Formowanie niemieckich dywizji pancernych od końca 1940 roku do 1941 roku opierało się na ogólnym wzorcu, a nie na sztywnym, szczegółowym etacie. Był to kompromis między idealnym modelem dywizji a realnymi możliwościami niemieckiego przemysłu i zasobów ludzkich. W praktyce oznaczało to, że poszczególne dywizje, nawet należące do tego samego typu, mogły się między sobą znacząco różnić.
Struktura niemieckich dywizji pancernych: Ewolucja i podstawowe założenia
W okresie od końca 1940 roku do 1941 roku, podstawowy wzór niemieckiej dywizji pancernej zakładał istnienie następujących jednostek:
- Dwa pułki grenadierów pancernych.
- Jeden pułk pancerny.
- Jeden pułk artylerii.
Ten schemat, choć pozornie niezmienny przez większość wojny, w praktyce ewoluował. Początkowo przewidywano, że czołgi i grenadierzy będą mieli swoje dowództwa brygadowe. Jednak w latach 1940-1941, w związku ze zmianami w organizacji i zmniejszeniem liczby pułków czołgów do jednego, dowództwa brygadowe stały się zbędne i zostały zlikwidowane w większości dywizji. Do momentu ataku na ZSRS, dowództwa brygadowe pozostały jedynie w trzech dywizjach: 2., 3. i 18. Dywizji Pancernej.
Warto zaznaczyć, że do 1943 roku nie istniał ściśle określony "etat" dywizji pancernej w dzisiejszym rozumieniu tego słowa. Istniał natomiast ogólny wzór, według którego dywizje były tworzone. Różnice pojawiały się w szczegółach, takich jak liczba batalionów w poszczególnych pułkach, co sprawiało, że dywizje pancerne wkraczające do ZSRS w 1941 roku znacząco się między sobą różniły.
Podstawą do tworzenia nowych jednostek były różne formacje, w tym zapasowe jednostki pancerne, które zaczęto powoływać już od jesieni 1940 roku. Cztery nowo powstałe pułki i dwa samodzielne bataliony wyposażono w zdobyczny sprzęt francuski. Jednostki te formowano w okresie od jesieni 1940 r. do wiosny 1941 r. Były to: 201. pułk pancerny, który otrzymał Somua H-35 i Hotchkiss H-35/H-39; 202. pułk pancerny, który wyposażono w 18 Somua H-35 i 41 Hotchkiss H-35/H-39; 203. pułk pancerny, który otrzymał Somua H-35 i Hotchkiss H-35/39; 204. pułk pancerny, któremu dano Somua H-35 i Hotchkiss H-35/H39; 213. batalion pancerny, który wyposażono w 36 czołgów ciężkich Char 2C, nazywanych w Wehrmachcie Pz.Kpfw. B2; 214. batalion pancerny.
25 września 1941 r. zainicjowano proces formowania dwóch kolejnych dywizji pancernych - 22. DPanc i 23. DPanc. Obie formowano od zera we Francji, ale jej pułki pancerne to (odpowiednio) 204. pułk pancerny i 201. pułk pancerny, które zostały wyposażone w różny sprzęt niemiecki i czeski. 204. pułk pancerny otrzymał: 10 Pz II, 36 Pz 38(t), 6 Pz IV (75/L24) i 6 Pz IV (75/L43), natomiast 201. pułk pancerny - czołgi produkcji niemieckiej. Stopniowo stany w obu pułkach uzupełniono, choć nigdy nie osiągnęły one pełnych stanów etatowych. 1 grudnia 1941 r. w obozie Stalback (obecnie Dołgorukowo w Prusach Wschodnich) zaczęło się przeformowywanie 1. Dywizji Kawalerii w 24. Dywizję Pancerną. Jej 24. pułk pancerny formowano na bazie rozwiązanego 101. batalionu czołgów-miotaczy ognia, uzupełnionego kawalerzystami z 2. i 21. pułków kawalerii dywizji, których przeszkolono na czołgistów.
Kwestia ilości samych pułków w dywizji jest kluczowa. W 1939 roku niemiecka dywizja pancerna, zgodnie z etatem zatwierdzonym 1 marca 1939 r., składała się z dwóch brygad: pancernej i zmotoryzowanej. Brygada pancerna miała dwa pułki czołgów, każdy z dwoma batalionami czołgów. Brygada piechoty zmotoryzowanej składała się z pułku piechoty zmotoryzowanej (dwa bataliony) i batalionu motocyklowego. W latach 1941-1942, w ramach ewolucji, liczba batalionów czołgów w dywizji została zmniejszona do dwóch lub trzech, a od 1942 roku zdarzało się, że tylko jeden. Ta zmiana była podyktowana zarówno względami operacyjnymi, jak i koniecznością tworzenia większej liczby dywizji pancernych przy ograniczonych dostawach sprzętu.
W kontekście formowania dywizji, rozkazy organizacyjne określały ich skład. Mogło to być ujęte w formie rozkazu o zorganizowaniu np. 20 dywizji piechoty w ramach fali mobilizacyjnej, z wyszczególnieniem ich struktury, lub rozkazu o utworzeniu jednej konkretnej dywizji pancernej z dokładnym opisem jej organizacji. Organizację zlecano wówczas konkretnym Okręgom Wojskowym.
Warto również wspomnieć o tzw. "lekkich dywizjach pancernych" (niem. leichte Panzer-Divisionen). Były to jednostki formowane przez zmotoryzowanie pułków jazdy. Po kampanii wrześniowej, dywizje lekkie były zazwyczaj przeorganizowywane w dywizje pancerne. Ich struktura organizacyjna była zróżnicowana; mogły składać się z batalionu czołgów, pułku lub dywizjonu rozpoznawczego, pułku artylerii, batalionu przeciwpancernego, batalionu saperów, kompanii łączności i służb. Przykładem jest 5. Lekka Dywizja Pancerna (5. leichte Panzer-Division), która istniała od lutego do lipca 1941 roku. Jej skład był następujący: 5. pułk pancerny, 1. bateria 33. zmotoryzowanego dywizjonu przeciwpancernego, 36. zmotoryzowany dywizjon przeciwpancerny, 2. zmotoryzowany batalion karabinów maszynowych, 8. zmotoryzowany batalion karabinów maszynowych, I dywizjon 75. pułku artylerii zmotoryzowanej, 605. ciężki dywizjon przeciwpancerny, 606. zmotoryzowany dywizjon artylerii przeciwlotniczej. Dodatkowo należałoby uwzględnić 3. batalion rozpoznawczy oraz fakt, że 2. i 8. bataliony karabinów maszynowych tworzyły coś, co w literaturze określa się jako Regiments Stab zbV 200 (mot).
Powstanie 5. Dywizji Lekkiej w 1941 roku było związane z potrzebą posiadania jednostki zaporowej, podobnej do polskiej brygady pancerno-motorowej z 1939 roku. Mogło to być również spowodowane brakiem odpowiedniego sprzętu dla pełnowymiarowych dywizji pancernych. Choć nazwa "leichte Panzer-Division" sugerowała lekkość, jej siła ognia w stosunku do niewielkiej liczby żołnierzy była znacząca. Brakowało jej jednak piechoty, co stanowiło problem w walkach defensywnych.
Warto podkreślić, że nawet w ramach jednego typu jednostki, np. pułku pancernego, etaty mogły się różnić. Na przykład, stan czołgów w 5. Pułku Pancernym 31 marca 1941 r. wynosił: 25 Pz. I, 45 Pz II, 71 Pz III, 20 Pz IV i 7 PzBefWg. Natomiast 20 czerwca 1941 r. było to już: 19 Pz. I, 8 Pz II, 33 Pz III (z krótką 50), 9 Pz IV.
Skład i liczebność niemieckich dywizji pancernych: Porównanie okresów
Liczebność i skład niemieckich dywizji pancernych ewoluowały na przestrzeni lat.
Dywizja pancerna w 1939 roku
We wrześniu 1939 roku niemiecka dywizja pancerna liczyła około 16 tysięcy ludzi i posiadała średnio 316 czołgów oraz 60 samochodów pancernych. Składała się z:
- Brygady czołgów (4 bataliony, każdy po 70-80 czołgów).
- Brygady piechoty zmotoryzowanej (3 bataliony strzelców, 1 batalion motocyklistów).
- Pułku artylerii zmotoryzowanej (2 dywizjony).
- Dywizjonu rozpoznawczego.
- Batalionu artylerii przeciwpancernej.
- Dywizjonu artylerii przeciwlotniczej.
- Batalionu saperów i kolumny budowy mostów.
- Batalionu łączności.
- Kompanie: sanitarna, amunicyjna, żywnościowa i inne służby.
Łącznie w brygadzie pancernej miało być 328 czołgów, z czego 302 to wozy bojowe czterech różnych typów (Pz I, Pz II, Pz III, Pz IV). Brygada piechoty zmotoryzowanej liczyła 3183 żołnierzy, z czego 2291 "zwykłych" strzelców. Okazało się, że liczba piechoty była niewystarczająca w stosunku do liczby czołgów.
Dywizja pancerna w latach 1941-1942
W latach 1941-1942, liczba czołgów w dywizji została zmniejszona z 258 do 196. Niemiecka dywizja pancerna miała przeciętnie w etacie 150-225 czołgów oraz 20-125 transporterów opancerzonych. Struktura organizacyjna obejmowała:
- Pułk czołgów (2-3 bataliony).
- Brygada strzelców (od lata 1942 r. zwana pułkami grenadierów pancernych), składająca się z batalionu strzelców motocyklowych i dwóch pułków strzelców.
- Batalion rozpoznania.
- Batalion niszczycieli czołgów.
- Batalion saperów.
- Batalion łączności.
- Pułk artylerii.
- Batalion zapasowy.
- 3 kompanie warsztatowe.
- Inne służby.
Wszystkie jednostki były zmotoryzowane.
Dywizja pancerna Waffen-SS w 1944 roku
W latach 1944-1945, etaty dywizji pancernych Waffen-SS były bardzo rozbudowane. Etat wojenny przewidywał:
- Uzbrojenie w 83 ciężkie i 1139 ręcznych karabinów maszynowych.
- 78 miotaczy ognia.
- 60 moździerzy kalibru 80mm, 24 kalibru 120mm, 6 kalibru 210mm.
- 18 wyrzutni rakietowych kalibru 150mm.
- 13 armat przeciwlotniczych kalibru 20 mm (podwójnie sprzężonych), 122 kalibru 37mm, 18 kalibru 88mm.
- 12 dział piechoty kalibru 75mm.
- 49 armat przeciwpancernych kalibru 75mm.
- 4 armaty polowe kalibru 120mm.
- 36 haubic 105mm, 18 kalibru 150mm.
- 31 dział szturmowych.
- 88 czołgów Panzer IV i 88 Panzer V (Panther).
Liczba żołnierzy wynosiła około 12 tysięcy ludzi.
Formowanie i wyposażenie niemieckich dywizji pancernych
Proces formowania niemieckich dywizji pancernych był złożony i często opierał się na improwizacji, zwłaszcza w początkowym okresie wojny. W 1939 roku, 4. Dywizja Pancerna, będąca w końcowej fazie formowania, wzięła udział w Kampanii Polskiej. Brakowało jej pełnego stanu osobowego i sprzętowego. Dopiero przed Kampanią Zachodnią 1940 roku można było mówić o niemal pełnym ukompletowaniu. Formowanie jednostek często polegało na wykorzystaniu żołnierzy z różnych Okręgów Wojskowych, absolwentów szkół wojskowych, a także żołnierzy z byłej armii austriackiej. Dodatkowo, skład dywizji uzupełniały wydzielone pododdziały z innych dywizji pancernych.
Wyposażenie również stanowiło wyzwanie. Początkowo w pułkach pancernych dominowały czołgi lekkie PzKpfw I i PzKpfw II, a także zdobyczne czołgi czeskie (PzKpfw 35(t) i PzKpfw 38(t)). Stopniowo wprowadzano nowsze konstrukcje, takie jak PzKpfw III i PzKpfw IV. W latach późniejszych, w związku z potrzebami frontu i ograniczonymi możliwościami produkcyjnymi, wykorzystywano również zdobyczny sprzęt, w tym czołgi francuskie.
Kampania Polska 1939 roku była pierwszym sprawdzianem bojowym dla niemieckich dywizji pancernych. Mimo że Polska nie dysponowała silną obroną przeciwpancerną ani nowoczesnym lotnictwem, niemieckie dywizje poniosły znaczące straty. 4. Dywizja Pancerna, na przykład, w walkach pod Mokrą poniosła ciężkie straty, tracąc około 30% czołgów i innych pojazdów pancernych. Doświadczenia wyniesione z tej kampanii były cenne i stanowiły podstawę do dalszych działań, zwłaszcza podczas Kampanii Francuskiej.
5. Lekka Dywizja Pancerna: Specyficzny przypadek formowania
Powstanie 5. Lekka Dywizja Pancerna w 1941 roku było specyficznym przykładem formowania jednostki "ad hoc". Miała ona pełnić rolę jednostki zaporowej, mającej spowolnić ofensywę przeciwnika. Jej skład był improwizowany, oparty na istniejących jednostkach i kadrze innych dywizji. Nazwa "leichte Panzer-Division" sugerowała mobilność i szybkość, jednakże brak piechoty stanowił jej słaby punkt w dłuższych walkach obronnych.
Skład 5. DL był następujący:
- 5. pułk pancerny.
- 1. bateria 33. zmotoryzowanego dywizjonu przeciwpancernego.
- 36. zmotoryzowany dywizjon przeciwpancerny.
- 2. zmotoryzowany batalion karabinów maszynowych.
- 8. zmotoryzowany batalion karabinów maszynowych.
- I dywizjon 75. pułku artylerii zmotoryzowanej.
- 605. ciężki dywizjon przeciwpancerny.
- 606. zmotoryzowany dywizjon artylerii przeciwlotniczej.
Dodatkowo, należało uwzględnić 3. batalion rozpoznawczy. Siła ognia tej dywizji była wysoka w stosunku do niewielkiej liczby żołnierzy, jednak brak piechoty był znaczącym problemem.
Warto podkreślić, że etaty dla poszczególnych pododdziałów, takie jak bataliony czy kompanie, były szczegółowo określone w dokumentach zwanych Kriegsstärkennachweisung (KStN). Powstanie dywizji było zatem złożonym procesem, polegającym na agregacji tych pododdziałów zgodnie z przyjętymi wytycznymi, które jednak ewoluowały w czasie.
Dwa uderzenia przez Ardeny – porównanie niemieckich operacji w 1940 i 1944 roku
tags: #etat #niemieckiej #dywizji #pancernej