System awansu zawodowego nauczycieli w Polsce przechodzi obecnie przez okres znaczącej transformacji. Wprowadzone 1 września 2022 roku zmiany w Karcie Nauczyciela fundamentalnie przekształciły dotychczasową ścieżkę rozwoju kariery pedagogicznej. Zmiany w tym systemie nie tylko modyfikują same stopnie awansu zawodowego nauczyciela, ale również sposób ich uzyskiwania, wymagania formalne oraz dokumentację. W ramach okresu przejściowego jeszcze do 31 sierpnia 2027 roku równolegle będą funkcjonowały dwie ścieżki awansu - tzw. stara i nowa.
Awans zawodowy nauczycieli to sformalizowany proces rozwoju zawodowego, którego zasady są ściśle określone w przepisach prawa. Podnoszenie kwalifikacji zawodowych w tym trybie dotyczy nauczycieli, wychowawców i innych pracowników pedagogicznych zatrudnionych w placówkach oświatowych, a dokładniej w:
- placówkach publicznych (przedszkola, szkoły podstawowe i ponadpodstawowe)
- szkołach artystycznych
- placówkach doskonalenia nauczycieli
- domach dziecka i bursach oświatowo-wychowawczych
- placówkach niepublicznych
Podstawę prawną stanowi przede wszystkim artykuł 9a Karty Nauczyciela wraz z kolejnymi artykułami oraz szczegółowe rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej, które określają, kto dokładnie może ubiegać się o kolejne stopnie awansu nauczyciela.
Warunki realizowania procesu awansu zawodowego nauczyciela
Kluczowe znaczenie mają jednak dwa fundamentalne warunki: wymiar zatrudnienia oraz tytuł zatrudnienia.
Wymiar zatrudnienia - etat
Warunkiem koniecznym do odbycia awansu jest zatrudnienie na co najmniej 1/2 etatu. Warto przy tym zaznaczyć, że może to być suma wynikająca z zatrudnienia w kilku placówkach.
Tytuł zatrudnienia - umowa o pracę
Podstawą zatrudnienia musi być umowa o pracę, jednak - co warto podkreślić - nie każda umowa o pracę daje podstawy do ubiegania się o rozpoczęcie awansu zawodowego. Przypadki wykluczające możliwość realizacji awansu są precyzyjnie określone w Prawie oświatowym. Są to m.in.: dyrektorzy niebędący nauczycielami (którzy w wyjątkowych przypadkach mogą kierować placówką oświatową); osoby zatrudnione w publicznych placówkach bez statusu nauczyciela, prowadzące zajęcia z zakresu zainteresowań; nauczyciele zatrudnieni w ramach realizacji programów unijnych.
Jest to o tyle istotne, że każdy przypadek wymaga indywidualnej analizy pod kątem spełnienia wszystkich wymogów formalnych. Sam fakt zatrudnienia na umowę o pracę w placówce oświatowej nie jest bowiem wystarczającą przesłanką do rozpoczęcia procedury awansu zawodowego.
Równoległe ścieżki awansu
Obecna sytuacja w polskiej oświacie, charakteryzująca się równoległym funkcjonowaniem dwóch systemów awansu zawodowego nauczycieli, jest bezpośrednim rezultatem reform wprowadzonych 1 września 2022 roku. W momencie wejścia w życie reformy nauczyciele znajdowali się na różnych etapach swojej drogi zawodowej. Jedną z najbardziej znaczących zmian strukturalnych było usunięcie stopnia nauczyciela kontraktowego. W nowym systemie pozostali już tylko: nauczyciel mianowany, nauczyciel dyplomowany.
Ta zmiana wymusiła konieczność stworzenia przepisów przejściowych, które pozwoliłyby na płynne dostosowanie sytuacji nauczycieli do nowych realiów. W związku z tym jeszcze do 2027 roku część nauczycieli realizuje swój awans zawodowy na starych zasadach (według przepisów ustawy Karta Nauczyciela sprzed nowelizacji z 5 sierpnia 2022 r.). Nauczyciele będący na dzień 1 września 2022 roku w trakcie realizacji awansu według starych zasad, kończą go na dotychczasowych warunkach. Wszystkie osoby rozpoczynające swoją drogę zawodową po 1 września 2022 roku podlegają już nowym regułom. Natomiast zasady przejściowe różnią się w zależności od stopnia awansu zawodowego, jaki nauczyciel posiadał w momencie wejścia w życie nowych przepisów.
Awans na stopień nauczyciela mianowanego - nauczyciel kontraktowy
Dla nauczycieli kontraktowych wprowadzono jednoznaczną regulację. Jeśli stopień nauczyciela kontraktowego został uzyskany przed 1 września 2022 roku, wówczas zastosowanie znajdują stare przepisy. Oznacza to, że nauczyciele kontraktowi, którzy uzyskali ten stopień przed wprowadzeniem reformy, mogą ubiegać się o uzyskanie stopnia nauczyciela mianowanego według dotychczasowych zasad.
Przykład: Pan Marek pracuje w szkole od 1 września 2019 roku. Stopień nauczyciela kontraktowego uzyskał 15 czerwca 2021 roku. W jego przypadku możliwe jest jeszcze awansowanie na stopień nauczyciela mianowanego na podstawie przepisów sprzed reformy, o ile złoży wniosek o rozpoczęcie stażu przed 31 sierpnia 2027 roku. Pan Marek planuje więc po przepracowaniu wymaganych dwóch lat rozpocząć staż, który w jego przypadku potrwa 2 lata i 9 miesięcy - czyli zgodnie z wcześniejszymi zasadami awansu zawodowego.
Awans zawodowy nauczyciela - nowa ścieżka
Reforma systemu awansu zawodowego nauczycieli wprowadza zasadnicze zmiany w procesie podnoszenia kwalifikacji zawodowych. Kluczowy moment stanowi automatyczne rozpoczęcie procedury awansowej z chwilą podjęcia zatrudnienia w placówce oświatowej, przy spełnieniu podstawowych kryteriów - zatrudnienia na minimum 1/2 etatu na podstawie umowy o pracę. Najistotniejszą zmianą w nowym systemie jest jego automatyczność i obligatoryjność. Każdy nauczyciel zatrudniony w placówce oświatowej, spełniający określone kryteria zatrudnienia, zostaje objęty procesem podnoszenia kwalifikacji zawodowych.
Nowe przepisy obowiązujące od 1 września 2022 roku mają zastosowanie do nauczycieli zatrudnionych w szkołach, przedszkolach i innych placówkach objętych Kartą Nauczyciela. Obejmują one:
- nauczycieli zatrudnionych od 1 września 2022 roku,
- nauczycieli zatrudnionych przed 1 września 2022 roku, którzy do tego czasu nie uzyskali stopnia nauczyciela kontraktowego,
- nauczycieli, którzy uzyskali stopień kontraktowego przed 1 września 2022 roku, ale do 31 sierpnia 2027 roku nie zdążą awansować na nauczyciela mianowanego według nowych zasad.
Awans nauczyciela początkującego na stopień nauczyciela mianowanego - nowa ścieżka
Pierwszy etap awansu dotyczy osób odbywających przygotowanie do zawodu nauczyciela i prowadzi od statusu nauczyciela początkującego do uzyskania stopnia nauczyciela mianowanego. Proces ten trwa 3 lata i 9 miesięcy i rozpoczyna się niezwłocznie po zatrudnieniu. Dyrektor przedszkola ma obowiązek przydzielić nauczycielowi mentora - może nim być nauczyciel mianowany lub dyplomowany. Mentor wspiera nauczyciela w procesie wdrażania do pracy, w tym w doborze form doskonalenia zawodowego i obserwacji zajęć.
Przygotowanie do zawodu
W tym okresie nauczyciel poznaje organizację i zasady funkcjonowania przedszkola, prowadzi powierzone zajęcia oraz uczestniczy w realizacji zadań dydaktycznych, wychowawczych, opiekuńczych i innych statutowych wynikających z potrzeb placówki. Obserwuje zajęcia prowadzone przez mentora lub innego nauczyciela, doskonali swoje kompetencje, m.in. w zakresie pracy z uczniami ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. W drugim roku przygotowania prowadzi co najmniej jedną godzinę zajęć w obecności dyrektora, mentora i osoby wskazanej przez dyrektora.
Ocena pracy nauczyciela
Zgodnie z nowymi przepisami, ocena pracy nauczyciela w trakcie przygotowania do zawodu jest dokonywana przez dyrektora szkoły lub przedszkola po upływie co najmniej 8 miesięcy, ale nie później niż w 11. miesiącu odbywania przygotowania do zawodu. Jeśli nauczyciel w trakcie pierwszych 8 miesięcy zmienił miejsce zatrudnienia, ocena jest dokonywana po 3 miesiącach w nowym miejscu pracy, jednak nie wcześniej niż po upływie 8 miesięcy przygotowania, a nie później niż w dwunastym miesiącu. W przypadku, gdy w wyniku odwołania ocena pracy zostanie uchylona, dyrektor musi ponownie ustalić nową ocenę w terminie nie dłuższym niż 30 dni roboczych od dnia otrzymania rozstrzygnięcia.
Przy jej ustalaniu dyrektor zasięga opinii mentora oraz rady rodziców, którzy w ciągu 14 dni przedstawiają pisemną opinię - brak takiej opinii nie wstrzymuje oceny. Na wniosek nauczyciela lub z własnej inicjatywy dyrektor może również zasięgnąć opinii doradcy metodycznego, innego nauczyciela dyplomowanego lub mianowanego, a także - w przypadku szkoły - samorządu uczniowskiego.
Ocena nauczyciela przedszkola ma charakter opisowy i kończy się jednym z czterech stwierdzeń uogólniających: wyróżniająca, bardzo dobra, dobra lub negatywna. Szczegółowe kryteria obejmują 9 kryteriów obowiązkowych oraz 15 dodatkowych, z których dyrektor wybiera jedno, a nauczyciel jedno dodatkowe kryterium, a poziom ich spełnienia określa w punktach zgodnie z rozporządzeniem Ministra Edukacji i Nauki z 25 sierpnia 2022 r.
Postępowanie egzaminacyjne
Warunkiem nadania stopnia nauczyciela mianowanego jest także zdanie egzaminu przed komisją egzaminacyjną powołaną przez organ prowadzący placówkę. Wniosek o podjęcie postępowania egzaminacyjnego na stopień nauczyciela mianowanego składa się do organu prowadzącego placówkę wraz z wymaganymi dokumentami potwierdzającymi spełnianie warunków określonych w Karcie Nauczyciela oraz rozporządzeniu wykonawczym. Do wniosku należy dołączyć m.in. kopie dokumentów potwierdzających posiadane kwalifikacje zawodowe, zaświadczenie dyrektora szkoły lub przedszkola dotyczące odbycia przygotowania do zawodu nauczyciela, kartę oceny pracy z oceną co najmniej dobrą oraz pozytywną opinię z przeprowadzonych zajęć.
Ważne są także terminy - złożenie wniosku do 30 czerwca skutkuje wydaniem decyzji do 31 sierpnia, a złożenie go do 31 października - do 31 grudnia danego roku.
Podczas rozmowy egzaminacyjnej nauczyciel odpowiada na szereg pytań, a następnie - w przypadku pozytywnej oceny z egzaminu oraz co najmniej dobrej oceny pracy uzyskanej w ostatnim roku odbywania przygotowania do zawodu nauczyciela - otrzymuje decyzję o uzyskaniu stopnia nauczyciela mianowanego.
Przykład: Pani Natalia rozpoczęła pracę w przedszkolu 1 września 2023 roku. Zgodnie z obowiązującymi przepisami nie ma już stopnia nauczyciela stażysty, dlatego od razu odbywa przygotowanie do zawodu nauczyciela, które trwa 3 lata i 9 miesięcy. W tym czasie korzysta ze wsparcia nauczyciela mentora. Po zakończeniu przygotowania i uzyskaniu pozytywnej oceny pracy, pani Natalia będzie mogła ubiegać się o stopień nauczyciela mianowanego w trybie egzaminacyjnym przed komisją.
Prawny obowiązek uzyskania stopnia nauczyciela mianowanego
Nowością w znowelizowanych przepisach dotyczących awansu zawodowego jest wprowadzenie obowiązku uzyskania stopnia nauczyciela mianowanego. Oznacza to, że nauczyciel zatrudniony na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony, który w ciągu 6 lat od rozpoczęcia przygotowania do zawodu nie uzyska tego stopnia, będzie musiał rozstać się ze szkołą - jego stosunek pracy ulegnie rozwiązaniu.
Awans nauczyciela mianowanego na stopień nauczyciela dyplomowanego - nowa ścieżka
Ścieżka awansu na nauczyciela dyplomowanego rozpoczyna się automatycznie po uzyskaniu stopnia nauczyciela mianowanego. Wymaga on przepracowania dokładnie 5 lat i 9 miesięcy na stanowisku nauczyciela mianowanego. Procedura przebiega w formie postępowania kwalifikacyjnego przed komisją, która dokonuje kompleksowej analizy dorobku zawodowego nauczyciela.
Prezentacja dorobku zawodowego na stopień nauczyciela dyplomowanego
tags: #zatrudnienie #nauczyciela #na #stopien #kontraktowego