W świecie prawa cywilnego umowy o dzieło i umowy o roboty budowlane stanowią dwa odrębne typy kontraktów, które, mimo pewnych podobieństw, różnią się istotnymi cechami. Zrozumienie tych różnic jest kluczowe dla prawidłowego określenia praw i obowiązków stron, a także dla uniknięcia potencjalnych sporów prawnych.
Czym jest umowa o dzieło?
Umowa o dzieło to umowa cywilnoprawna, która dotyczy wykonania konkretnego, indywidualnie oznaczonego rezultatu. Najważniejszy jest efekt końcowy, a nie cały proces jego osiągnięcia. Oznacza to, że przyjmującemu zamówienie przysługuje wynagrodzenie dopiero w momencie, gdy rezultat pracy, czyli konkretne dzieło, powstanie i zostanie przekazane zamawiającemu. Tego rodzaju umowy zawierane są zazwyczaj przy mniejszych pracach, takich jak np. wykonanie mebli na wymiar.
Przez umowę o dzieło przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania oznaczonego dzieła, a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia. Sposób jego wykonania pozostawiony jest w zasadzie uznaniu wykonawcy. Kluczowe jest, aby powstało z góry określone dzieło. Wykonawca co do zasady nie ma obowiązku osobistego wykonania umowy, ale bardzo często z charakteru dzieła, które ma powstać, wynika konieczność osobistego działania wykonawcy (posiadanie odpowiednich kwalifikacji, umiejętności etc.).
Wysokość wynagrodzenia powinna odpowiadać uzasadnionemu nakładowi pracy oraz innym nakładom przyjmującego zamówienie. Umowa o dzieło jest tzw. umową rezultatu, co oznacza, że przyjmującemu zamówienie przysługuje wynagrodzenie wówczas, gdy ten rezultat, czyli konkretne dzieło (wykonany na zamówienie mebel, naprawa usterki w samochodzie, utwór muzyczny) powstanie i zostanie przekazany zamawiającemu (zamawiający obowiązany jest odebrać dzieło, które przyjmujący zamówienie wydaje mu zgodnie ze swym zobowiązaniem). Jednakże zamawiający nie może odmówić zapłaty wynagrodzenia mimo niewykonania dzieła, jeżeli przyjmujący zamówienie był gotów je wykonać, lecz doznał przeszkody z przyczyn dotyczących zamawiającego. W takim wypadku zamawiający może odliczyć to, co przyjmujący zamówienie oszczędził z powodu niewykonania dzieła.
Sąd Najwyższy w wyroku z 18 stycznia 2018 roku (V CSK 283/17) tak scharakteryzował umowę o dzieło: „Umowa o dzieło jest rodzajem umowy o świadczenie usług, w ramach której wykonawca zobowiązuje się wobec zamawiającego do osiągnięcia ustalonego, materialnego rezultatu (dzieła), a w działaniach prowadzących do wykonania zobowiązania nie jest podporządkowany zamawiającemu, chociaż ten może mu dostarczyć materiału oraz także określić akceptowaną przez siebie technikę wykonania dzieła. Do obowiązków zamawiającego należy natomiast zawsze zapłacenie wynagrodzenia za dzieło i jego odebranie”.
Czym jest umowa o roboty budowlane?
Inaczej wygląda sytuacja w przypadku umowy o roboty budowlane. Zgodnie z art. 647 k.c. przez taką umowę wykonawca zobowiązuje się do oddania przewidzianego w umowie obiektu wykonanego zgodnie z projektem i zasadami wiedzy technicznej, a inwestor zobowiązuje się do dokonania wymaganych czynności związanych z przygotowaniem robót, w szczególności do przekazania terenu budowy i dostarczenia projektu, oraz do odebrania obiektu i zapłaty umówionego wynagrodzenia. Tego rodzaju umowa dotyczy często realizacji większych inwestycji, takich jak budowa domu, czy remont całego obiektu. W takich przypadkach inwestor musi dopełnić wiele formalności np. uzyskać pozwolenie na budowę, a same prace muszą być prowadzone zgodnie z przepisami prawa budowlanego.
Przez umowę o roboty budowlane wykonawca zobowiązuje się do oddania przewidzianego umową obiektu, wykonanego zgodnie z projektem i z zasadami wiedzy technicznej. Zaś inwestor zobowiązuje się do dokonania wymaganych przez właściwe przepisy czynności związanych z przygotowaniem robót. Przy czym jedna uwaga! W tym miejscu wspomnę o najważniejszej kwestii odróżniającej obie umowy. Mianowice, przedmiotem umowy o roboty budowlane nie musi być wykonanie całego obiektu. Możliwe jest wykonanie jego części. Ponadto drugim charakterystycznym elementem umowy o roboty budowlane jest szczególna postać współdziałania inwestora z wykonawcą. Dotyczy ona przygotowania i wykonania przedmiotu świadczenia.
Przedmiotem umowy o roboty budowlane jest po prostu przedsięwzięcie o większych rozmiarach, zindywidualizowanych właściwościach fizycznych i użytkowych. Przedmiotem umowy o roboty budowlane często jest nie cały obiekt, ale jego części. Względnie są to prace, które dają się wyodrębnić i które składają się na cały obiekt. W wyroku Sądu Najwyższego z 18 stycznia 2018 roku (V CSK 283/17) czytamy: „Umowa o roboty budowlane - z uwagi na treść zobowiązań stron, właściwości i ekonomiczny cel ich świadczeń - niewątpliwie należy do tej samej większej grupy umów o świadczenie usług, co umowa o dzieło.”
Kluczowe różnice między umową o dzieło a umową o roboty budowlane
W praktyce same definicje niejednokrotnie nie umożliwiają właściwej kwalifikacji umów. O tym, z jaką umową mamy do czynienia, zazwyczaj nie decyduje jednak jej nazwa, lecz rzeczywisty zakres i charakter wykonywanych prac. Jeżeli strony nazwą umowę „o dzieło”, ale jej przedmiotem jest w istocie realizacja robót budowlanych, sąd może uznać, że doszło do zawarcia właśnie umowy o roboty budowlane. Dlatego przed rozpoczęciem większej inwestycji budowlanej warto upewnić się, jaki rodzaj umowy faktycznie powinien zostać zawarty.
„W orzecznictwie i doktrynie zgodnie przyjmuje się, że zasadniczym kryterium odróżnienia umowy o dzieło od umowy o roboty budowlane jest ocena realizowanej inwestycji stosownie do wymagań prawa budowlanego, a użyte w art. 647 kc określenie obiekt oznacza zmaterializowany rezultat robót budowlanych, stanowiący samoistną całość dającą się wyodrębnić co najmniej pod względem technicznym lub technologicznym” (uchwała Sądu Najwyższego z 9 grudnia 2021 roku, III CZP 26/21).
„Za takie kryterium trzeba uznać właściwości ustalonego, materialnego rezultatu (dzieła), który ma osiągnąć strona umowy zwana w art. 647 kc wykonawcą. Ustawodawca nie jest niestety precyzyjny w identyfikowaniu tychże właściwości, gdyż w art. 647 kc charakteryzuje świadczenie wykonawcy jako polegające na »oddaniu przewidzianego w umowie obiektu, wykonanego zgodnie z projektem i z zasadami wiedzy technicznej«, ale w nazwie przypisanej omawianemu typowi umowy nie akcentuje tego, żeby świadczenie wykonawcy miało zmierzać do stworzenia obiektu. Rozważana umowa nie jest zatem umową »o wykonanie obiektu«, lecz umową »o roboty budowlane«, co oznacza, że działania, do podjęcia których zobowiązuje się wykonawca mają mieć charakter robót prowadzonych w procesie inwestycyjnym, na terenie, do którego inwestor ma tytuł pozwalający mu dysponować nim na cele budowlane, i na którym - dzięki czynnościom jednego, czy wielu wykonawców, w zależności od tego, jakie zakresy robót im powierzy - zamierza osiągnąć rezultat podlegający ocenie na podstawie przepisów prawa budowlanego” (wyrok Sądu Najwyższego z 18 stycznia 2018 roku, V CSK 283/17).
Potrzeba wyodrębnienia umowy o roboty budowlane od umowy o dzieło wynika z tego, że proces inwestycyjno-budowlany jest w szerokim zakresie regulowany prawem publicznym, które określa, jakiego rodzaju inwestycje budowlane mogą powstać na określonym terenie, w jaki sposób inwestycje te mają być przygotowane i przeprowadzone w celu zapewnienia bezpiecznego wykonania robót, ale i późniejszego bezpiecznego korzystania z ich efektów, nie tylko przez samego inwestora, lecz także przez osoby trzecie.
Przedmiot umowy
Przedmiotem umowy o dzieło będzie zatem przedsięwzięcie o mniejszych rozmiarach. Na temat szczegółów odbiorów pisałam wcześniej we wpisie Protokół odbioru robót. W takim razie co może być przedmiotem umów o dzieło? Np.
W umowie o roboty budowlane wykonawca zobowiązuje się do oddania przewidzianego w umowie obiektu, wykonanego zgodnie z projektem i z zasadami wiedzy technicznej.
Forma umowy
Umowa o dzieło nie wymaga dla swej ważności żadnej specjalnej formy. Może zostać zawarta także w formie ustnej lub dorozumianej. Umowa na piśmie będzie zawsze lepsza dla Ciebie i Twojego kontrahenta ponieważ zapewni bezpieczeństwo obrotu. Z kolei w umowie o roboty budowlane ustawodawca zastrzegł formę pisemną. Jej niezachowanie nie powoduje wprawdzie nieważności umowy. Ale! W świetle art. 648 § 1 k.c. Odpowiedź znajdziesz w przepisie art. 74 k.c.
Odpowiedzialność inwestora
Cechą odróżniającą umowę o roboty budowlane od umowy o dzieło jest odpowiedzialność solidarna inwestora. Otóż inwestor odpowiada solidarnie z wykonawcą za zapłatę wynagrodzenia należnego podwykonawcy z tytułu wykonanych przez niego robót budowlanych, których szczegółowy przedmiot został zgłoszony inwestorowi przez wykonawcę lub podwykonawcę przed przystąpieniem do wykonania tych robót, chyba że w ciągu 30 dni od dnia doręczenia inwestorowi zgłoszenia inwestor złożył podwykonawcy i wykonawcy sprzeciw wobec wykonywania tych robót przez podwykonawcę. Należy zaznaczyć, że zgłoszenie nie jest wymagane, jeżeli inwestor i wykonawca określili w umowie, zawartej w formie pisemnej pod rygorem nieważności, szczegółowy przedmiot robót budowlanych wykonywanych przez oznaczonego podwykonawcę. Solidarna odpowiedzialność inwestora polega na tym, że ponosi on odpowiedzialność za zapłatę podwykonawcy wynagrodzenia w wysokości ustalonej w umowie pomiędzy podwykonawcą a wykonawcą, chyba że ta wysokość przekracza wysokość wynagrodzenia należnego wykonawcy za roboty budowlane, których szczegółowy przedmiot wynika odpowiednio ze zgłoszenia albo z umowy.
Terminy przedawnienia
Prawidłowa kwalifikacja umowy ma znaczenie ze względu na to, że dla umowy o dzieło obowiązują inne terminy przedawnienia niż dla umowy o roboty budowlane. Zgodnie z treścią art. 646 Kodeksu cywilnego roszczenia wynikające z umowy o dzieło przedawniają się z upływem lat dwóch od dnia oddania dzieła, a jeżeli dzieło nie zostało oddane - od dnia, w którym zgodnie z treścią umowy miało być oddane.
Kiedy umowa o dzieło na budowie?
W praktyce same definicje niejednokrotnie nie umożliwiają właściwej kwalifikacji umów. W orzecznictwie wskazywano, że „istotnym składnikiem umowy o roboty budowlane jest dostarczenie projektu przez inwestora” (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 października 2004 r. I CK 71/06). Powyższe potwierdza również definicja umowy o roboty budowlane zawarta w art. 647 Kodeksu cywilnego. Jednakże nie można przyjąć, że projekt jest elementem kluczowym, który pozwala zakwalifikować określoną umowę jako umowę o roboty budowlane.
Przedmiotem umowy o dzieło będzie zatem przedsięwzięcie o mniejszych rozmiarach. Na temat szczegółów odbiorów pisałam wcześniej we wpisie Protokół odbioru robót. W takim razie co może być przedmiotem umów o dzieło? Np. Będę z Tobą szczera. Spróbuj uruchomić u siebie „intuicję techniczną”. Jestem przekonana, że to pomoże Ci dokonać pierwszej weryfikacji. Z bardziej skomplikowanymi przypadkami skorzystaj już z pomocy prawnej. Razem z prawnikiem ustalicie, czy możesz wybrać umowę o dzieło.
Umowa o Dzieło we Własnej Spółce: Kiedy To Najbardziej Opłacalne?
Podsumowanie
Ustalenie, czy w danej sprawie mamy do czynienia z umową o dzieło, czy o roboty budowlane, w praktyce może okazać się dość trudne. Umowa o roboty budowlane pochodzi bezpośrednio od umowy o dzieło i w wielu aspektach jest do niej podobna. Jednak umowa o roboty budowlane dotyczy przedsięwzięcia większych rozmiarów, o zindywidualizowanych właściwościach, zarówno fizycznych, jak i użytkowych, któremu w zasadzie towarzyszy projektowanie i zinstytucjonalizowany nadzór, w tym nadzór budowlany. Kluczowe jest, aby powstało z góry określone dzieło. W przypadku umowy o dzieło przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania z góry oznaczonego dzieła, a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia. Pamiętaj, że prawidłowa kwalifikacja umowy może wpływać na uprawnienia i obowiązki stron umowy.
tags: #umowa #o #dzielo #jako #umowa #rezultatu