwca 2022 roku o sygn. II FSK 1844/21 potwierdził, że dla zastosowania normy kosztów uzyskania przychodów, określonej w art. 22 ust. 9 pkt 3 ustawy o PIT, konieczne jest rozróżnienie wynagrodzenia na część związaną z wykonywaniem obowiązków pracowniczych i część określającą honorarium, związaną z korzystaniem z praw autorskich za eksploatację dzieła w określony sposób i na określonym polu. W przypadku wykonywania prac twórczych i tworzenia utworów w ramach stosunku pracy, koniecznym jest wyodrębnienie części wynagrodzenia należnej między innymi za rozporządzenie autorskimi prawami majątkowymi do tego utworu, bo to z tytułu przyjęcia tego utworu i związanych z nim praw majątkowych pracodawca wypłaca należne wynagrodzenie. Określenie tej wielkości powinno być zawarte bądź w umowie o pracę, bądź w innych postanowieniach obowiązujących danego pracodawcę i jego pracowników, jak np. w regulaminie wynagradzania.
W 2026 r. podatnicy mogą odliczyć 50% przychodów, nie więcej jednak niż 120 000 złotych rocznie.
Podsumowując, stosowanie 50% KUP to jedno ze skutecznych narzędzi umożliwiających zwiększenie wynagrodzenia netto pracownikom. Wymaga ono jednak precyzyjnego określenia i udokumentowania odrębnego honorarium za przeniesienie praw autorskich.
Umowa o dzieło: Charakterystyka i kluczowe elementy
Umowa o dzieło to jedna z umów cywilnoprawnych, szczegółowo opisanych w Kodeksie cywilnym. Dotyczy, jak sama nazwa wskazuje, wykonania jakiegoś przedmiotu lub zadania (dzieła), a więc stosuje się ją w innych przypadkach niż umowę zlecenie. O umowie o dzieło mówi tytuł XV Kodeksu cywilnego (art. 627-646). Art. 627 mówi: „Przez umowę o dzieło przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania oznaczonego dzieła, a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia”.
Lapidarna definicja umowy o dzieło, w szczególności jej przedmiotu, nastręcza trudności, czym faktycznie owe dzieło jest. W ujęciu słownikowym umowa o dzieło to może być utwór literacki, naukowy, muzyczny, artystyczny, a także pewne rodzaje czynności, takie jak: robienie, wykonanie czegoś, praca, działanie oraz określenia, takie jak: wynik, rezultat pracy lub działania, wytwór. W ujęciu cywilistycznym umowa o dzieło to rezultat starań przyjmującego zamówienie. Rezultat ten może być wytworem o charakterze materialnym (np. obraz, rzeźba) lub niematerialnym (np. opracowanie logotypu, algorytmu).
Zasadnicza różnica pomiędzy umową o dzieło a umową zlecenie jest jej przedmiot. Umowę o dzieło zawiera się, jeśli jej wykonawca ma coś wykonać, doprowadzić do jakiegoś konkretnego skutku - materialnego lub niematerialnego. Jej przedmiotem może być więc zarówno wykonanie stołu, jednorazowa naprawa samochodu, jak i wykonanie strony internetowej, napisanie recenzji (VI SA/Wa 1532/21), czy wystawienie przedstawienia (I CR 500/66). To, jak do tego doprowadzi leży już w jego kwestii, jest jednak odpowiedzialny za efekty. Istotna jest również kwestia wynagrodzenia. Wykonawcy dzieła płaci się za wykonane dzieło. Zamawiający dzieło nie zgłasza go do ZUS i nie płaci za niego składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne. Z tego powodu umowa o dzieło jest nazywana umową rezultatu (podobnie jak umowa o roboty budowlane).
Umowa o dzieło pozwala na dużą swobodę. Nie ogranicza wykonawcy, co do miejsca i sposobu wykonania powierzonego mu zadania. Również możliwość odliczenia wysokich kosztów uzyskania przychodu jest atrakcyjna dla wielu twórców. Jednak najczęściej bywa wymagana ze względu na niewielką liczbę związanych z nią formalności - jako że wykonawcy nie trzeba zgłaszać do ZUS-u.
Decydując się na podpisanie umowy o dzieło należy pamiętać, że tego typu umów (w przeciwieństwie do umowy zlecenia) nie obowiązuje minimalna stawka godzinowa. Wykonawca sam musi ocenić ile zajmie i ile środków pochłonie wykonanie dzieła i na tej podstawie ustalić wynagrodzenie z zamawiającym. Należy pamiętać, że jeśli obie strony umowy zgodzą się na wynagrodzenie ryczałtowe (niezależne od kosztów), to wykonawca nie może żądać jego zwiększenia, nawet jeśli okaże się, że wykonanie dzieła wymaga większej liczby prac. W skrajnych sytuacjach ryczałt może podwyższyć sąd. Korzystniejsze dla wykonawcy jest wynagrodzenie kosztorysowe. Wówczas pozostaje pole do negocjacji wynagrodzenia, jeśli znacznie zwiększy się zakres prac koniecznych do wykonania dzieła. Zgodnie z art. 646. Kc „Roszczenia wynikające z umowy o dzieło przedawniają się z upływem lat dwóch od dnia oddania dzieła, a jeżeli dzieło nie zostało oddane - od dnia, którym zgodnie z treścią umowy miało być oddane”.
Umowa o dzieło zawarta z własnym pracownikiem: W przypadku umowy o dzieło podpisywanej z własnym pracownikiem, zlecający wykonanie dzieła musi zgłosić umowę do ZUS i objąć wykonawcę składkami społecznymi. Od tej zasady są jednak wyjątki. Nie zgłaszasz umowy o dzieło zawartej z własnym pracownikiem, jeśli pracownik: prowadzi działalność gospodarczą; przebywa na urlopie bezpłatnym; przebywa na urlopie macierzyńskim; przebywa na urlopie wychowawczym.
Z tytułu wykonywania umowy o dzieło, wykonawca nie podlega ozusowaniu. Nie płaci ani składek na ubezpieczenie zdrowotne, ani na społeczne. Zamawiający nie zgłasza takiej umowy do ZUS-u. Wyjątkiem jest sytuacja, kiedy zamawiający podpisuje umowę o dzieło z osobą, którą zatrudnia już na umowę o pracę. Wówczas ma obowiązek poinformowania ZUS o zawarciu nowej umowy w ciągu 7 dni od jej powstania. W przypadku zawarcia umowy o dzieło z własnym pracownikiem, wykonawca podlega oskładkowaniu składkami na ubezpieczenia społeczne.
Od umowy o dzieło należy odprowadzić podatek dochodowy. Ten rodzaj umowy opodatkowany jest skalą, co oznacza, że za dochody poniżej 120 tys. płaci się podatek w wysokości 12%, a powyżej tej kwoty - 32%. W stosunku do przychodów osiągniętych z umowy o dzieło można zastosować kwotę wolną od podatku. Od przychodów z umowy o dzieło odlicza się koszty uzyskania przychodu w wysokości 20 lub 50%. Wyjątkiem są sytuacje, w których wynagrodzenie za dzieło nie przekracza 200 zł brutto, od których płaci się zryczałtowany podatek w wysokości 12%.
Kluczowe elementy umowy o dzieło:
- Strony umowy: Zamawiający oraz przyjmujący zamówienie. W przypadku osób fizycznych konieczne będzie podanie takich danych, jak: ich imiona, nazwiska, daty urodzenia, adres zamieszkania, numer ewidencyjny dokumentów tożsamości (dowód osobisty, paszport, ważna legitymacja studencka), opcjonalnie PESEL. W razie prowadzenia działalności gospodarczej może być zawarty NIP strony. Jeżeli wśród stron umowy występuje osoba prawna, konieczne będzie podanie adresu jej siedziby, numeru wpisu do KRS, NIP oraz osobę uprawnioną do reprezentacji.
- Przedmiot umowy: Powinien być opisany w sposób wyczerpujący, zawierając szczegółowe postanowienia w zakresie jego wykonania.
- Wynagrodzenie: Może być określone na zasadzie ryczałtu lub kosztorysowe. Korzystnym dla wykonawcy rozwiązaniem będzie zamieszczenie postanowienia o tym, że wynagrodzenie będzie wypłacane na poszczególnych etapach realizacji dzieła.
- Termin wykonania dzieła: W obrocie gospodarczym umowy o dzieło są zazwyczaj zawierane na pewien określony czas.
- Moment przejścia praw autorskich oraz pola ich eksploatacji: Momentem przeniesienia praw autorskich w praktyce jest zwykle dzień otrzymania wynagrodzenia, dzień dostarczenia dzieła, dzień przyjęcia dzieła przez zamawiającego, dzień powstania dzieła. W umowie powinien zostać zawarty konkretny zapis, w którym momencie dojdzie do przeniesienia praw autorskich. Przy określaniu pola eksploatacji należy wskazać rzeczowy zakres wykorzystania dzieła.
- Inne postanowienia: Strony w zasadzie mogą swobodnie kształtować umowę o dzieło poprzez dodanie odpowiednich postanowień związanych z wykonaniem dzieła, np. odnośnie do dostarczenia materiałów, odpowiedzialności za ich transport, ewentualnych zaliczek, kary umowne, zlecanie wykonania dzieła osobom trzecim, odszkodowania.
Odpowiedzialność i odstąpienie od umowy o dzieło
Przyjmujący zamówienie ponosi zasadniczo odpowiedzialność w sposób pełny za rezultat swojej pracy. Gdy umowa o dzieło wykonywana jest wadliwie lub w sposób sprzeczny z umową, zamawiający może odstąpić od umowy albo powierzyć poprawienie lub dalsze wykonywanie dzieła innej osobie na koszt i niebezpieczeństwo wykonawcy. By móc skorzystać z tego prawa, zamawiający musi wcześniej wezwać wykonawcę do zmiany sposobu wykonania oraz wyznaczyć mu stosowny termin. Jeżeli upłynie on bezskutecznie - zamawiający może skorzystać z wyżej opisanego uprawnienia.
Odpowiedzialność wykonawcy kształtuje się w ten sposób, że ponosi ją z tytułu rękojmi za wady. Oznacza to, że jeżeli dzieło ma wady, zamawiający może żądać ich usunięcia. Stosowny termin jest wyznaczany również wykonawcy - po jego bezskutecznym upływie zamawiający nie przyjmie naprawy. Z kolei przyjmujący zamówienie może odmówić naprawy, jeżeli ta wymagałaby nadmiernych kosztów. Jeśli wad nie da się usunąć w terminie lub są na tyle poważne, że nie da się ich usunąć w ogóle, zamawiający może odstąpić od umowy o dzieło, lecz tylko wtedy, gdy wady są istotne. W razie wystąpienia wad nieistotnych, zamawiający może żądać obniżenia wynagrodzenia.
Generalnie zamawiający może odstąpić od umowy w każdym momencie zanim dzieło zostanie ukończone. Zgodnie z brzmieniem art. 644 Kodeksu cywilnego w takiej sytuacji musi jedynie zapłacić wykonawcy umówione wynagrodzenie, które będzie pomniejszone o to, co wykonawca zaoszczędził z powodu niewykonania dzieła. Ponadto, jeżeli przyjmujący zamówienie spóźnia się z rozpoczęciem lub wykończeniem dzieła tak dalece, że nie jest prawdopodobne, żeby zdołał je ukończyć w umówionym czasie, zamawiający może bez wyznaczenia terminu dodatkowego od umowy odstąpić jeszcze przed upływem terminu do wykonania dzieła. Zamawiający może także odstąpić od umowy w wypadku wykonywania dzieła w sposób wadliwy lub sprzeczny z umową, po bezskutecznym upływie wyznaczonego odpowiedniego terminu do wykonania poprawek.
Zlecający wykonanie dzieła może również odstąpić od umowy przy łącznym spełnieniu następujących przesłanek:
- Dzieło ma istotne wady, zamawiający wyznaczył przyjmującemu zamówienie odpowiedni termin do naprawy, naprawa nie została wykonana w wyznaczonym terminie; albo dzieło ma istotne wady oraz wad nie da się usunąć.
Niewystąpienie którejkolwiek przesłanki w obu podanych przypadkach niweluje możliwość rozwiązania umowy w danym trybie.
Wykonawca także może odstąpić od zawartej umowy. Jednakże jego swoboda w tym zakresie została ograniczona. Przede wszystkim może skorzystać z tego uprawnienia, gdy do wykonania dzieła potrzebne jest współdziałanie zamawiającego, a taka kooperacja nie występuje.
Przed podpisaniem umowy o dzieło należy pamiętać, że rozwiązanie jej może nie być takie proste. To z tego powodu, że ustawodawca ściśle określa okoliczności, w których można przed czasem odstąpić od tego rodzaju umowy. Przede wszystkim: umowy o dzieło nie można wypowiedzieć. Można ją rozwiązać za porozumieniem stron albo odstąpić do niej w okolicznościach wymienionych w Kodeksie cywilnym.
- Zamawiający może odstąpić od umowy, jeśli koszt wykonania dzieła wzrósłby znacznie z powodu: podwyższenia cen lub stawek dotychczas obowiązujących zarządzeniem organu państwowego; konieczności przeprowadzenia prac nieprzewidzianych w oryginalnym kosztorysie. Musi jednak odstąpić od niej bezzwłocznie i zapłacić wykonawcy „odpowiednią część umówionego wynagrodzenia”. (Art. 631. Kc)
- Zamawiający może odstąpić od umowy, jeśli wykonawca dzieła ma tak poważne opóźnienia, że jest bardzo nieprawdopodobne, że uda mu się ukończyć dzieło w terminie. (Art. 635. Kc)
- Zamawiający może odstąpić od umowy, jeśli jej wykonawca wykonuje dzieło wadliwie lub niezgodnie z umową i nie skorygował swojego działania w wyznaczonym przez zamawiającego terminie. (Art. 636. Kc) W przypadku odstąpienia od umowy, zamawiający może zażądać zwrotu materiałów, jeśli to on ich dostarczył.
- Wykonawca dzieła może odstąpić od umowy, jeśli do jej wykonania potrzebny jest współdziałanie zamawiającego, a on tego nie robi, mimo wyznaczonego terminu na skorygowanie swojego zachowania. (Art. 640. Kc)
- Zamawiający może odstąpić w każdej chwili, dopóki dzieło nie zostało ukończone, o ile zapłaci umówione wynagrodzenie. Może jednak odliczyć to, co przyjmujący zaoszczędził nie kończąc dzieła (np. nie musząc kupować części materiałów, które były wliczone w kosztorys). (Art. 644. Kc)
Umowa o dzieło a przeniesienie autorskich praw majątkowych - jak do tego podejść?
Podsumowując, stosowanie 50% KUP to jedno ze skutecznych narzędzi umożliwiających zwiększenie wynagrodzenia netto pracownikom. Wymaga ono jednak precyzyjnego określenia i udokumentowania odrębnego honorarium za przeniesienie praw autorskich.
tags: #prawa #autorskie #zwrot #wynagrodzen #umowa #o