Pracodawca zatrudniając pracownika ponosi ryzyko osobowe, stąd tak ważny jest wybór właściwej osoby, pod względem jego kwalifikacji i umiejętności. Pracownik wykonujący pracę pozostaje pod ścisłym kierownictwem pracodawcy. Co jednak w sytuacjach gdy pracownik wyrządza szkody, czy w takiej sytuacji pracodawca ponosi odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez pracownika?
Nawiązanie stosunku pracy a odpowiedzialność pracodawcy
Poprzez nawiązanie stosunku pracy, pracodawca przyjmuje na siebie odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez pracownika przy wykonywaniu powierzonych mu obowiązków. Art. 120 Kodeksu pracy określa, że w razie wyrządzenia przez pracownika przy wykonywaniu przez niego obowiązków pracowniczych szkody osobie trzeciej, zobowiązany do naprawienia szkody jest wyłącznie pracodawca. Przerzucenie odpowiedzialności na pracodawcę ma chronić pracownika jako słabszą ekonomicznie stronę stosunku pracy. Pracownik, wykonując czynności w ramach obowiązków pracowniczych, uzyskuje gwarancje, że w razie wyrządzenia szkody, o ile nie działa w sposób umyślny, jego odpowiedzialność wobec pracodawcy jest ograniczona. Ratio legis takiego rozwiązania podyktowane jest przede wszystkim ochroną pracownika przed surowymi skutkami odpowiedzialności cywilnej ze względu na związane z procesem pracy ryzyko popełnienia uchybień bądź zaniedbań, z którymi związane jest niejednokrotnie powstanie wysokiej szkody.
Zgodnie z kodeksem pracy, pracodawca jest odpowiedzialny za szkody powstałe z winy pracownika przy wykonywaniu przez niego obowiązków służbowych. Źródłem tej odpowiedzialności jest stosunek pracy, a więc łącząca pracownika i pracodawcę umowa o pracę. Treść stosunku pracy określa wzajemne uprawnienia oraz obowiązki pracodawcy i pracownika, tym samym wyznaczając zakres odpowiedzialności pracownika. W stosunku tym pracownik jest zobowiązany do świadczenia pracy określonego rodzaju w sposób podporządkowany kierowniczej roli pracodawcy i ma to być praca wykonywana na rzecz tego pracodawcy. Zatrudnienie następuje na ryzyko pracodawcy - ryzyko nie tylko w zakresie niewłaściwego doboru pracowników, lecz przede wszystkim błędów popełnianych przez pracownika. Błędy pracownika mogą mieć charakter zawiniony przez niego lub niezawiniony.
Osobą trzecią, o której mowa w treści art. 120 Kodeksu pracy jest każdy poszkodowany, niebędący pracodawcą i pracownikiem w wyniku którego działania lub zaniechania powstała szkoda. Może to być zarówno inny pracownik zatrudniony w tym samym zakładzie pracy jak i każdy inny podmiot. W przypadku gdy poszkodowanym jest inny pracownik odpowiedzialność pracodawcy ogranicza się do świadczeń należnych poszkodowanemu pracownikowi przewidzianych przepisami o świadczeniach przysługujących w razie wypadku przy pracy.
Pracodawca będzie odpowiedzialny za pracownika także wtedy, gdy ten wykonywał swoje obowiązki w ramach tzw. przygodnego działania pracownika. Jeżeli pracownik wyrządzi szkodę osobie trzeciej, niewykonując obowiązków pracowniczych, to będzie odpowiedzialny wyłącznie za szkodę, a nie pracodawca. Pracodawca nie będzie odpowiadał za pracownika, gdy ten wyrządził szkodę osobie trzeciej nie przy wykonywaniu obowiązków pracowniczych, a jedynie przy sposobności wykonywania tych obowiązków, tj. w sytuacji gdy wykonywanie obowiązków pracowniczych było jedynie okazją (sposobnością) do wyrządzenia szkody osobie trzeciej, odpowiedzialność poniesie pracownik, bowiem odpowiedzialność pracodawcy jest ograniczona tylko do szkody wyrządzonej przy wykonywaniu obowiązków przez pracownika. Jeśli więc pracownik pobije innego pracownika w pracy, pracodawca w żadnym wypadku nie będzie ponosił odpowiedzialności za czyjąkolwiek szkodę, gdyż zdarzenie nie ma związku z obowiązkami pracownika.
Pracodawca nie będzie ponosił odpowiedzialności także wówczas gdy pracownik w czasie przeznaczonym na wykonywanie pracy, podejmował inne czynności, wykraczające poza zakres obowiązków pracowniczych i w związku z nimi powstała szkoda w majątku podmiotu trzeciego. Istotą odpowiedzialności pracodawcy jest fakt, że szkoda musi być ściśle związana z wykonywaniem przez pracownika jego obowiązków pracowniczych. Ich zakres wynika wprost z umowy o pracę. Określony w ten sposób rodzaj prac wykonywanych na rzecz pracodawcy będzie punktem wyjściowym przy ustalaniu odpowiedzialności pracodawcy za szkodę. Z tych przyczyn pracodawca nie ponosi odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną na terenie zakładu pracy przez osobę pozostającą z nim w stosunku pracy, jeżeli sprawca szkody wyrządził ją innej osobie w czasie przeznaczonym na wykonywanie przez niego pracy, przez czynności wykraczające poza zakres jego obowiązków pracowniczych i poza zakres działalności zakładu pracy.
Pracodawca ponosi odpowiedzialność także za szkody wynikłe z działania pracownika w granicach dopuszczalnego ryzyka. Pracownik nie ponosi ryzyka związanego z działalnością pracodawcy, a w szczególności nie odpowiada za szkodę wynikłą w związku z działaniem w granicach dopuszczalnego ryzyka. Oznacza to, że pracownik musi dołożyć należytej staranności być sumiennym przy podejmowaniu jakichś decyzji podczas wykonywania pracy. Celem takiej decyzji powinno być przysporzenie korzyści pracodawcy (powinna być więc opłacalna) i decyzja ta powinna być zgodna ze stanem wiedzy i doświadczeniem życiowym pracownika.
Przesłanki odpowiedzialności
Artykuł 120 Kodeksu pracy odnosi się wyłącznie do sytuacji, gdy pracownik wyrządził szkodę osobie trzeciej przy wykonywaniu obowiązków pracowniczych. W związku z tym, jeżeli szkoda ta powstała jedynie przy okazji ich wykonywania, to pracownik poniesie odpowiedzialność na zasadach przewidzianych w Kodeksie cywilnym. Ustalenie zakresu obowiązków pracowniczych ma istotne znaczenie dla określenia czy pracodawca będzie ponosił odpowiedzialność za działalnie pracownika.
Dla powstania takiej cywilnej odpowiedzialności niezbędne jest wykazanie przez poszkodowanego zgodnie z zasadą rozkładu ciężaru dowodu kilku przesłanek, łącznie aktualizujących tę odpowiedzialność: między działaniem lub zaniechaniem sprawcy (pracownika) a szkodą zachodzi związek przyczynowy, zachowanie pracownika nosi przymiot zawinienia - nieumyślności, wyrządzenie szkody nastąpiło przy wykonywaniu powierzonej pracownikowi czynności, powierzenie czynności nastąpiło na własny rachunek tego, kto według przepisu ma naprawić szkodę (pracodawca), sprawca w trakcie wykonywania powierzonej czynności podlegał kierownictwu podmiotu ponoszącego odpowiedzialność i miał obowiązek stosowania się do jego wskazówek.
Warunkiem koniecznym do ponoszenia przez pracodawcę odpowiedzialności za szkody wyrządzone przez pracownika osobie trzeciej jest wina nieumyślna po stronie pracownika. Umyślne wyrządzenie osobie trzeciej szkody, powoduje, że to pracownik jako sprawca ponosi odpowiedzialność wobec osoby trzeciej na zasadach określonych w Kodeksie cywilnym, a odpowiedzialność pracodawcy pozostaje wyłączona. Umyślne wyrządzenie szkody w rozumieniu art. 122 k.p. zachodzi wówczas, gdy pracownik objął następstwa swego czynu zamiarem bezpośrednim lub ewentualnym. Przykładem umyślnego wyrządzenia szkody z zamiarem bezpośrednim jest uszkodzenie maszyny w celu jej unieruchomienia. W pełnej wysokości odpowiada też pracownik, który wprawdzie nie chce wyrządzić szkody zakładowi pracy, ale podejmuje określone działanie (zaniechanie) przewidując, że szkoda może nastąpić i na to się godzi.
Jeżeli pracodawca naprawił szkodę wyrządzoną osobie trzeciej, może dochodzić od pracownika zwrotu wypłaconego odszkodowania. Zakres odpowiedzialności pracownika wobec pracodawcy zależy od tego, czy szkoda powstała z winy umyślnej pracownika czy została wyrządzona przez niego nieumyślnie. jeżeli pracownik umyślnie wyrządził szkodę, jest obowiązany do jej naprawienia w pełnej wysokości.
W przypadku gdy pracownik wyrządzi szkodę osobie trzeciej z winy nieumyślnej albo przy wykonywaniu przez niego obowiązków pracowniczych (czyli między szkodą a wykonywaniem obowiązków pracowniczych będzie istniał normalny związek przyczynowy) odpowiedzialność poniesie pracodawca. Pracodawca jednak nie jest podmiotem wyłącznie odpowiedzialnym za wyrządzoną szkodę, kiedy pracownik wyrządził ją umyślnie, o czym mowa jest w art. 114 i 115 k.p. oraz art. 122, zgodnie z którym jeżeli pracownik umyślnie wyrządził szkodę, jest obowiązany do jej naprawienia w pełnej wysokości.
Szkody wyrządzone przez pracownika a jego odpowiedzialność
Pracodawca, który naprawił osobie trzeciej szkodę wyrządzoną przez pracownika, może wystąpić w stosunku do niego z roszczeniem regresowym. Pracownik wyrządzający z winy nieumyślnej szkodę osobie trzeciej ponosi wobec pracodawcy, który tę szkodę naprawił, odpowiedzialność w ograniczonej wysokości jedynie do wysokości 3-miesięcznego wynagrodzenia pracownika-sprawcy szkody oraz ograniczenie wysokości odszkodowania do szkody rzeczywistej.
W odniesieniu do odpowiedzialności pracownika, należy stosować ogólne postanowienia wynikającego z kodeksu pracy, z uwzględnieniem tego czy szkoda powstała w mieniu powierzonym pracownikowi. Pracownik, który nieumyślnie zniszczył mienie, ponosi odpowiedzialność w granicach rzeczywistej straty (art. 115 k.p.). Oznacza to, że nie można od takiego pracownika żądać zwrotu kosztów za utracone korzyści. Co więcej - wysokość odszkodowania nie może przewyższać trzykrotnego miesięcznego wynagrodzenia, które przysługiwało pracownikowi w dniu wyrządzenia szkody (art. 119 k.p.).
W przypadku winy umyślnej, pracownik musi naprawić szkodę do pełnej wysokości (art. 122 k.p.). Przy ustalaniu wysokości odszkodowania pracodawca musi realnie ocenić wysokość szkody, biorąc pod uwagę ceny z daty ustalenia odszkodowania, chyba że szczególne okoliczności wymagają przyjęcia za podstawę cen istniejących w innej chwili (art. 363 § 2 Kodeksu Cywilnego). Pracodawca jest zobowiązany także wykazać okoliczności uzasadniające odpowiedzialność pracownika oraz wysokość powstałej szkody (art. 116 k.p.).
Za mienie powierzone uważa się mienie przekazane pracownikowi z obowiązkiem zwrotu lub do rozliczenia się z niego. Za szkodę w mieniu powierzonym pracownik odpowiada w pełnej wysokości niezależnie od tego, czy szkoda powstała z winy umyślnej, czy też nieumyślnej. Pracownik może uwolnić się od odpowiedzialności materialnej, jeśli wykaże, że szkoda powstała z przyczyn od niego niezależnych (art. 124. § 3 k.p.). Za niezależną przyczynę można uznać np. siłę wyższą, działanie żywiołów, czy też wadę materiału.
Pracodawca może powierzyć to samo mienie (np. samochód do wspólnego użytku) więcej niż jednemu pracownikowi. Podstawą łącznego powierzenia mienia jest umowa o współodpowiedzialności materialnej, zawarta przez pracowników z pracodawcą. Pracownicy ponoszący wspólną odpowiedzialność materialną odpowiadają w częściach określonych w umowie. Jednakże, w razie ustalenia, że szkoda w całości lub w części została spowodowana przez niektórych pracowników, za całość szkody lub za stosowną jej część odpowiadają tylko sprawcy szkody (art. 125 k.p.).
Pracodawca i pracownik mogą zawrzeć ugodę polubownie między sobą lub za pośrednictwem sądu. W razie niewykonania ugody przez pracownika, podlega ona wykonaniu w trybie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego, po nadaniu jej klauzuli wykonalności przez sąd pracy. Sąd pracy odmówi nadania klauzuli wykonalności ugodzie, jeżeli ustali, że jest ona sprzeczna z prawem lub zasadami współżycia społecznego (art. 1211 § 1 i 2).
W wyjątkowych okolicznościach, w szczególności wówczas gdy pracodawca nie ma możliwości naprawienia szkody, bo np. jest niewypłacalny, osoba trzecia może dochodzić naprawienia szkody bezpośrednio od pracownika. Kolejne kontrowersje pojawiają się na gruncie kolejnych orzeczeń Sądu Najwyższego, według których związek pomiędzy szkodą wyrządzoną osobie trzeciej a wykonywaniem przez pracownika jego obowiązków pracowniczych będzie zachodził również wtedy, gdy szkoda ta zostanie wyrządzona osobie trzeciej wskutek naruszenia przez pracownika obowiązków pracowniczych, będących jednocześnie obowiązkiem powszechnym.
Pracodawca ponosi odpowiedzialność na zasadach przewidzianych w Kodeksie Cywilnym. Zgodnie z art. 430 Kodeksu cywilnego, kto na własny rachunek powierza wykonanie czynności osobie, która przy wykonywaniu tej czynności podlega jego kierownictwu i ma obowiązek stosować się do jego wskazówek, ten jest odpowiedzialny za szkodę wyrządzoną z winy tej osoby przy wykonywaniu powierzonej jej czynności. Zasada ryzyka jako podstawa odpowiedzialności przyjęta w omawianym przepisie nadaje tej odpowiedzialności charakter obiektywny. Odpowiedzialność ta jest określana, w pewnym uproszczeniu, jako odpowiedzialność za skutek. Uzasadnia się ją zasadą: czyj zysk, tego odpowiedzialność. Odpowiedzialność zwierzchnika ustanowiono ze względu na ochronę interesów osób trzecich, bowiem łatwiej jest dochodzić odszkodowania od silniejszego zazwyczaj ekonomicznie zwierzchnika.
Prawo deliktowe – odpowiedzialność pracodawcy
Podsumowując, z powyższej analizy wynika, że to zakład pracy - pracodawca co do zasady ponosi odpowiedzialność za szkodę powstałą na skutek działania lub zaniechania pracownika w związku z wykonywaniem przez niego obowiązków. Rozwiązanie to jest korzystne przede wszystkim dla poszkodowanego, bowiem szansa na zaspokojenie roszczenia przez pracodawcę jest znacznie większa niż w przypadku zaspokojenia tego roszczenia przez pracownika. Odpowiedzialność pracodawcy nie ma charakteru bezwzględnego, ponadto pracodawca ma możliwość rekompensaty jej skutków np. poprzez dochodzenie roszczenia regresowego.
tags: #czy #pracodawca #odpowiada #za #zachowanie #pracownika