Związki zawodowe odgrywają kluczową rolę w ochronie praw pracowniczych i reprezentowaniu pracowników w sporach z pracodawcami. Jednym z ważnych aspektów ich działalności jest możliwość występowania w postępowaniach sądowych. Zrozumienie zdolności sądowej związków zawodowych oraz zakresu ich uprawnień jest niezbędne zarówno dla pracodawców, jak i samych pracowników.
Czym jest zdolność sądowa i procesowa?
Aby móc występować przed sądami, podmioty muszą posiadać tzw. zdolność sądową, która może być rozszerzona przez zdolność procesową. Zdolność sądowa oznacza, że każda osoba fizyczna i prawna ma zdolność występowania w procesie jako strona. Natomiast zdolność procesową, a więc zdolność do czynności procesowych mają osoby fizyczne posiadające pełną zdolność do czynności prawnych, osoby prawne oraz niektóre organizacje. Zdolność sądowa jest odpowiednikiem zdolności prawnej i nie podlega żadnym ograniczeniom. W zasadzie każdy człowiek ma zdolność prawną od chwili urodzenia aż do śmierci.
Rola związków zawodowych w ochronie pracowników
Chociaż prawo pracy zakłada równość stron, w praktyce pracodawcy często mają silniejszą pozycję. Dlatego kluczową rolę w ochronie interesów zatrudnionych odgrywają związki zawodowe. Ich skuteczność zależy od realnych uprawnień, w tym możliwości aktywnego udziału w sporach sądowych. Istotne jest więc, jaką rolę odgrywa związek zawodowy w postępowaniu z zakresu prawa pracy, gdzie może on inicjować proces, być jego stroną, a także wspierać pracownika jako jego pełnomocnik. Jakie konkretne uprawnienia przysługują mu w praktyce sądowej?
Związki zawodowe - utworzone w celu ochrony pracowników. Są to bowiem dobrowolne organizacje zrzeszające pracowników, które mają na celu obronę ich praw, interesów zawodowych i socjalnych, a także reprezentowanie ich przed pracodawcami i władzami publicznymi, również w sądach. Związki zawodowe są chronione przez prawo, ale nie ma obowiązku legislacyjnego, aby działały w każdej firmie. Pracownicy mogą do nich dobrowolnie dołączać. Organizacje te w większości obszarów działają nieformalnie, tj. prowadzą negocjacje, zawierają układy zbiorowe pracy, interweniują w indywidualnych sprawach pracowników, w szczególności w kwestiach dotyczących płacy, warunków pracy i konfliktów na linii pracodawca - pracownik. Nie oznacza to jednak, że nie dysponują narzędziami pozwalającymi im zaangażować się w sprawy pracownicze w sposób bardziej oficjalny, np. w sprawy administracyjne lub sądowe.
Związek zawodowy w postępowaniu - co daje im to prawo?
Stroną postępowania jest jednostka, która walczy o swoje prawa lub która została pozwana o ich naruszenie. Związki zawodowe mogą jednak niejako odgrywać rolę uczestnika takich procesów, pomagając pracownikom w walce z pracodawcami. Podstawa prawna tego działania znajduje się w art. 462 Ustawy z 17 listopada 1964 roku - Kodeks postępowania cywilnego (kpc). Według tego przepisu: w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych organizacje pozarządowe w zakresie swoich zadań statutowych, za zgodą pracownika lub ubezpieczonego wyrażoną na piśmie, mogą wytaczać powództwa na rzecz pracownika lub wnosić odwołania od decyzji organów rentowych, a także, za zgodą pracownika lub ubezpieczonego wyrażoną na piśmie, przystępować do nich w toczącym się postępowaniu. Odnosi się to bezpośrednio do związków zawodowych, które spełniają przesłankę organizacji pozarządowej (dawnej - organizacji społecznej) powołanej do ochrony praw pracowników.
W jakich sprawach udział może brać związek zawodowy?
Wspominany przepis art. 462 kpc wskazuje na sprawy „z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych”, co daje bardzo szeroki zakres przedmiotowy postępowań sądowych, w jakich związek zawodowy może brać udział. Jest wiele rodzajów spraw, jakie mogą zostać wszczęte przez pracownika albo przez sam związek. Do najczęściej pojawiających się na wokandzie można zaliczyć:
- spory o przywrócenie do pracy lub odszkodowanie w przypadku niezgodnego z prawem wypowiedzenia lub rozwiązania umowy;
- spory o wynagrodzenie za pracę i inne świadczenia wynikające ze stosunku pracy, takie jak premie, dodatki, ekwiwalent za urlop itd.;
- spory o mobbing, dyskryminację i nierówne traktowanie;
- sprawy o roszczenia z tytułu naruszenia zasad BHP;
- sprawy dotyczące zwolnień grupowych;
- sprawy o wydanie lub sprostowanie świadectwa pracy.
Związek zawodowy nie ma natomiast uprawnienia do prowadzenia spraw całkowicie niezwiązanych z ochroną praw pracowniczych, tj. dotyczących prywatnych zobowiązań pracownika wobec osób trzecich, np. pożyczek czy kredytów.
Rozwiązywanie sporów pracowniczych z udziałem związków zawodowych
Trzeba mieć na uwadze, że reprezentowanie pracowników w postępowaniach sądowych nie jest jedynym sposobem, w jaki związek zawodowy może pomagać w rozwiązywaniu sporu. Zasadniczo proces sądowy powinien być ostatecznością, do której dochodzi, jeśli inne sposoby zawiodą.
Wśród możliwości rozwiązania sporu pracowniczego przy pomocy związku, można wymienić między innymi:
- Negocjacje ugodowe - najprostsze, najszybsze i odformalizowane rozwiązanie polegające na porozumieniu się między pracownikiem a pracodawcą przy ścisłej współpracy ze związkiem zawodowym.
- Postępowanie pojednawcze - strony sporu mogą zainicjować postępowanie przed komisją pojednawczą, której zadaniem jest doprowadzić do polubownego zakończenia konfliktu poprzez podpisanie ugody, co pozwala uniknąć kosztownego procesu sądowego; związek zawodowy odgrywa kluczową rolę w powoływaniu i uczestniczeniu w komisji pojednawczej, sam jednak nie może być stroną postępowania i nie może działać bez zgody pracownika; w praktyce zakładowa organizacja związkowa wspólnie z pracodawcą powołuje komisję, a pracownik wszczyna postępowanie, składając wniosek do tejże komisji.
- Arbitraż - instytucja nieco podobna do ugody; polubowna procedura, w której strony sporu mogą powołać bezstronnych arbitrów do rozstrzygnięcia sprawy; bardzo popularnym rozwiązaniem jest przeniesienie sprawy do sądu arbitrażowego, gdyż w tym wypadku rozstrzygnięcie sporu ma moc tradycyjnego orzeczenia sądu powszechnego.
- Postępowanie sądowe - sąd rozstrzyga sprawę samodzielnie, po zbadaniu całości materiału dowodowego, zwykle nie prowadzi się już negocjacjami i nie dopuszcza się polubownego załatwiania spraw.
Formy udziału związku zawodowego w postępowaniu sądowym
Jak już wspomniano, związki zawodowe mogą brać udział w postępowaniach sądowych. Jednocześnie nie można ich uznać za pełnoprawne strony tych postępowań, ponieważ zawsze działają w imieniu pracowników. Jest jednak kilka form, w jakich związki mogą działać w sprawach pracowniczych.
Warto wspomnieć, że nie każdy związek będzie reprezentować wszystkich pracowników. Zasada jest taka, że zakładowa organizacja związkowa jest legitymowana do wszczęcia postępowania (lub dołączenia do niego) tylko na rzecz pracownika zatrudnionego w zakładzie pracy objętym zakresem jej działania.
Wytoczenie powództwa na rzecz pracownika
Najdalej idącym uprawnieniem związku zawodowego jest możliwość samodzielnego wytoczenia powództwa na rzecz pracownika. Związek działa wówczas jako tzw. powód zastępczy - na rzecz i w interesie pracownika, przy czym inicjatywa procesowa należy do związku. Warunkiem jest zgoda pracownika. Bez niej związek nie może wszcząć postępowania. Jak wskazuje doktryna, bezpośrednią przesłanką dopuszczalności działania organizacji pozarządowej na rzecz pracownika jest wyrażenie przez niego pisemnej zgody. Powinna być ona dołączona do pozwu. Kwestią nieco kontrowersyjną, ale szeroko akceptowaną przez sądy, jest możliwość zgłoszenia zgody przez pracownika ustnie do protokołu na podstawie art. 466 kpc.
W omawianym przypadku związkowi zawodowemu przysługuje przymiot strony w znaczeniu formalnym. Zatem cofnięcie zgody przez pracownika, na rzecz którego organizacja wytoczyła proces, pozbawia ją przymiotu strony i powoduje konieczność oddalenia powództwa.
Przystąpienie do sprawy w charakterze interwenienta ubocznego
Związek zawodowy może również przystąpić do sprawy zainicjowanej przez pracownika, aby go wspierać, pomagać mu i negocjować w jego imieniu. Wówczas działa jako interwenient uboczny. Uczestnictwo to umożliwia związkom składanie pism procesowych, zgłaszanie dowodów, a nawet wnoszenie środków odwoławczych. Tutaj również niezbędne jest oświadczenie pracownika wyrażające zgodę na działanie związku zawodowego w roli uczestnika postępowania sądowego.
Jeżeli organizacja włączyła się do sprawy dopiero na etapie postępowania apelacyjnego, ma prawo powoływać się na nowe fakty i dowody. Sąd odwoławczy nie może ich pominąć, o ile związek zawodowy wykaże, iż nie miał możliwości przystąpienia do postępowania przed zamknięciem rozprawy w sądzie pierwszej instancji. Jednocześnie oświadczenia składane przez organizację wspierającą pracownika nie mogą pozostawać w sprzeczności z jego własnymi czynnościami procesowymi i wypowiedziami.
Występowanie w charakterze pełnomocnika
Związek zawodowy w postępowaniu sądowym może także być pełnomocnikiem pracownika. Tym samym może go reprezentować nie tylko adwokat czy radca prawny, ale także przedstawiciel związku zawodowego, do którego należy. Jest to istotne udogodnienie, zwłaszcza dla osób o niższych dochodach, które nie zawsze mogą skorzystać z usług profesjonalnego pełnomocnika. Przedstawicielowi związku zawodowego przysługują wszystkie uprawnienia pełnomocnika procesowego.
Związki zawodowe a zwolnienia grupowe
Zwolnienia grupowe polegają na rozwiązaniu w okresie nieprzekraczającym 30 dni umów o pracę ze znaczną częścią załogi z przyczyn niedotyczących pracowników. Kiedy trzeba zastosować przepisy dotyczące zwolnień grupowych? W naszej spółce planujemy zwolnić większą liczbę pracowników. Nie jesteśmy pewni, czy będą to zwolnienia grupowe i czy mamy rozpocząć procedurę zwolnień grupowych. W przypadku zakwestionowania reprezentatywności związku, czy to na poziomie zakładowym, czy krajowym, sprawę rozstrzyga sąd. Pracodawca, który zamierza zwolnić chronionego działacza związkowego z pracy, musi uzyskać zgodę zarządu zakładowej organizacji związkowej na rozwiązanie z nim umowy o pracę. Pracodawcy często decydują się na zwolnienie działacza bez uzyskania tej zgody.
Ochrona przed zwolnieniem działaczy związkowych wynikająca z przepisów o związkach zawodowych jest względna, co oznacza, że może zostać uchylona. Obecnie liczba członków związku zawodowego wynosi 61 członków i uprawnia związek do objęcia ochroną przed zwolnieniem dodatkowo innych członków organizacji związkowej. Czy jeśli pracownik otrzyma taką ochronę, będzie można go zwolnić? Przepisy prawa przyznają działaczom związkowym szeroką ochronę trwałości ich zatrudnienia. Ochrona ta wzmocniona została dodatkowo przez niedawną nowelizację Kodeksu pracy. Dzięki niej związkowiec może domagać się przywrócenia do pracy na poprzednich warunkach, a nie tylko odszkodowania, nawet jeżeli pracował na podstawie umowy terminowej.
Weryfikacja reprezentatywności związków zawodowych
Nie wiadomo czy i w jaki sposób związki zawodowe i Sąd Okręgowy w Warszawie badają liczebność organizacji związkowych i ich reprezentatywność w zakładach pracy i na poziomie krajowym. Trudno sobie wyobrazić, by związkowcy przywozili do sądu tony deklaracji członkowskich 300 tys. osób. Prawnicy wskazują, że w postępowaniu sądowym dostęp do dokumentów, na podstawie których sąd stwierdza reprezentatywność związku zawodowego, ma tylko związek i sąd, nie ma natomiast pełnomocnik pracodawcy. Nie od dziś pracodawcy narzekają na trudności w ustaleniu liczebności związków zawodowych i możliwość zweryfikowania ich reprezentatywności, gdy ją zakwestionują. Tymczasem jest to ważne, bo wpływa na uprawnienia związku i samych związkowców na poziomie nie tylko zakładowym, ale i krajowym - w przypadku strony społecznej wchodzącej w skład Rady Dialogu Społecznego.
Zdaniem Przemysława Ciszka, radcy prawnego, partnera zarządzającego w kancelarii C&C Chakowski & Ciszek, wykładowcy prawa pracy na Akademii Górniczo-Hutniczej im. Stanisława Staszica w Krakowie, przepisy działają w ten sposób, że zależy, którą reprezentatywność badamy. Bo jeżeli, jak mówi, badamy reprezentatywność zakładową, to kwestionowanie liczebności polega na tym, że pracodawca kwestionuje liczbę związkowców, a potem sąd rozmawia już tylko i wyłącznie ze związkiem zawodowym. To związek wykazuje wszystkie osoby i to czy są np. członkami związku.
Marcin Frąckowiak, radca prawny z kancelarii Sadkowski i Wspólnicy, ekspert BCC ds. zbiorowego oraz indywidualnego prawa pracy, zwraca uwagę na fakt, że pracodawca, który nie jest pewny liczebności posiadanej u siebie organizacji związkowej, idzie do sądu. I to sąd powinien badać, nie tylko czy dany pracownik jest zapisany do związku, ale także, czy wyraził zgodę, by być liczonym jako członek tego związku do ustalania reprezentatywności związku. Tymczasem, jak mówi, zgodnie z art. 25(1) par. 10 ustawy o związkach zawodowych, w postępowaniu sądowym do dokumentów dostęp ma jedynie związek zawodowy i sąd. Nie ma natomiast dostępu pełnomocnik pracodawcy.
Jak związki zawodowe kształtują społeczeństwo | Margaret Levi | TED
Paulina Sulgostowska, adwokat w BWHS Wojciechowski Springer i Wspólnicy, jest zdania, że zasadne jest rozważenie przez ustawodawcę doprecyzowania kilku zagadnień, które niewłaściwie interpretowane mogą wywoływać w praktyce wiele wątpliwości. Przepisy w żaden sposób nie rozstrzygają, jak ustalać reprezentatywność organizacji związkowych w przypadku rokowań, które rozpoczęły się przed wejściem w życie nowych przepisów i trwają do dnia dzisiejszego. Brak jest w tym zakresie przepisów przejściowych. Powoduje to wiele praktycznych wątpliwości. Po pierwsze, jaką stosować procedurę - starą czy nową? Wydaje się, że nową, ponieważ obecnie tylko ta procedura obowiązuje. Kolejne pytanie dotyczy tego, jakie progi i wartości brać pod uwagę przy ustalaniu reprezentatywności - poprzednie (niższe) czy aktualne (wyższe)? Trudno jednoznacznie odpowiedzieć na to pytanie. Odpowiedź będzie zależała od tego, na jaki moment Sąd będzie ustalał tą reprezentatywność. Jeżeli na moment rozpoczęcia rokowań, to powinien brać pod uwagę stare kryteria. Jeżeli na moment przypadający już po wejściu w życie nowych przepisów (np. na moment zawierania układu zbiorowego pracy) - powinien brać pod uwagę nowe kryteria. To jednak powoduje kolejne wątpliwości, ponieważ organizacja związkowa, która dotychczas była reprezentatywna i jako taka prowadziła rokowania, może nie posiadać takiego statusu w świetle aktualnie obowiązujących kryteriów.
tags: #zwiazek #zawodowy #a #zdolnosc #sadowa