Środowisko sportowe, choć kojarzone z rywalizacją, siłą i determinacją, coraz częściej staje się areną, na której ujawniane są przypadki przemocy fizycznej, psychicznej i emocjonalnej, mobbingu oraz molestowania. Wypowiedzi w przestrzeni publicznej oraz doniesienia medialne coraz dobitniej wskazują na istnienie tego problemu w zarządach klubów sportowych i związkach. Ministerstwo Sportu i Turystyki podejmuje działania mające na celu zwiększenie skuteczności nadzoru nad związkami sportowymi w zakresie przestrzegania zasady równości kobiet i mężczyzn oraz przeciwdziałania nieakceptowalnym zachowaniom.
Przemoc w sporcie przybiera różne formy - od jawnej przemocy fizycznej i emocjonalnej przez seksualną po mniej lub bardziej widoczną dyskryminację. Jest to celowe działanie, które wykorzystuje przewagę sił. Narusza wolność osobistą, łamie prawa człowieka. Jest powodem cierpienia fizycznego i psychicznego. To rana, która trudno się goi, czasem otwiera na nowo, boli, przecieka i nieustannie przypomina o doświadczeniu czegoś ekstremalnie niemożliwego do zniesienia i poradzenia sobie samemu. Pozostawia ślad na zawsze.
Świat zawodowego sportu to przestrzeń, w której oczekuje się siły, wytrzymałości i lojalności wobec drużyny, w której naturalna jest wysoka presja na wynik i nieustanna rywalizacja o miejsce w składzie, w której trenerzy mają być wymagający, a zawodnicy twardzi. Ale gdzie kończy się motywacja, a zaczyna naruszanie granic? Mobbing i przemoc psychiczna w sporcie to zjawiska coraz częściej opisywane przez byłych i aktywnych sportowców, którzy przez lata czuli się zastraszani, izolowani lub ośmieszani przez osoby mające nad nimi władzę. Czasem przybiera to formę regularnego upokarzania przy zespole, czasem manipulowania dostępem do gry, kar za drobne błędy, ignorowania urazów lub wywierania presji emocjonalnej przez odmawianie podstawowego szacunku i wsparcia. Granica zostaje przekroczona wtedy, gdy działania trenera przestają służyć rozwojowi zawodnika, a stają się formą psychicznego nacisku, zastraszania lub kontroli. Kiedy prowadzą do trwałego stresu, stanów lękowych, utraty pewności siebie, a w skrajnych przypadkach do depresji lub rezygnacji z kariery.
Przykłady mobbingu w polskim sporcie
Ostatnie lata przyniosły wiele niepokojących doniesień dotyczących mobbingu i innych form przemocy w polskim sporcie. Jednym z głośniejszych przypadków jest sytuacja w Związku Piłki Ręcznej (ZPRP), gdzie członek zarządu, Grzegorz Gutkowski, został oskarżony przez osiem byłych i obecnych pracownic związku o mobbing oraz molestowanie. Choć podjęto decyzję o zakończeniu z nim współpracy, Gutkowski nadal pozostaje w strukturach federacji. Oskarżenia te rzucają cień na działanie związku, a ofiary podkreślają, że zarząd, w tym prezes Szczepański, miał wiedzę o nieakceptowalnych zachowaniach wobec kobiet, ale nie podjął odpowiednich działań.
Kolejnym przykładem jest przypadek Pawła Żelema, który kierował kilkoma klubami ekstraklasy, w tym Lechią Gdańsk, Śląskiem Wrocław i Piastem Gliwice. Według relacji byłych pracowników, Żelem stosował metody zarządzania, które można określić jako mobbing. Zarzuty obejmują m.in. skrajną degradację pionów, brak kompetencji, przeglądanie prywatnej korespondencji, doprowadzanie pracowników na skraj wytrzymałości psychicznej, a nawet stosowanie „absurdalnych metod oszczędnościowych” jak wykręcanie żarówek czy gaszenie świateł w toaletach. Jego styl zarządzania charakteryzował się niedostępnością, autorytarnością i brakiem szacunku dla pracowników, co potwierdzają historie byłych zawodników, takich jak Sebino Plaku czy Krzysztof Żukowski, którzy doświadczyli szykanowania i nękania.
Przypadek Sebino Plaku, albańskiego piłkarza Śląska Wrocław, jest szczególnie poruszający. Po tym, jak nie zgodził się na obniżenie wynagrodzenia, klub zarządzany przez Żelema zastosował wobec niego wyczerpujący system treningów, który doprowadził do problemów zdrowotnych i psychicznych. Sprawa trafiła do Trybunału Arbitrażowego w Lozannie, który przyznał rację zawodnikowi, nakazując klubowi zapłatę odszkodowania. To pokazuje, że problem nie ogranicza się do Polski, a międzynarodowe instytucje sportowe potrafią reagować na takie nadużycia.
Aspekty prawne i konsekwencje mobbingu
Z prawnego punktu widzenia mobbing i przemoc psychiczna są w Polsce zabronione - także w środowisku sportowym. Niezależnie od formy współpracy - umowa o pracę, kontrakt cywilny czy stypendium - sportowiec ma prawo do ochrony swojej godności i zdrowia psychicznego. Jeśli doświadcza uporczywego nękania, może zgłosić to do przełożonych klubu, związku sportowego, a w razie potrzeby również do Państwowej Inspekcji Pracy lub bezpośrednio do sądu. Możliwe jest też dochodzenie swoich praw w ramach postępowania cywilnego - z tytułu naruszenia dóbr osobistych - lub nawet postępowania karnego, w przypadku stwierdzenia przestępstwa, takiego jak uporczywe nękanie.
Wielu sportowców mimo wszystko milczy - z obawy przed utratą miejsca w kadrze, reputacji, kontraktu lub wsparcia drużyny. Ale milczenie utrwala schematy przemocy i odbiera szansę innym na zdrowsze środowisko. Sport nie musi i nie powinien wiązać się z cierpieniem psychicznym. Warto więc mówić o tym głośno. Jeśli jesteś w takiej sytuacji lub znasz kogoś, kto jej doświadcza - nie jesteś sam i nie jesteś bezradny. Warto szukać wsparcia - prawnego, psychologicznego, albo po prostu rozmowy z kimś, komu można zaufać.
W odpowiedzi na narastający problem, Ministerstwo Sportu i Turystyki oraz Ministerstwo Sprawiedliwości podjęły współpracę, zawarcie porozumienia mającego na celu zwrócenie uwagi na potrzebę zwiększenia dostępności pomocy dla sportowców, którzy są ofiarami przestępstw. Ustawa z dnia 28 lipca 2023 roku o zmianie ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw wprowadza nowe instrumenty ochrony praw dzieci i młodzieży, w tym obowiązek wdrożenia standardów ochrony dzieci dostosowanych do charakteru działalności sportowej. Celem tych działań jest ochrona młodych zawodników przez zauważenie i minimalizowanie ryzyka, które mogą zagrażać ich zdrowiu, życiu i bezpieczeństwu.
Ochrona dzieci i młodzieży w sporcie
Szczególną uwagę należy zwrócić na ochronę dzieci i młodzieży w środowisku sportowym. Niezwykle istotnym czynnikiem warunkującym poczucie bezpieczeństwa dziecka w sporcie jest bezpieczna relacja z trenerem. Trener staje się dla dziecka często nie tylko autorytetem sportowym, ale też wzorem do naśladowania. Kiedy nadużywa swojej pozycji przez naruszanie nietykalności fizycznej i psychicznej zawodnika, dopuszcza się czynu zabronionego. Zdarza się również, że trener może nie być świadomy tego, jak jego zachowanie (np. odwoływanie treningów, informowanie o wyjazdach na ostatnią chwilę, wybuchy złości i agresji) wpływa na podopiecznych.
W takich sytuacjach dzieci doświadczające przemocy często zmuszane są do milczenia, czego konsekwencjami mogą być problemy zdrowia fizycznego i psychicznego. Badania pokazują, że przemoc wobec dzieci i młodzieży w skrajnych przypadkach może doprowadzić do samobójstwa. W 2023 roku liczba odnotowanych przez policję prób samobójczych dzieci i młodzieży poniżej 18 lat wyniosła 2139, z czego 146 prób zakończyło się śmiercią. Michael Phelps, Neomi Osaka, Mardy Fish, Kelly Holmes, Justyna Kowalczyk czy Lindsey Vonn - te postaci w świecie sportu otwarcie komunikują, jak ważna jest dbałość o zdrowie psychiczne, dzieląc się swoimi doświadczeniami kryzysów, również w kontekście przemocy i presji w sporcie.
Zwiększanie świadomości społecznej w obszarze zdrowia psychicznego i otwartość środowisk sportowych na poszerzanie swojej wiedzy w tym zakresie jest priorytetem, który pozwoli zadbać o dzieci i młodzież rozwijające swój życiowy i sportowy potencjał. Edukacja społeczna jest jednym z elementów zapobiegania krzywdzeniu dzieci i młodzieży, kolejnym elementem jest pełne zaangażowanie władz, trenerów, rodziców, opiekunów, lekarzy, fizjoterapeutów, organizatorów obozów, zawodów, wyjazdów - wszystkich osób dorosłych związanych z daną jednostką sportową. Znajdowanie czasu na rozmowę z każdym dzieckiem, które zgłasza jakiś problem, oraz interwencja zgodna z procedurą w sytuacji podejrzenia lub pewności popełnienia przestępstwa, w tym stosowanej przemocy, są kluczowe.
Jak zapobiegać mobbingowi?
Ważną rolę odgrywają również rodzice i opiekunowie prawni, których zaangażowanie, towarzyszenie, motywowanie i mądre wspieranie jest niezwykle istotne. Jednocześnie należy pamiętać, że presja osiągnięć i pogoń za sukcesem od najmłodszych lat mogą negatywnie wpływać na rozwój dziecka. Tzw. „KOR” (Klub Oszalałych Rodziców), charakteryzujący się krzykami i uwagami skierowanymi do trenerów czy sędziów, rozprasza dziecko i osłabia jego proces rozwojowy. Rolą rodzica/opiekuna jest dawanie wyboru, budowanie pewności siebie, motywowanie, kibicowanie, szanowanie przeciwnika, emocjonalne wsparcie, żywe zainteresowanie i rozmowa z dzieckiem o tym, jakiego dopingu oczekuje. Sprawna komunikacja pomiędzy trenerem a rodzicem/opiekunem może w znacznym stopniu wpłynąć na postawę dziecka i zachowanie w kontekście rywalizacji sportowej.
Przechodzenie przez kolejne szczeble rozwoju w sporcie dzieci jest bardzo ważne. Młody zawodnik musi mieć motywację, aby przez te etapy przechodził, rozwijał się i miał zapewnione do tego coraz lepsze warunki, a dorosły może być towarzyszem zachodzących zmian. Podkreślając jednocześnie, że w żadnym wieku dziecka nie ma miejsca na przemoc. System nagród i kar w sporcie aktywuje różne emocje, co dodatkowo może prowadzić do uruchomienia cyklu uzależnienia. Z kolei trenerowi, który uznawany jest za „wszechmocnego”, łatwiej jest stosować przemoc wobec zawodników. W pełni świadomy swojej władzy nad podopiecznymi może stosować intencjonalnie kontrolę, manipulację czy dopuszczać się różnych form przemocy.
W literaturze i mediach istnieje wiele opisanych przykładów różnych form przemocy w sporcie i braku natychmiastowej reakcji na jej zaprzestanie. Jedną z najgłośniejszych spraw jest ujawniona w amerykańskim środowisku gimnastycznym sytuacja lekarza kadry narodowej, skazanego za przestępstwa o podłożu seksualnym, który stosował przemoc wobec zawodniczek i zawodników przez 20 lat. Po nagłośnieniu sprawy i emisji dokumentu „Athelete A: Sport w cieniu skandalu” fala zarzutów została skierowana przez Australijskie gimnastyczki wobec trenerów, natomiast w Wielkiej Brytanii zarządzono dochodzenie, kiedy w mediach zawodniczki wspominały zastraszanie, dręczenie, głodówki, bicie czy treningi z kontuzjami.
Julia Galusiakowska, była mistrzyni i wicemistrzyni Polski juniorów i seniorów oraz reprezentantka Polski w gimnastyce akrobatycznej, wspomina różne momenty w swojej zawodowej karierze, przywołując sytuację, która miała miejsce w Brytyjskiej Federacji Gimnastycznej, gdzie podczas treningu jedno z dzieci wymiotowało krwią. Na krótko pozwolono zawodnikowi usiąść na zewnątrz, lecz później zmuszono go do kontynuowania ćwiczeń. Działania na rzecz ochrony zawodników powinny być prowadzone przy spełnieniu równowagi między priorytetem ochrony przed przemocą a wymogami treningu. Wprowadzone zmiany chroniące dzieci nie mają być postrzegane jako „niańczenie” zawodników, ale jako pozytywne przełożenie się na jego wyniki. Nie można zatem unikać problemów, trzeba je dostrzegać i pomagać przez nie przejść swoim podopiecznym.
tags: #mobbing #w #zarzadzie #w #klubach #sportiwych