Przyznanie dodatkowego wynagrodzenia za dany rok kalendarzowy nie ma charakteru powszechnego. W przepisach wymieniono jedną grupę pracowników uprawnionych do otrzymania trzynastki - są to osoby zatrudnione w sferze budżetowej. Regulacje w tym zakresie można znaleźć w ustawie o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej. Dodatkowe wynagrodzenie roczne (tzw. trzynastka) jest premią za efektywnie i nienagannie wykonywaną pracę przez cały rok kalendarzowy w jednostce sfery budżetowej. Prawo do tej gratyfikacji mają również pracownicy, którzy nie przepracowali pełnego roku kalendarzowego, ale okres ten zasadniczo nie może być krótszy niż 6 miesięcy. W takim przypadku otrzymają trzynastkę w wysokości proporcjonalnej. Trzynastka wypłacana pracownikom jednostek sfery budżetowej jest składnikiem, o którego wypłatę uprawnieni pracownicy mają roszczenie. Nie ma więc charakteru uznaniowego. Ponadto pracodawca budżetowy nie może zastąpić ustawowych zasad przyznawania nagrody rocznej regulacjami wewnątrzzakładowymi.
Kto ma prawo do otrzymania trzynastki?
Wypłata dodatkowego wynagrodzenia rocznego, potocznie nazywana trzynastką, nie ma charakteru powszechnego. Trzynasta pensja przysługuje tylko grupom zawodowym, które są do tego uprawnione. Zgodnie z przepisami prawa przysługuje ona pracownikom jednostek państwowej sfery budżetowej, pracownikom zatrudnionym w urzędach organów władzy publicznej, kontroli, ochrony prawa oraz sądach i trybunałach oraz pracownikom samorządowych jednostek budżetowych i samorządowych zakładów budżetowych. Dodatkowe wynagrodzenie roczne otrzymują wyłącznie zatrudnieni na podstawie umowy o pracę, powołania, mianowania, wyboru lub spółdzielczej umowy o pracę. Na wypłatę trzynastki mogą więc liczyć pracownicy oświaty oraz osoby zatrudnione w urzędach państwowych i urzędach gmin, biurach poselskich i senatorskich. Trzynasta pensja nie jest natomiast wypłacana osobom, które zajmują kierownicze stanowiska państwowe, żołnierzom oraz funkcjonariuszom policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Służby Celnej, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Więziennej oraz Biura Ochrony Rządu.
Dodatkowe wynagrodzenie roczne w innych zakładach pracy może być wypłacane, jeżeli taki zapis został zawarty w regulaminie wynagradzania firmy, w układzie zbiorowym pracy lub w umowie o pracę danego pracownika. Nie będzie to jednak trzynastka w rozumieniu ustawowym, a warunki jej przyznania mogą zostać określone w inny sposób. Dzieje się tak, ponieważ pracodawców pozabudżetowych nie obowiązują regulacje, a adresatem ustawy są jedynie jednostki budżetowe.
Dodatkowe wynagrodzenie roczne - zasady wypłacania
Zgodnie z art. 2 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 12 grudnia 1997 r. o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej (Dz.U. z 2023 r. poz. 1690) pracownik nabywa prawo do wynagrodzenia rocznego w pełnej wysokości po przepracowaniu u danego pracodawcy całego roku kalendarzowego. Dodatkowe wynagrodzenie roczne w pełnej wysokości przysługuje pracownikom po przepracowaniu u danego pracodawcy całego roku kalendarzowego. Natomiast gdy pracownik przepracuje co najmniej 6 miesięcy, wówczas nabywa prawo do “trzynastki” w wysokości proporcjonalnej do okresu przepracowanego. Pod pojęciem przepracowanie, należy rozumieć faktyczne świadczenie pracy. Przez długi czas było ono jednak utożsamiane z pojęciem zatrudnienia. Dopiero po wielu orzeczeniach sądowych pojęcie przepracowanie traktowane jest jako okres faktycznego świadczenia pracy u danego pracodawcy. W związku z tym niektóre absencje, które wcześniej nie zmniejszały okresu, obecnie skracają okres przepracowany. Wśród nich znajdują się takie okresy jak: chorobowe, świadczenie rehabilitacyjne, urlopy bezpłatne, szkoleniowe itp. Można spotkać dwa podejścia do ustalenia liczby dni przepracowanych jako okresu 6 miesięcy: na potrzeby ustalania okresu przepracowanego stosuje się art. 114 Kodeksu cywilnego. To znaczy, że gdy nie jest wymagana ciągłość okresu przepracowanego, przez miesiąc rozumie się 30 dni, wynika z tego, że okres 6 miesięcy wynosi 180 dni, które pracownik musi efektywnie przepracować, zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2009 r., (sygn. akt II PK 223/09) do okresów liczonych w miesiącach należy odnosić się do upływu dnia bezpośrednio poprzedzającego dzień, który datą odpowiada dniowi, w którym pracownik został zatrudniony.
Okresy zatrudnienia w kilku jednostkach sfery budżetowej nie podlegają sumowaniu. Ważny jest staż pracy w zakładzie, który przyznaje trzynastkę.
Wyjątki od wymogu przepracowania 6 miesięcy
W art. 2 ust. 3 ustawy o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej ustawodawca wymienia sytuacje, w których odstępuje od wymogu przepracowania minimum półrocznego okresu w ciągu roku. Katalog takich przypadków jest dość szeroki i znajduje się w art. 2 ust. 3 przywołanej ustawy. Wśród nich wymienione są m.in.:
- powołanie pracownika do czynnej służby wojskowej albo skierowanie do odbycia służby zastępczej;
- skorzystanie przez pracownika z urlopu macierzyńskiego, rodzicielskiego, ojcowskiego wychowawczego, a także urlopu dla poratowania zdrowia;
- nawiązanie stosunku pracy w trakcie roku kalendarzowego z nauczycielem i nauczycielem akademickim zgodnie z organizacją pracy szkoły (szkoły wyższej);
- zatrudnienie pracownika do pracy sezonowej, jeżeli umowa o pracę została zawarta na sezon trwający nie krócej niż trzy miesiące;
- rozwiązanie stosunku pracy w związku z:
- przejściem na emeryturę, rentę szkoleniową albo rentę z tytułu niezdolności do pracy lub świadczenie rehabilitacyjne;
- przeniesieniem służbowym, powołaniem lub wyborem;
- likwidacją pracodawcy albo zmniejszeniem zatrudnienia z przyczyn dotyczących pracodawcy;
- likwidacją jednostki organizacyjnej pracodawcy lub jej reorganizacją;
- podjęcie zatrudnienia:
- w wyniku przeniesienia służbowego;
- na podstawie powołania lub wyboru;
- w związku z likwidacją poprzedniego pracodawcy albo ze zmniejszeniem zatrudnienia z przyczyn dotyczących tego pracodawcy;
- w związku z likwidacją jednostki organizacyjnej poprzedniego pracodawcy lub jej reorganizacją;
- po zwolnieniu z czynnej służby wojskowej albo po odbyciu służby zastępczej;
- a także w sytuacji wygaśnięcia stosunku pracy w wyniku śmierci pracownika.
Przykłady sytuacji wyjątkowych
Przykład 1. Pan Wojciech rozpoczął pracę jako nauczyciel od 1 września 2025 roku. Rozwiązał umowę z dniem 30 kwietnia roku następnego. Przepracowanie 8 miesięcy nie uprawnia pana Wojciecha do trzynastej pensji, bowiem okres ten rozłożył się na dwa lata kalendarzowe, z których w każdym z nich przepracował jedynie 4 miesiące.
Przykład 2. Pani Magdalena wróciła do pracy po wykorzystaniu urlopu rodzicielskiego 17 sierpnia 2025 roku. Trzynasta pensja za rok 2025 będzie przysługiwała pracownicy w wysokości proporcjonalnej do okresu przepracowanego w danym roku, czyli od 17 sierpnia do 31 grudnia 2025 roku.
W jakiej wysokości zostanie wypłacona 13 pensja?
Jeśli chodzi o wysokość dodatkowego rocznego wynagrodzenia, to zostało ono szczegółowo określone w art. 4 ust. 1 wspomnianej ustawy. Zgodnie z nim trzynastka stanowi 8,5% sumy wynagrodzeń otrzymanych przez pracownika w ciągu danego roku kalendarzowego, za który taki dodatek przysługuje. Podstawę obliczenia tzw. trzynastki stanowią środki pieniężne wypłacone pracownikowi, a nie należne mu za dany rok kalendarzowy. Podczas sumowania przyjmuje się nie tylko pensję zasadniczą, ale też inne świadczenia ze stosunku pracy uwzględniane przy wyliczaniu ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy oraz wynagrodzenie urlopowe i wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy przysługujące pracownikowi, który podjął pracę w wyniku przywrócenia do pracy.
Podczas ustalania podstawy do naliczenia trzynastej pensji nie bierze się pod uwagę takich składników, jak wynagrodzenie i zasiłek za czas choroby, zasiłek macierzyński czy wynagrodzenie za urlop szkoleniowy.
Trzynasta pensja podlega oskładkowaniu i opodatkowaniu na takich samych zasadach jak wynagrodzenie zasadnicze.
Kiedy trzynasta pensja nie przysługuje?
Nawet jeśli zostały spełnione wszystkie wymienione warunki, nie w każdym przypadku pracownikowi będzie przysługiwała trzynastka. Według art. 3 ustawy nie otrzyma jej osoba:
- posiadająca nieusprawiedliwioną nieobecność, która trwała dłużej niż 2 dni;
- która stawiła się do pracy w stanie nietrzeźwości;
- która otrzymała karę dyscyplinarną wydalenia z pracy lub ze służby;
- z którą rozwiązano stosunek pracy bez wypowiedzenia z winy pracownika.
Termin wypłaty trzynastej pensji
Trzynastka powinna zostać wypłacona pracownikowi w okresie pierwszych trzech miesięcy roku kalendarzowego następujących po roku, za który należne jest to świadczenie. Oznacza to, że pracodawca zobligowany jest do przekazania dodatkowego wynagrodzenia maksymalnie do końca marca danego roku kalendarzowego. Wyjątkiem od tej zasady jest rozwiązanie umowy w związku z likwidacją zakładu pracy. Wtedy środki należy wypłacić pracownikowi w ostatnim dniu stosunku pracy.
W samej ustawie dotyczącej trzynastej pensji nie znajdziemy zapisu o tym, jak postąpić, kiedy pracodawca spóźnia się z przekazaniem wynagrodzenia. Wtedy jednak należy odnieść się do Kodeksu pracy. Zgodnie z art. 285 § 1 za nieterminową wypłatę świadczeń z tytułu stosunku pracy na firmę może zostać nałożona kara grzywny od 1000 zł do 30 000 zł.
Trzynastka w przedsiębiorstwach prywatnych
Nie ma przeszkód, aby w przedsiębiorstwie prywatnym również była wypłacana 13 pensja. Zależy to jedynie od dobrej woli pracodawcy. W takiej sytuacji nie znajdą zastosowania przepisy ustawy o dodatkowym wynagrodzeniu dla pracowników sfery budżetowej. Aktualnie w prawie pracy nie występują także unormowania odnoszące się do tego rodzaju wypłat. Regulacje w zakresie przyznawania nagród rocznych powinny zostać zawarte w przepisach wewnątrzzakładowych. Pracodawca ma pełną swobodę w ich kształtowaniu.
tags: #do #trzynastki #bierzeme #wynagrodzenie #nalezne #czy