Zmiany w Karcie Nauczyciela, które weszły w życie 1 września 2025 roku, znacząco wpłynęły na zasady zatrudniania nauczycieli, w tym tych posiadających już pełny etat. Likwidacja stopni nauczyciela stażysty i nauczyciela kontraktowego, a także wprowadzenie nowej ścieżki awansu zawodowego, spowodowały modyfikację zasad zawierania umów. Nauczyciel początkujący przez pierwsze dwa lata zatrudniany jest na czas określony, co stanowi wydłużenie okresu w porównaniu do sytuacji sprzed zmian, kiedy to umowa czasowa trwała rok. Nowelizacja Karty Nauczyciela z 2022 roku zlikwidowała dotychczasowe stopnie nauczyciela stażysty i nauczyciela kontraktowego, wprowadzając w ich miejsce trzyletni okres przygotowania do zawodu dla nauczycieli rozpoczynających pracę. Choć miało to na celu motywowanie do rozwoju, jednocześnie wydłużyło okres pracy na czasowej umowie, zniechęcając do zawodu, zwłaszcza przy niskich pensjach. Po tych zmianach, umowę na czas nieokreślony można było otrzymać dopiero po co najmniej dwóch latach pracy w szkole i uzyskaniu co najmniej dobrej oceny pracy.
Tegoroczna nowelizacja Karty Nauczyciela przywróciła korzystniejsze przepisy. Mając na uwadze konieczność uatrakcyjnienia zawodu nauczyciela, proponuje się zmianę w zakresie zatrudniania nauczycieli początkujących. Stosunek pracy z nauczycielem początkującym, który posiada wymagane kwalifikacje, będzie nawiązywany na podstawie umowy o pracę na czas określony na jeden rok szkolny. Wzmacnia się także rola mentora wspierającego nauczycieli początkujących. Doprecyzowano również, że nauczyciel zatrudniony w kilku szkołach (na co najmniej ½ etatu w każdej z nich) będzie sam wskazywał, w której z nich realizuje przygotowanie do zawodu. Ta szkoła będzie uznawana za miejsce podstawowego zatrudnienia.
Od 1 września 2025 roku zmienia się termin pierwszej oceny pracy nauczyciela początkującego. Ocena ta będzie przeprowadzana między 8. a 11. miesiącem przygotowania do zawodu, zamiast w drugim roku, jak dotąd, i nie później niż w 12. Zmieniono również termin na dokonanie oceny pracy w przypadku ustania stosunku pracy, przeniesienia do innej szkoły lub urlopu bezpłatnego - z 21 dni do 30 dni roboczych. Jest to odpowiedź na postulaty dyrektorów szkół, dotyczące zbyt krótkiego czasu na przeprowadzenie rzetelnej oceny.
Ustawa zawiera jednak przepisy przejściowe - nauczyciele, którzy rozpoczęli przygotowanie przed 1 września 2025 roku, realizują je na dotychczasowych zasadach. W związku z tym bez zmian pozostają dla nich także terminy oceny - będą oceniani na dotychczasowych zasadach, tj. w drugim i ostatnim roku, z zachowaniem dotychczasowego trybu. Staż podjąć może również nauczyciel zatrudniony na zastępstwo, choć zależy to od wymiaru zajęć.
Nauczyciel nieposiadający stopnia awansu zawodowego, zatrudniony w wymiarze co najmniej połowy obowiązkowego wymiaru zajęć, zgodnie z wymaganymi kwalifikacjami, odbywa przygotowanie do zawodu nauczyciela w wymiarze 3 lat i 9 miesięcy. Stosunek pracy z osobą rozpoczynającą pracę w szkole, która nie posiada stopnia awansu zawodowego, ale posiada wymagane kwalifikacje, nawiązuje się na podstawie umowy o pracę na czas określony na 2 lata szkolne.
Uzupełnianie etatu w innej szkole
Sytuacja, w której nauczyciel w macierzystej szkole nie ma możliwości realizowania pełnego pensum, zdarza się stosunkowo często. Wówczas pojawia się pytanie: czy korzystniejsze jest uzupełnianie etatu w innej szkole tej samej gminy, czy też zawarcie drugiej, odrębnej umowy o pracę? Co do zasady, bardziej korzystnym rozwiązaniem dla nauczyciela jest uzupełnianie etatu w innej szkole, a nie podejmowanie dodatkowego zatrudnienia na podstawie odrębnej umowy. Takie rozwiązanie pozwala zachować jeden stosunek pracy i pełny etat, zmienia się natomiast jedynie miejsce wykonywania części obowiązków.
Uzupełnianie etatu z art. 22 ust. 1 KN jest możliwe tylko dla pełnozatrudnionego nauczyciela, dla którego jest co najmniej pół etatu w szkole go zatrudniającej. Maksymalne uzupełnienie to 1/2 etatu, zatem w macierzystej szkole musi mieć wtedy minimum 1/2 etatu. W przypadku, gdy w szkole, gdzie nauczyciel ma 2 godziny, nie ma możliwości uzupełnienia etatu, nie ma wtedy uzupełnienia.
Nauczyciel realizujący w naszej szkole uzupełnienie etatu (mający pismo z OP o uzupełnieniu - 1/2) domaga się podpisania drugiej umowy w naszej szkole na uzupełnienie. Twierdzi, że uzyskał takie informacje w KO. Nie dociera do niego informacja, że umowa jest tylko w szkole macierzystej - jedna. Podstawą prawną do takiego działania jest pismo z OP, które otrzymał dyrektor, a które powinno otrzymać również nauczyciele. Wyjaśniając, dlaczego nie otrzyma dodatkowej umowy, należy się do niego odwołać.
Zasady zatrudniania nauczycieli na czas określony
Zatrudnianie nauczycieli zostało opisane w pragmatyce służbowej, jaką jest Karta Nauczyciela, a więc w tym zakresie zawiera przepisy szczególne w stosunku do kodeksu pracy. Zasadą jest, że nauczycieli powinno zatrudniać się na podstawie umowy zawartej na czas nieokreślony albo na podstawie aktu mianowania. Niemniej jednak, w samej Karcie Nauczyciela zostały opisane wyjątki od tej zasady, a mianowicie zatrudnianie nauczycieli na podstawie umów terminowych, z wyjątkiem umowy o pracę zawartej na okres próbny. Ten rodzaj umowy jest nieznany Karcie Nauczyciela zawierającej katalog zamknięty, którego nie można poszerzać za pośrednictwem art. 91c KN o postanowienia kodeksu pracy.
Możliwość zatrudnienia nauczyciela na podstawie umowy o pracę zawartej na czas określony jest sytuacją wyjątkową, z uwagi na to, że nauczyciele powinni być zatrudniani na podstawie umowy zawartej na czas nieokreślony albo na podstawie aktu mianowania. Zatrudnienie na podstawie umowy czasowej zostało opisane w przepisach KN i można stwierdzić, że stanowi swoiste ograniczenie swobody zawierania umów, albowiem tylko w tych, wymienionych ściśle w przepisach i żadnych innych przypadkach można zawrzeć umowę na czas określony z nauczycielem. W tej materii także na przestrzeni ostatnich lat doszło do dość znaczących zmian związanych z nowelizacją Karty Nauczyciela.
Pierwszym przypadkiem będzie zatrudnienie nauczyciela początkującego (art. 9a ust. 2 KN). Problematykę nawiązania stosunku pracy z nauczycielem na podstawie umowy zawartej na czas określony reguluje także art. 10 ust. 3 KN. Zgodnie z tym przepisem, w szczególnych przypadkach uzasadnionych potrzebami szkoły, z nauczycielem początkującym, który legitymuje się wymaganym poziomem wykształcenia i nie posiada przygotowania pedagogicznego, może być nawiązany stosunek pracy na podstawie umowy o pracę na czas określony na jeden rok szkolny, a w przypadku nawiązania stosunku pracy w trakcie roku szkolnego - na okres do końca roku szkolnego, w trakcie którego nawiązano stosunek pracy, o ile zobowiąże się do uzyskania przygotowania pedagogicznego w trakcie pierwszego roku pracy w szkole. W przypadku, gdy nauczyciel w ciągu pierwszego roku pracy w szkole nie uzyska przygotowania pedagogicznego z przyczyn od niego niezależnych, z nauczycielem może być zawarta umowa o pracę na kolejny jeden rok szkolny.
Kolejnym przepisem, który reguluje tematykę czasowego zatrudniania nauczycieli, to art. 10 ust. 7 KN. Okres zatrudnienia na podstawie umowy o pracę na czas określony zawartej w przypadku zaistnienia potrzeby wynikającej z organizacji nauczania, a także łączny okres zatrudnienia na podstawie tych umów między tymi samymi stronami stosunku pracy, nie może przekraczać 36 miesięcy. Limit ten nie dotyczy umowy na zastępstwo. Ponadto jest to przepis szczególny w stosunku do kp, a więc nie stosujemy limitu trzech umów o pracę zawartych na czas określony. Do okresu zatrudnienia wlicza się umowy o pracę na czas określony zawarte na następujące po sobie okresy, o ile przerwa między rozwiązaniem poprzedniej a nawiązaniem kolejnej umowy o pracę nie przekroczyła 3 miesięcy. Do limitu tego nie wlicza się umowy zawartej na czas zastępstwa.
W przypadku nauczyciela, o którym mowa w ust. 3a, czyli nauczyciela, który nie posiada stopnia awansu zawodowego, posiada wymagane kwalifikacje, posiada co najmniej 2-letni staż pracy w szkole, posiada co najmniej dobrą ocenę pracy - stosunek pracy na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony, z wyjątkiem przypadków, o których mowa w ust. W przypadku nauczyciela mianowanego i nauczyciela dyplomowanego - stosunek pracy na podstawie mianowania, a w przypadku niespełniania warunków, o których mowa w ust. Przekształcenie następuje z mocy samego prawa. Zaś dyrektor szkoły potwierdza je na piśmie. W przypadku przedłużenia umowy o pracę do dnia porodu, zgodnie z art.
Umowa o pracę zawarta na podstawie art. Istnieje jeszcze jeden przepis, znajdujący się poza Kartą Nauczyciela, który daje podstawę prawną do zatrudnienia nauczyciela na podstawie umowy o pracę na czas określony. Jest to art. 15 Prawa oświatowego. W uzasadnionych przypadkach w szkole publicznej może być, za zgodą kuratora oświaty, a w przypadku szkoły artystycznej - ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, zatrudniona osoba niebędąca nauczycielem, posiadająca przygotowanie uznane przez dyrektora szkoły za odpowiednie do prowadzenia danych zajęć. Osobę taką zatrudnia się na zasadach określonych kp, z tym że do tej osoby stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć edukacyjnych nauczycieli oraz ustala się jej wynagrodzenie nie wyższe niż 184% kwoty bazowej, określanej dla nauczycieli corocznie w ustawie budżetowej.
Nauczyciel mianowany i dyplomowany - szczególne zasady zatrudnienia
Zatrudnienie na podstawie mianowania jest najsilniejszą formą nawiązania stosunku pracy i główną formą zatrudnienia nauczycieli. Silniejszą niż umowa o pracę zawarta na czas nieokreślony. Wynika to z faktu, że tylko w enumeratywnie wskazanych w przepisach przypadkach stosunek ten może zostać rozwiązany w przeciwieństwie do umowy o pracę, gdzie co do zasady może być zawsze rozwiązany, chyba że pracownik podlega ochronie przed wypowiedzeniem. Problematyka zatrudnienia nauczycieli na podstawie mianowania została opisana w art. 10 ust. 5 KN.
Zgodnie z art. 10 ust. 5 Ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (DzU z 2006 r. nr 97, poz. 674, z późn. zm., ostatnie DzU z 2009 r. nr 213, poz. 1650) stosunek pracy z nauczycielem mianowanym nawiązuje się na czas nieokreślony na podstawie mianowania w pełnym wymiarze czasu pracy. Jeśli nie ma możliwości zatrudnienia nauczyciela mianowanego w pełnym wymiarze czasu pracy na czas nieokreślony, wówczas zatrudnić go należy na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony w niepełnym wymiarze czasu pracy. Zatrudnienie nauczyciela mianowanego na czas określony jest sytuacją dopuszczalną jedynie w przypadku, gdy zaistnieje potrzeba wynikająca z organizacji nauczania lub zastępstwa nieobecnego nauczyciela.
Zgodnie z art. 18 ww. ustawy nauczyciel mianowany może być przeniesiony na własną prośbę lub z urzędu za jego zgodą na inne stanowisko w tej samej lub innej szkole, w tej samej lub innej miejscowości, na takie same lub inne stanowisko. W razie przeniesienia nauczyciela z urzędu należy mu, zgodnie z art. 21 Karty Nauczyciela, zapewnić mieszkanie, którego wielkość będzie zależeć od liczby osób w rodzinie nauczyciela, znaleźć pracę dla współmałżonka, jeśli on także jest nauczycielem, oraz zwrócić koszty przeniesienia.
Natomiast przeniesienie nauczyciela mianowanego bez jego zgody obwarowane jest dodatkowymi warunkami, a mianowicie: okres przeniesienia nie może być dłuższy niż 3 lata, nauczycielowi przysługuje w takim wypadku prawo powrotu na uprzednio zajmowane stanowisko, w przypadku przeniesienia do pracy w innej szkole w innej miejscowości nauczycielowi przysługuje: czterodniowy tydzień pracy, dodatek za uciążliwość pracy w wysokości 20% wynagrodzenia zasadniczego, zakwaterowanie w miejscu czasowego zatrudnienia.
Zgodnie z art. 20 ust. 1 pkt 2 w przypadku częściowej likwidacji szkoły bądź w razie zmian organizacyjnych powodujących zmniejszenie liczby oddziałów w szkole, które uniemożliwiają zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć, nauczyciel mianowany może wyrazić zgodę na ograniczenie zatrudnienia. Natomiast jeśli z nauczycielem mianowanym rozwiązany zostanie stosunek pracy z powyższego powodu lub z powodu całkowitej likwidacji szkoły - przysługuje mu odprawa w wysokości sześciomiesięcznego wynagrodzenia zasadniczego.
Stosunek pracy nawiązany na podstawie mianowania jest stosunkiem szczególnie chronionym przepisami prawa. Poza przypadkiem rozwiązania takiego stosunku na mocy porozumienia stron, bądź na wniosek nauczyciela mianowanego, może on ulec rozwiązaniu jedynie w przypadku: czasowej niezdolności nauczyciela do pracy spowodowanej chorobą, jeżeli okres tej niezdolności przekracza 182 dni, orzeczenia przez lekarza przeprowadzającego badanie okresowe lub kontrolne o niezdolności nauczyciela do wykonywania dotychczasowej pracy, ukończenia przez nauczyciela 65 lat życia, uzyskania negatywnej oceny pracy, cofnięcia skierowania do nauczania religii w szkole.
Ponadto w przypadku, gdy z nauczycielem mianowanym rozwiązano stosunek pracy z powodu orzeczenia przez lekarza przeprowadzającego badanie okresowe lub kontrolne o niezdolności nauczyciela do wykonywania dotychczasowej pracy, przysługuje mu odprawa w wysokości jednomiesięcznego wynagrodzenia zasadniczego ostatnio pobieranego w czasie trwania stosunku pracy - za każdy pełny rok pracy na stanowisku nauczyciela, nieprzekraczającą jednak sześciomiesięcznego wynagrodzenia zasadniczego.
Nauczycielowi zatrudnionemu na podstawie mianowania, który wniósł podanie o przeniesienie do miejscowości będącej miejscem stałego zamieszkania współmałżonka, jeżeli podanie o przeniesienie nie może być uwzględnione z powodu niemożności zatrudnienia go w zawodzie nauczycielskim w miejscu stałego zamieszkania współmałżonka, dyrektor szkoły udziela urlopu bezpłatnego, na okres nieprzekraczający 2 lat. Jeżeli w tym okresie nauczyciel nie podjął ponownie pracy, stosunek pracy ulega rozwiązaniu, a nauczycielowi przyznaje się odprawę pieniężną w wysokości jednomiesięcznego wynagrodzenia zasadniczego ostatnio pobieranego w czasie trwania stosunku pracy - za każdy pełny rok pracy na stanowisku nauczyciela, nieprzekraczającą jednak: 1) trzymiesięcznego wynagrodzenia zasadniczego, jeżeli okres pracy nauczycielskiej nie przekroczył 10 lat; 2) sześciomiesięcznego wynagrodzenia zasadniczego, jeżeli okres pracy nauczycielskiej przekroczył 10 lat.
Ponadto zgodnie z art. 30 ust. 4 ww. ustawy średnie wynagrodzenie nauczycieli mianowanych stanowi 144% kwoty bazowej, określanej dla nauczycieli corocznie w ustawie budżetowej i jest niższe tylko od wynagrodzenia nauczyciela dyplomowanego.
Zgodnie z art. 10 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (j.t. Dz. U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674, z późn. W przypadku zaistnienia potrzeby wynikającej z organizacji nauczania lub zastępstwa nieobecnego nauczyciela, w tym w trakcie roku szkolnego, z osobą rozpoczynającą pracę w szkole, z nauczycielem kontraktowym lub z nauczycielami mianowanym i dyplomowanym stosunek pracy nawiązuje się na podstawie umowy o pracę na czas określony.
Z powyższego wynika, że wyjątek dopuszczający zatrudnienie nauczyciela mianowanego na podstawie umowy o pracę na czas określony uregulowany został w art. 10 ust. 7 Karty Nauczyciela. W myśl tego przepisu, jest to prawnie możliwe tylko wówczas, gdy zachodzi potrzeba zastępstwa nieobecnego nauczyciela lub potrzeba wynikająca z organizacji nauczania. Przepis ten, jako regulujący wyjątek od zasady, należy wykładać ściśle. Zatrudnienie nauczyciela mianowanego na podstawie umowy o pracę na czas określony jest dopuszczalne tylko wówczas, gdy staje się konieczne w świetle wynikających z tego przepisu przesłanek. Taka wyjątkowa podstawa zatrudnienia nie może być zależna od uznania pracodawcy. Byłoby to sprzeczne z gwarancyjnym charakterem norm prawnych regulujących stosunek prawny nauczyciela mianowanego.
Już pierwsza umowa o pracę zawarta w sposób sprzeczny z art. 10 ust. Powyższy wyrok oznacza, że w razie zawarcia z nauczycielem dwóch terminowych umów o pracę, w związku z wystąpieniem przesłanek określonych w Karcie Nauczyciela, zawarcie trzeciej takiej umowy nie będzie równoznaczne w skutkach prawnych z zawarciem umowy o pracę na czas nieokreślony. Skutek taki jednakże wystąpi, jeżeli zawarto z nauczycielem kolejne umowy na czas określony, pomimo braku tych przesłanek.
Podsumowując rozważania, należy podkreślić, że skoro w tym roku szkolnym nie ma dla Pani pełnego etatu, to powinna Pani zostać zatrudniona na czas nieokreślony na podstawie umowy o pracę, chyba że Pani zatrudnienie jest skutkiem potrzeb organizacyjnych szkoły lub wynika z zastępstwa nieobecnego nauczyciela. Trudno jednoznacznie stwierdzić, czy poprzednie umowy o pracę zawarte były zgodnie z prawem, gdyż nie wskazała Pani w pytaniu podstaw ich nawiązania. Jeśli zawarto je w przypadku zaistnienia potrzeby wynikającej z organizacji nauczania lub zastępstwa nieobecnego nauczyciela, to nic nie stało na przeszkodzie, by zatrudnić Panią na czas określony, nawet trzy razy pod rząd. Zakładając jednak, że poprzednie umowy zawarto zgodnie z przepisami Karty Nauczyciela, fakt zawarcia z Panią trzeciej umowy terminowej nie sprawia, że przekształca się ona z mocy prawa w umowę na czas nieokreślony. Aby ocenić jej zgodność z przepisami prawa, należy określić powód, dla jakiego została zawarta właśnie na czas określony.
Z jednej bowiem strony, jeśli zachodziły warunki opisane w art. 10 ust. 7 Karty Nauczyciela, to dyrektor miał prawo zatrudnić Panią na czas określony dwukrotnie i nadal ma do tego prawo. Anna uczy fizyki w liceum i wróciła do pracy po dłuższym urlopie wychowawczym. Dyrektor zatrudnił ją na czas określony, ponieważ przez pół roku miała zastępować kolegę, który przebywał na zwolnieniu lekarskim. Gdy kolega wrócił, etat przestał być dostępny. Marek, nauczyciel dyplomowany matematyki, został zatrudniony w szkole podstawowej tylko na 8 godzin tygodniowo. Wynikało to z ograniczonej liczby klas w danym roku szkolnym. Choć miał wysokie kwalifikacje i wieloletnie doświadczenie, szkoła nie miała możliwości zatrudnienia go w pełnym wymiarze godzin, więc umowa została zawarta na czas określony i w niepełnym wymiarze. Katarzyna została zatrudniona jako nauczyciel języka francuskiego na jeden rok szkolny. Dyrektor szkoły wprowadził nauczanie tego języka pilotażowo tylko w jednej klasie. Nie było pewności, czy w kolejnym roku program będzie kontynuowany.
Zatrudnienie nauczyciela mianowanego lub dyplomowanego na podstawie umowy o pracę na czas określony jest wyjątkiem od zasady, który może mieć miejsce jedynie w ściśle określonych sytuacjach, takich jak zastępstwo nieobecnego nauczyciela lub potrzeba wynikająca z organizacji nauczania. Przepisy Karty Nauczyciela nie pozwalają na dowolność dyrektora w tej kwestii - każda umowa terminowa musi mieć realne i dające się udowodnić uzasadnienie organizacyjne. W przeciwnym razie może być uznana za niezgodną z prawem, a nauczyciel ma prawo dochodzić swoich roszczeń przed sądem pracy.
Krok po kroku - jak zmniejszyć wymiar zajęć nauczyciela w 2025 roku
Przykłady sytuacji:
- Anna uczy fizyki w liceum i wróciła do pracy po dłuższym urlopie wychowawczym. Dyrektor zatrudnił ją na czas określony, ponieważ przez pół roku miała zastępować kolegę, który przebywał na zwolnieniu lekarskim. Gdy kolega wrócił, etat przestał być dostępny.
- Marek, nauczyciel dyplomowany matematyki, został zatrudniony w szkole podstawowej tylko na 8 godzin tygodniowo. Wynikało to z ograniczonej liczby klas w danym roku szkolnym. Choć miał wysokie kwalifikacje i wieloletnie doświadczenie, szkoła nie miała możliwości zatrudnienia go w pełnym wymiarze godzin, więc umowa została zawarta na czas określony i w niepełnym wymiarze.
- Katarzyna została zatrudniona jako nauczyciel języka francuskiego na jeden rok szkolny. Dyrektor szkoły wprowadził nauczanie tego języka pilotażowo tylko w jednej klasie. Nie było pewności, czy w kolejnym roku program będzie kontynuowany.
Podstawa prawna:
- Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela
- Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 września 2006 r., I PK 62/06
- Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 września 1997 r., I PKN 226/97
- Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 września 1999 r., I PKN 235/99
- Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 czerwca 2000 r., I PKN 709/99
tags: #umowa #z #nauczycielem #majacy #juz #elny