Rolnictwo stanowi jedną z fundamentalnych gałęzi gospodarki światowej, dostarczając produkty pochodzenia zwierzęcego i roślinnego, które są kluczowe dla wyżywienia ludności oraz dla utrzymania ekosystemów. Wpływ rolnictwa na gospodarkę jest znaczący, co potwierdzają dane dotyczące zatrudnienia i jego udziału w PKB.
Globalne zatrudnienie w rolnictwie przeszło znaczące zmiany. Jeszcze w 2000 roku stanowiło ono nieco ponad 40% całkowitego zatrudnienia, podczas gdy obecnie jest to około 26%. Mimo tego spadku, postęp technologiczny sprawił, że produkcja żywności nie tylko nie zmalała, ale wręcz wzrosła.
Rolnictwo w różnych krajach świata
Poziom zatrudnienia w rolnictwie znacząco różni się w zależności od kraju. Kraje, które w największym stopniu opierają swoją gospodarkę na rolnictwie, to między innymi:
- Burundi: 92% siły roboczej pracuje w rolnictwie.
- Somalia: 83% siły roboczej jest zatrudnionych w tym sektorze.
- Republika Środkowoafrykańska: 77% zatrudnionych pracuje w rolnictwie (dane z 2020 roku).
Z drugiej strony, kraje rozwinięte charakteryzują się znacznie niższym odsetkiem zatrudnienia w rolnictwie. Do krajów o najmniejszej koncentracji na tym sektorze należą m.in. Argentyna, Hongkong, Makau i Guam.
Rolnictwo w Unii Europejskiej
Rolnictwo jest ważną gałęzią gospodarki dla wszystkich krajów Unii Europejskiej, a sektor ten otrzymuje wsparcie finansowe w ramach Wspólnej Polityki Rolnej (WPR). W 2019 roku na płatności bezpośrednie dla rolników wydano 38,2 mld euro, a na rozwój obszarów wiejskich - 13,8 mld euro.
W 2020 roku średnie zatrudnienie w rolnictwie w Unii Europejskiej wynosiło 4,5%, co przekładało się na około 9,4 miliona pracujących mieszkańców UE. Należy zaznaczyć, że termin "rolnictwo" w tym kontekście obejmuje nie tylko uprawy i hodowlę zwierząt, ale także leśnictwo i rybołówstwo.
Regiony UE z wysokim zatrudnieniem w rolnictwie
Choć średnia unijna jest niska, istnieją regiony, w których rolnictwo stanowi dominujący sektor zatrudnienia. Najwyższy odsetek pracujących w rolnictwie odnotowano w rumuńskim regionie Vaslui - aż 61,7%. W sąsiednim regionie Neamţ odsetek ten wyniósł 51,4%. W sumie, w Unii Europejskiej jest 114 regionów, gdzie zatrudnienie w rolnictwie przekracza 16,5%. Regiony te koncentrują się głównie w Bułgarii, Grecji, Portugalii, Rumunii oraz w Polsce.
W Polsce najwyższy odsetek zatrudnienia w rolnictwie, wynoszący 34,4%, odnotowano w regionie sandomiersko-jędrzejowskim. Dla porównania, w Czechach i Niemczech nie ma ani jednego regionu, gdzie ten wskaźnik przekracza 10%. W Bułgarii jedynie w Sofii odsetek ten jest niższy niż 10%.
Regiony UE z niskim zatrudnieniem w rolnictwie
Z kolei w 137 regionach UE zatrudnienie w rolnictwie nie przekracza 0,5%. Regiony te znajdują się głównie w Niemczech, Belgii i Holandii. W Polsce do takich obszarów należą duże miasta, jak Warszawa, Katowice czy Wrocław.
Warto zauważyć, że większe zatrudnienie w rolnictwie jest zazwyczaj związane z niższym poziomem bogactwa, ponieważ sektor ten charakteryzuje się najniższą produktywnością i najniższymi zarobkami. Nie jest to jednak reguła bezwzględna - na przykład włoski region Trydent-Górna Adyga, mimo wysokiego poziomu zamożności mieszkańców, charakteryzuje się sporym odsetkiem zatrudnionych w rolnictwie, co wynika z silnej pozycji regionu w produkcji wina.
Specyfika polskiego rolnictwa
Polskie rolnictwo jest ważną i dynamicznie rozwijającą się branżą o wartości około 200 mld złotych. W wielu dziedzinach Polska należy do liderów produkcji rolnej.
Struktura produkcji
Produkcja roślinna stanowi znaczącą część polskiego rolnictwa. Największą część powierzchni zasiewów zajmują zboża (około 7,2 mln ha, czyli 70% powierzchni użytków rolnych). Uprawy roślin przemysłowych obejmują około 1,4 mln ha, w tym rzepak (1,2 mln ha) i buraki cukrowe (0,2 mln ha). Na uprawy trwałe, przede wszystkim sady, przeznaczono około 0,4 mln ha.
Polska jest największym producentem jabłek w Europie, wytwarzając rocznie 3,5 do 4 mln ton, z czego 1 mln ton jest eksportowany. W znaczących ilościach produkowane są również inne owoce: wiśnie (180 tys. ton), śliwki (130 tys. ton), gruszki i czereśnie (po około 80 tys. ton). Polska jest także jednym z głównych europejskich producentów owoców miękkich: truskawek (180 tys. ton), porzeczek (140 tys. ton), malin (100 tys. ton) i borówki wysokiej (60 tys. ton).
Grunty przeznaczone pod uprawę warzyw zajmują około 160 tys. ha, ale ich wartość stanowi niemal 25% produkcji roślinnej polskiego rolnictwa.
Produkcja zwierzęca odpowiada za około 58% wartości produkcji rolniczej. Główne sektory to produkcja mleka (19,1%), żywca wieprzowego (13,6%), żywca wołowego (6%) i jaj kurzych (5,5%).
Zmiany strukturalne i klimatyczne
W ciągu ostatnich 20 lat polskie rolnictwo przeszło intensywne zmiany, głównie za sprawą integracji z Unią Europejską. Areał użytków rolnych w latach 2004-2024 zmalał o 1,5 mln ha (8,4%), przy czym największy spadek nastąpił do 2013 roku.
Polskie rolnictwo odczuwa skutki zmian klimatycznych. Z jednej strony, wydłużenie sezonu wegetacyjnego sprzyja wzrostowi plonów i rozwojowi branży winiarskiej. Z drugiej strony, coraz częstsze i intensywniejsze zjawiska, takie jak susze, powodzie i wysokie temperatury, stanowią poważne wyzwanie. W latach 2000-2023 liczba dni z ekstremalnymi temperaturami wzrosła o 15%, a straty z powodu suszy w 2023 roku osiągnęły 1,2 mld złotych. Rolnictwo Polski dysponuje również stosunkowo ograniczonymi zasobami wodnymi.
Zatrudnienie w polskim rolnictwie
W 2022 roku w polskim rolnictwie pracowało prawie 1,4 miliona osób, co stanowi około 8,2% wszystkich zatrudnionych w Polsce. Jest to wysoka wartość w porównaniu z innymi krajami UE, gdzie średnio w krajach UE-15 zatrudnienie w rolnictwie wynosi 1-3%.
Tylko w Grecji (12,2%) i Rumunii (11,2%) wskaźnik ten był wyższy. Dla porównania, we Włoszech wynosił 3,8%, a w Niemczech tylko 1,2%. Nawet w porównaniu do krajów regionu, poziom zatrudnienia w polskim rolnictwie jest wysoki - tylko 2,5% Słowaków i 2,7% Czechów pracuje w rolnictwie.
W 2023 roku w Polsce funkcjonowało około 1,3 miliona gospodarstw rolnych o średniej wielkości 11 ha. Należy jednak podkreślić, że większość gospodarstw rolnych w Polsce ma powierzchnię poniżej 10 ha. Często praktykowana jest nieformalna dzierżawa gruntów, gdzie właściciel oficjalnie prowadzi gospodarstwo, ale faktycznie pracuje poza nim, a rzeczywisty użytkownik nie jest zarejestrowany.
Produktywność i wyzwania
Niestety, wysoki poziom zatrudnienia w polskim rolnictwie nie idzie w parze z wysoką produktywnością. W 2022 roku wartość dodana przypadająca na jedną osobę zatrudnioną w rolnictwie była wyższa jedynie od tej w Rumunii i niemal czterokrotnie niższa od średniej unijnej.
Niska produktywność wynika z kilku czynników:
- Wysoki poziom zatrudnienia: Im więcej osób pracuje przy danym poziomie produkcji, tym niższa jest produktywność.
- Dominacja małych gospodarstw rodzinnych: Około 98% wszystkich gospodarstw rolnych w Polsce to gospodarstwa małe. Wyższy odsetek takich gospodarstw występuje tylko w Grecji i Rumunii. Małe areały uniemożliwiają korzystanie z efektów skali, a koszty stałe są wysokie w stosunku do przychodów.
- Rozdrobnienie gospodarstw rolnych: 25% upraw rolnych stanowi areał gospodarstw mniejszych niż 10 hektarów.
Wysoki poziom zatrudnienia i niska produktywność polskich gospodarstw sprawiają, że nowe cele klimatyczne stawiane przed rolnictwem w ramach Zielonego Ładu powinny być postrzegane jako szansa na transformację, a nie tylko jako zagrożenie. Należy opracować strategię działania, która uwzględni potrzebę zwiększenia produktywności, ekologizacji i modernizacji sektora.
Przyszłość rolnictwa a ochrona klimatu. Jak wykorzystać szanse, które daje Europejski Zielony Ład
Dodatkowym czynnikiem wpływającym na rynek pracy w rolnictwie jest preferencyjny system ubezpieczeń społecznych w KRUS, który może skłaniać do pozostawania w sektorze, nawet jeśli nie jest on efektywny ekonomicznie. Wykluczenie transportowe oraz niedopasowanie posiadanych umiejętności do potrzeb rynku pracy również stanowią bariery dla osób chcących zmienić branżę.
Wartość dodana brutto z rolnictwa w UE, czyli różnica między wartością produkcji a kosztami usług i towarów, wyniosła w 2020 roku X. W 2019 roku sektor rolny generował dla gospodarki UE dodatkowe 0,76 euro za każde wydane euro.
W 2022 roku całkowita wartość produkcji polskiego rolnictwa wyniosła około 200 mld złotych, z czego 143 mld złotych stanowiła produkcja towarowa. Udział rolnictwa w PKB Polski w 2022 roku wyniósł około 2,2%, jednak udział przetwórstwa żywności jest znacząco większy, a produkty rolno-spożywcze stanowiły około 14% eksportu Polski (46,7 mld euro).
Protesty rolników w Europie, niezależnie od kraju, często mają podobne podłoże: zbyt niskie ceny płodów rolnych, dominacja koncernów żywnościowych, wzrost kosztów produkcji, biurokracja unijna i tani import. Dodatkowo, nowe cele polityki klimatycznej, takie jak zmniejszenie emisyjności i ograniczenia w stosowaniu nawozów, stanowią kolejne wyzwanie.
Rolnictwo i produkcja żywności są sektorami strategicznymi, a samowystarczalność Europy w tym zakresie wydaje się pożądana. Dalsza dyskusja nad wydajnością, ekologicznością i kształtem polityki rolnej jest niezbędna.
tags: #kraje #w #ktorych #zatrudnienie #rolnicze