Macierzyństwo to piękny, ale wymagający czas, w którym każda mama potrzebuje poczucia bezpieczeństwa. Zasiłek macierzyński jest jednym z elementów zapewniających to bezpieczeństwo finansowe. Jednak zdarzają się sytuacje, gdy Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) ma wątpliwości co do prawa do świadczenia i decyduje o jego wstrzymaniu lub cofnięciu. Scenariusz jest zazwyczaj podobny: kobieta prowadzi działalność gospodarczą, a ZUS stwierdza, że jej "zatrudnienie jest pozorne", co prowadzi do uznania jej za oszustkę i wstrzymania wypłaty zasiłku.
W takich sytuacjach kluczowe jest podjęcie odpowiednich kroków, aby obronić swoje prawa. Poniżej przedstawiamy poradnik, co zrobić, gdy ZUS kwestionuje zasiłek macierzyński.
Kiedy ZUS może cofnąć zasiłek macierzyński?
ZUS ma prawo zbadać każdą umowę, czy jest rzeczywiście wykonywana, czy może została zawarta tylko w celu wyłudzenia świadczeń. Szczególnie podejrzane są osoby, które od razu po zatrudnieniu z wysokim wynagrodzeniem idą na zwolnienie lekarskie. Zawieranie pozornych umów o pracę tylko po to, aby otrzymać wysoki zasiłek, zastąpiło popularne dekadę temu zakładanie jednoosobowej działalności gospodarczej w trakcie ciąży.
ZUS może wszcząć postępowanie wyjaśniające w ramach, których bada, czy do wykonywania umowy o pracę rzeczywiście doszło. Dotyczy to sytuacji, gdy w krótkim okresie przed powstaniem niezdolności do pracy nastąpiła zmiana wymiaru czasu pracy i znaczne podwyższenie wynagrodzenia. ZUS podejmuje działania sprawdzające w razie uzasadnionych wątpliwości dotyczących m.in. pozorności zgłoszenia do ubezpieczeń.
W przypadku stwierdzenia nieprawidłowości ZUS ma obowiązek wszcząć postępowanie wyjaśniające w tym zakresie, nawet jeśli dotyczy to okresu ubiegłego, a osoby będące płatnikami składek mają obowiązek złożyć prawidłowe dokumenty zgłoszeniowe. Każda osoba prowadząca pozarolniczą działalność, będąca płatnikiem składek na własne ubezpieczenia ma obowiązek przekazać do ZUS zgłoszenie do ubezpieczeń, z prawidłowym wskazaniem rodzajów ubezpieczeń, którymi dana osoba jest objęta.
Sądy wielokrotnie podkreślały, że ZUS może w każdej chwili zakwestionować status danej osoby. W konsekwencji może stwierdzić, że nie podlega ona ubezpieczeniom społecznym jak pracownik i nie ma prawa do zasiłku. Jeśli zasiłek został już pobrany, musi zostać zwrócony wraz z odsetkami.
ZUS może zmniejszyć podstawę wymiaru składek, jeśli zakwestionuje wysokość wynagrodzenia jako zbyt wysokie. Dotyczy to przede wszystkim sytuacji, gdy kwalifikacje pracownika są zbyt niskie, a jego wynagrodzenie zostało zawyżone w celu uzyskania wysokiego zasiłku. Wątpliwości ZUS wzbudzi także sytuacja, gdy pracownica w trakcie ciąży tuż przed pójściem na zwolnienie otrzymuje bardzo dużą, nieuzasadnioną kwalifikacjami podwyżkę.
Sądy także w tym przypadku potwierdzają, że ZUS ma prawo kwestionować wysokość wynagrodzenia. Lepiej skupić się na udowodnieniu, że wynagrodzenie jest adekwatne do zajmowanego stanowiska i posiadanych kwalifikacji. Można w tym miejscu wskazać np. ukończenie dodatkowych kursów lub posiadanie dużego doświadczenia.
Co zrobić, jeśli ZUS kwestionuje zasiłek?
Jeśli do wszczęcia postępowania wyjaśniającego doszło, ZUS prześle zarówno pracodawcy, jak i pracownikowi listę pytań dotyczących świadczonej pracy. Na pewno nie opłaci się milczenie i lekceważenie pism z ZUS, bo tylko doprowadzi to do pozbawienia prawa do zasiłku.
Na pytania ZUS powinien również odpowiedzieć sam pracownik. Powinien wyjaśnić, skąd dowiedział się o stanowisku pracy, czy jego kwalifikacje odpowiadają wymaganiom itp. Dowodem takim mogą być również zeznania świadków - innych pracowników lub kontrahentów, którzy potwierdzą, że pracownik rzeczywiście wykonywał pracę.
Warto tu podkreślić, że zdaniem sądów nawet gdy pierwotnym celem pracownika było tylko otrzymanie zasiłku, to gdy pracę rzeczywiście przez jakiś czas wykonywał, to zasiłek mu się należy. Tutaj trzeba jednak uczulić pracodawców, że takie dowody jak tylko podpis na liście obecności, potwierdzenie odbycia przeszkolenia bhp czy badań medycyny pracy nie przekonają ZUS, że pracownik rzeczywiście pracował.
Jeśli wynagrodzenie danej osoby będzie znacząco przewyższało wynagrodzenie osób o podobnych kwalifikacjach na podobnym stanowisku lub będzie znacznie wyższe niż średnia płaca w firmie, należy liczyć się z tym, że dla celów zasiłkowych wynagrodzenie zostanie obniżone.
W przypadku przyznania prawa do zasiłku macierzyńskiego wypłata zasiłku przez ZUS nastąpi na wskazany we wniosku rachunek. Korespondencję w sprawie zasiłku macierzyńskiego wypłacanego przez ZUS otrzymasz na wskazany we wniosku adres.
Jak ubiegać się o zasiłek macierzyński?
O zasiłek macierzyński można wystąpić już przed porodem. Nie więcej niż 6 tygodni zasiłku macierzyńskiego może przypadać przed przewidywaną datą porodu.
Jeśli jesteś pracownicą lub gdy jesteś ubezpieczoną z innego tytułu i w terminie 21 dni po porodzie złożysz wniosek o zasiłek macierzyński za okres ustalony jako okres urlopu macierzyńskiego oraz urlopu rodzicielskiego w pełnym wymiarze (z wyłączeniem okresu urlopu rodzicielskiego przysługującego wyłącznie drugiemu z rodziców dziecka w wymiarze do 9 tygodni) - zasiłek macierzyński będzie Ci przysługiwał w wysokości 100% podstawy wymiaru zasiłku za okres urlopu macierzyńskiego oraz 70% podstawy wymiaru zasiłku za okres urlopu rodzicielskiego.
Jeśli nie dotrzymasz tego terminu albo Twój wniosek nie obejmuje maksymalnego należnego Ci okresu wypłaty zasiłku macierzyńskiego lub ani jeden dzień z wnioskowanego okresu urlopu rodzicielskiego nie przypada w pierwszym roku życia dziecka - zasiłek macierzyński będzie Ci przysługiwał w wysokości 100% podstawy wymiaru zasiłku za okres ustalony jako okres urlopu macierzyńskiego oraz 70% podstawy wymiaru zasiłku za okres ustalony jako okres urlopu rodzicielskiego.
Za okres uzupełniającego urlopu macierzyńskiego - zasiłek macierzyński zawsze będzie przysługiwał w wysokości 100% podstawy wymiaru zasiłku.
Wniosek o zasiłek macierzyński można złożyć elektronicznie przez profil PUE/eZUS. Należy uzupełnić dane w formularzu elektronicznym i złożyć dyspozycję sposobu odbioru korespondencji. Podpisz wniosek za pomocą certyfikatu kwalifikowanego lub profilu zaufanego ePUAP.
Do wniosku, jeśli ubiegasz się o zasiłek macierzyński za okres od dnia porodu, należy dołączyć skrócony odpis aktu urodzenia dziecka lub jego kopię potwierdzoną przez płatnika zasiłku albo przez Zakład za zgodność z oryginałem. Na Twój wniosek oddział ZUS sam może uzyskać odpis skrócony aktu urodzenia z urzędu stanu cywilnego.
Odwołanie od decyzji ZUS
W przypadku, gdy ZUS wyda decyzję o odmowie prawa do zasiłku macierzyńskiego lub o konieczności jego zwrotu, można odwołać się od tej decyzji do Sądu Rejonowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w terminie 1 miesiąca od dnia doręczenia decyzji.
Odwołanie składa się poprzez ZUS, ale pierwszą decyzję (np. o niepodleganiu ubezpieczeniom) kieruje się do sądu okręgowego, a drugą (np. o braku prawa do zasiłku) do sądu rejonowego. ZUS ma 30 dni na rozpatrzenie odwołań, jeśli ich nie uwzględni, przekaże je do odpowiednich sądów.
Wyrok w sprawie o zasiłek jest uzależniony od wyroku w sprawie decyzji stwierdzającej niepodleganie ubezpieczeniom społecznym. Sąd rejonowy rozpatrujący sprawę o zasiłek powinien zatem zawiesić postępowanie do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia sprawy decyzji stwierdzającej niepodlegania ubezpieczeniom.
Ważne jest, aby nie lekceważyć pism z ZUS i aktywnie uczestniczyć w postępowaniu wyjaśniającym. W przypadku wątpliwości warto skorzystać z bezpłatnej pomocy prawnej.
JAK ODWOŁAĆ PEŁNOMOCNICTWO ZUS?
Podstawa prawna
Podstawą prawną świadczeń pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa jest Ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (tekst jednolity Dz. U. z 2025 r. poz. ...).
Kwestie podlegania ubezpieczeniom społecznym reguluje Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 z późn. zm.).
Ważne jest również orzecznictwo sądów, w tym uchwała Sądu Najwyższego z 23 maja 2006 r., która potwierdziła prawidłowość stanowiska ZUS w pewnych kwestiach.
Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej analizuje możliwość zmian legislacyjnych w zakresie kontroli kobiet w ciąży i ubiegających się o zasiłek macierzyński, aby zapewnić stabilność finansową przedsiębiorczych kobiet.
tags: #blad #zus #macierzynski