W Polsce sektor szkolnictwa wyższego zatrudnia tysiące nauczycieli akademickich, którzy kształcą przyszłe pokolenia specjalistów. W 2018 roku, według danych Głównego Urzędu Statystycznego, w 392 szkołach wyższych studiowało ponad 900 tysięcy studentów, a kadrę dydaktyczną stanowiło ponad 93 tysiące osób. Jednym z kluczowych aspektów pracy na uczelni, oprócz satysfakcji z nauczania i prowadzenia badań, jest wynagrodzenie. Niniejszy artykuł ma na celu przybliżenie kwestii wynagrodzeń nauczycieli akademickich, ze szczególnym uwzględnieniem wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe, czyli popularnych nadgodzin.
Nowe przepisy dotyczące godzin ponadwymiarowych
Do Sejmu trafił projekt Karty Nauczyciela, który ma m.in. uporządkować przepisy dotyczące wypłat za godziny ponadwymiarowe. Obecnie w tej materii panują duże rozbieżności, choćby w kwestii zapłaty za godziny niezrealizowane. Podczas prac w komisjach zdecydowano się na przyspieszenie wejścia w życie nowelizacji - ma obowiązywać już od września. Zgodnie z poprawką zgłoszoną przez Związek Nauczycielstwa Polskiego, przepisy dotyczące zasad naliczania wynagrodzenia nauczycieli za godziny ponadwymiarowe i zastępstwa doraźne mają zacząć obowiązywać już od 1 września 2025 r., a nie - jak pierwotnie zakładano - dopiero od września 2026 r.
Wiceprezes ZNP Urszula Woźniak podkreśla, że obecne regulacje powodują duże nierówności w wynagradzaniu nauczycieli, zależne od interpretacji przepisów przez samorządy. W efekcie osoby wykonujące taką samą pracę mogą otrzymywać zupełnie różne pensje, dlatego nowe przepisy powinny wejść w życie już na początku nowego roku szkolnego.
Problem pojawiał się, gdy nauczyciela nie było i godzin nie zrealizował, ale jednocześnie jego nieobecność była usprawiedliwiona - np. pojechał na wycieczkę lub realizował inne zadania, które zlecił mu dyrektor szkoły. Przy założeniu, że pedagog miał dużo godzin ponadwymiarowych (co jest regułą w większych miastach, gdzie nauczycieli brakuje), każda nieobecność (albo dzień wolny wypadający wtedy, gdy w planie miał takie zajęcia) mocno uderzała go po kieszeni. Kwestia ta od lat była zarzewiem sporów pomiędzy organami prowadzącymi i MEN a związkowcami i nauczycielami, którzy domagali się zapłaty za takie godziny, w sytuacji gdy nieobecność nauczyciela była usprawiedliwiona. MEN stał na stanowisku, że nauczyciel ma prawo do wynagrodzenia za niezrealizowane godziny ponadwymiarowe tylko wówczas, gdy przepisy prawa pracy tak stanowią. Każdą przyczynę niezrealizowania godzin ponadwymiarowe należy zatem rozpatrywać odrębnie, czy istnieje podstawa prawna do wypłaty wynagrodzenia za niezrealizowane godziny ponadwymiarowe.
Jednocześnie wprowadzono wyjątki, można będzie przydzielić zastępstwo, gdy z przyczyn leżących po stronie szkoły nauczyciel nie może w danym dniu zrealizować zaplanowanych zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych (np. z powodu wycieczki klasy). W takim przypadku zastępstwa te są realizowane w ramach dotychczasowego wynagrodzenia. W szczególnie uzasadnionych przypadkach, za zgodą nauczyciela, doraźne zastępstwa mogą być prowadzone w czasie przeznaczonym na jego własne zajęcia dydaktyczne, wychowawcze lub opiekuńcze, ale tylko wtedy, gdy nie są to zajęcia prowadzone bezpośrednio z uczniami lub na ich rzecz, zgodnie z planem zajęć.
Sąd Najwyższy w lutowej uchwale stwierdził, że nauczyciel ma prawo do wynagrodzenia za nadgodziny. Sędzia Piotr Prusinowski, uzasadniając uchwałę, zaznaczył, że w polskim prawie za pracę przekraczającą ustalony czas przysługuje wynagrodzenie lub czas wolny. Podkreślił, że choć kodeks pracy przewiduje wyjątki dla kadry kierowniczej, to nauczyciele nie zostali wprost wyłączeni z tych regulacji.
Wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe na uczelniach wyższych
Ustawa reguluje przedział stawki wynagrodzenia za nadgodziny. Nauczyciele akademiccy mogą otrzymywać pensję za godziny ponadwymiarowe mieszczącą się w przedziale od 1,8% do 3,6% minimalnego wynagrodzenia na ich stanowisku.
Rozporządzenie Ministra Nauki określa jedynie ramy, w jakich powinno mieścić się wynagrodzenie za te godziny, a konkretne stawki ustala rektor każdej uczelni. Wynagrodzenie za nadgodziny jest rozliczane raz w roku, w terminie dwóch miesięcy po zakończeniu roku akademickiego. Ustawodawca określił, że wynagrodzenie za jedną godzinę ponadwymiarową powinno mieścić się w przedziale od 1,8% do 3,6% minimalnego wynagrodzenia zasadniczego dla danego stanowiska. Wyjątkiem są asystenci, wykładowcy i lektorzy, dla których przedział ten jest nieco wyższy i wynosi od 1,9% do 3,9% minimalnego wynagrodzenia asystenta.
Aby obliczyć konkretną kwotę wynagrodzenia za godzinę ponadwymiarową, należy pomnożyć procentową stawkę przez minimalne wynagrodzenie zasadnicze dla danego stanowiska. Przykładowo, dla profesora zwyczajnego na Politechnice Krakowskiej i Warszawskiej stawka za godzinę nadgodzin wynosi 1,8% z 5390 zł, czyli około 97 zł brutto za godzinę. Dla asystenta stawka ta wynosi 1,9% z minimalnego wynagrodzenia asystenta.
Dodatkowe składniki wynagrodzenia nauczycieli akademickich
Oprócz wynagrodzenia zasadniczego i za godziny ponadwymiarowe, nauczyciele akademiccy mogą liczyć na szereg dodatkowych świadczeń i dodatków do wynagrodzenia. Do najważniejszych z nich należą:
- Wynagrodzenie za udział w pracach komisji rekrutacyjnej.
- Wynagrodzenie za opiekę nad praktykami studenckimi.
- Wynagrodzenie za sprawowanie funkcji promotora.
- Dodatek funkcyjny.
- Dodatek stażowy.
- Dodatek specjalny.
Dodatek stażowy rośnie wraz z liczbą przepracowanych lat. Po 3 latach pracy dodatek wynosi 3% wynagrodzenia zasadniczego i wzrasta o 1% z każdym kolejnym rokiem, aż do osiągnięcia maksymalnie 20% wynagrodzenia zasadniczego. Przy obliczaniu dodatku stażowego uwzględniane są wszystkie okresy zatrudnienia u wszystkich pracodawców.
W przypadku powierzenia nauczycielowi dodatkowych obowiązków lub zadań, rektor może przyznać mu dodatek specjalny. Jego wysokość nie może przekroczyć 80% sumy wynagrodzenia zasadniczego, dodatku funkcyjnego, premii i dodatku stażowego.
Rozliczanie godzin nadliczbowych w świetle Kodeksu pracy
Czas pracy osób zatrudnionych na umowę o pracę nie powinien zwykle przekraczać 8 godzin w ciągu doby i 40 godzin w pięciodniowym tygodniu pracy. Pracodawcy mają możliwość przedłużenia dobowego wymiaru, wprowadzając odpowiedni system i rozkład czasu pracy. Jednak i tak może dojść do sytuacji, w której pracownikom zostanie zlecona praca ponad wymiar.
Definicję nadgodziny zawiera art. 151 § 1 Kodeksu pracy. Jest to praca wykonywana ponad obowiązujące pracownika normy czasu pracy oraz praca wykonywana ponad przedłużony dobowy wymiar czasu pracy, wynikający z obowiązującego pracownika systemu i rozkładu czasu pracy.
Gdy pracownik wykonuje pracę ponad wymiar, przysługuje mu wówczas rekompensata, która może być udzielona w formie czasu wolnego. Wymiar czasu wolnego za nadgodziny zależny jest od tego, kto wyjdzie z inicjatywą takiego rozliczenia: czy pracownik, czy pracodawca.
Gdy nadgodziny nie mogą zostać rozliczone czasem wolnym, należy wypłacić pracownikowi wynagrodzenie za nadgodziny. Zgodnie z art. 151(1) Kodeksu pracy, za pracę w godzinach nadliczbowych, oprócz normalnego wynagrodzenia, przysługuje dodatek w wysokości 100% lub 50% wynagrodzenia, w zależności od dnia i pory wykonywania pracy.
Pojęcie normalnego wynagrodzenia określił Sąd Najwyższy. Zgodnie z nim normalne wynagrodzenie to takie, które pracownik otrzymuje stale i systematycznie. Czyli składa się ono z wynagrodzenia zasadniczego i innych stałych składników wynagrodzenia.
Za godziny nadliczbowe pracownik otrzymuje także dodatek za nadgodziny. Jego podstawa to wynagrodzenie pracownika wynikające z jego osobistego zaszeregowania (określonego stawką miesięczną lub godzinową), a w sytuacji gdy taki składnik nie został wyodrębniony - 60% wynagrodzenia.
Jak policzyć wynagrodzenie za nadgodziny kierowcy zawodowego | NORMALNE WYNAGRODZENIE + DODATEK
Systemy kadrowe, takie jak wFirma.pl, pozwalają na rozliczanie czasu pracy, w tym godzin nadliczbowych, automatycznie wyliczając normalne wynagrodzenie oraz dodatek za nadgodziny.
W Polsce, sektor administracji publicznej również wprowadza zmiany dotyczące wynagrodzeń za nadgodziny. Od 1 stycznia 2024 r. członkowie korpusu służby cywilnej za dodatkową pracę będą mogli otrzymywać nie tylko czas wolny, lecz także wynagrodzenie. O dodatkowej gratyfikacji zdecyduje jednak dyrektor generalny urzędu.
Regionalna Izba Obrachunkowa w Białymstoku wyjaśniła, że na podstawie art. 42 ust. 4 ustawy o pracownikach samorządowych za pracę w godzinach nadliczbowych pracownikowi samorządowemu należy się wynagrodzenie bez dodatku, o którym mowa w ustawie Kodeks Pracy. Jednak pracodawca w regulaminie wynagradzania może wprowadzić regulacje przewidujące inne dodatki za pracę w godzinach nadliczbowych.
W przypadku pracowników samorządowych, ustawa o pracownikach samorządowych nie reguluje kwestii dyżurów, należy więc na mocy art. 43 ust. 1 ustawy o pracownikach samorządowych zastosować przepisy art. 1515 Kodeksu pracy. Za czas dyżuru pracownikowi przysługuje czas wolny od pracy, a w razie braku możliwości udzielenia czasu wolnego - wynagrodzenie.
Zgodnie z Kodeksem pracy, pracownicy zarządzający w imieniu pracodawcy zakładem pracy wykonują w razie konieczności pracę poza normalnymi godzinami pracy bez prawa do wynagrodzenia oraz dodatku z tytułu pracy w godzinach nadliczbowych, chyba że otrzymali polecenie przełożonego.
tags: #nadgodziny #sggw #stawka