Godziny ponadwymiarowe w pracy nauczyciela to temat, który budzi wiele pytań i wątpliwości. Choć z zasady nauczyciel pracuje w ramach ustalonego pensum, istnieją sytuacje, w których może być zobowiązany do pracy w godzinach wykraczających poza ten wymiar. Zrozumienie zasad dotyczących godzin ponadwymiarowych, ich przydzielania, wynagradzania oraz wpływu na etat, jest kluczowe dla zapewnienia sprawiedliwych warunków pracy w oświacie.
Czym są godziny ponadwymiarowe i kiedy można je przydzielić?
Godzina ponadwymiarowa jest to godzina przydzielona nauczycielowi powyżej obowiązkowego wymiaru godzin, który zgodnie z art. 42 ust. 3 Karty Nauczyciela dla nauczyciela szkolnego co do zasady wynosi 18 godzin. Jest to wyjątek od reguły, ponieważ jedynie w szczególnych przypadkach, podyktowanych wyłącznie koniecznością realizacji programu nauczania, nauczyciel może być zobowiązany do odpłatnej pracy w godzinach ponadwymiarowych zgodnie z posiadaną specjalnością.
Dyrektor szkoły ma prawo przydzielać godziny ponadwymiarowe nauczycielom powyżej tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych. Dyrektor przydziela je w sposób dowolny, ale istnieją pewne ograniczenia dotyczące zgody nauczyciela.
Do przyznania godzin ponadwymiarowych w wymiarze do 1/4 tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć nie jest wymagana zgoda nauczyciela. Nauczyciel dostaje zatem polecenie ich wykonania, które musi zrealizować. Uwaga! Zgoda nauczyciela jest zawsze wymagana w przypadkach szczególnej ochrony. Jeżeli jednak przydzielenie choćby jednej godziny ponadwymiarowej wiązało się ze zmianą stanowiska, to w przypadku nauczyciela zatrudnionego na podstawie mianowania wymagana byłaby zgoda nauczyciela. Zastosowanie w takim przypadku miałby art. 18 Karty Nauczyciela, tzw. porozumienie o zmianie warunków pracy i płacy.
Godziny ponadwymiarowe są zarezerwowane dla nauczycieli. Natomiast zgodnie z kodeksem pracy pracownicy (nie nauczyciele) mogą wykonywać zadania w godzinach nadliczbowych. Godzina ponadwymiarowa nie jest godziną nadliczbową. Godzina ponadwymiarowa przydzielana jest powyżej tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych (powyżej pensum) i nie może być przydzielana powyżej normy. Norma dla nauczycieli szkół samorządowych wynosi 40 godzin tygodniowo. Godzina nadliczbowa zaś to godzina realizowana jest powyżej normy 40 godzin tygodniowo.
Kto może pracować w godzinach ponadwymiarowych?
Tym samym w godzinach ponadwymiarowych pracować mogą jedynie nauczyciele zatrudnieni w pełnym wymiarze zajęć. Potwierdza to orzecznictwo sądowe. Jakkolwiek Karta Nauczyciela nie zawiera wyraźnego zakazu obciążania nauczycieli mianowanych, zatrudnionych w niepełnym wymiarze zajęć, godzinami ponadwymiarowymi, to jednak w ocenie Sądu Okręgowego uznać należało, iż tego rodzaju działania stałyby w sprzeczności w intencjami ustawodawcy wyrażonymi w sposób nie budzący wątpliwości w treści analizowanych przepisów prawa.
Formalnie nauczyciel uzupełniający etat nie może mieć godzin ponadwymiarowych, ale w szkole w której uzupełnia etat, a nie w macierzystej. Wynika to tego że konstrukcja uzupełnienia etatu z art. 22 Karty Nauczyciela przewiduje jedynie uzupełnienie godzin do pełnego etatu. Nauczyciel, który uzupełnia pensum, jest nadal zatrudniony w pełnym wymiarze w szkole macierzystej. Między nauczycielem a szkołą, w której uzupełnia on wymiar zajęć, nie powstaje nowy stosunek pracy. Zatem dyrektor szkoły macierzystej może przydzielić godziny ponadwymiarowe nauczycielowi uzupełniającemu pensum w innej szkole. Nauczyciel, choć w szkole macierzystej realizuje tylko część pensum, to jednak formalnie pozostaje w zatrudnieniu w pełnym wymiarze zajęć. Natomiast w razie, gdyby godziny ponadwymiarowe chciał przydzielić nauczycielowi dyrektor szkoły, w której uzupełnia on pensum, wówczas musi on zawrzeć z tym nauczycielem odrębną umowę o pracę obejmującą te godziny.
Zmiany w przepisach i ich wpływ na nauczycieli
Nowelizacja Karty Nauczyciela, opracowana we współpracy z organizacjami związkowymi, została przyjęta w duchu wyrównywania warunków pracy i wynagradzania nauczycieli oraz poprawy stabilności zatrudnienia w oświacie. Celem zmian było zakończenie nierównego traktowania nauczycieli w różnych typach szkół i samorządach oraz zapewnienie im jasnych, jednolitych zasad dotyczących wynagradzania, awansu i uprawnień zawodowych.
Nowe przepisy ujednolicają zasady rozliczania godzin ponadwymiarowych i gwarantują nauczycielom prawo do wynagrodzenia w szczególnych przypadkach, gdy byli gotowi do pracy, ale nie mogli jej wykonać z przyczyn niezależnych od siebie. Od 1 września 2025 r. zostały zlikwidowane również tzw. **zindywidualizowane ścieżki kształcenia**, które nie były traktowane jako nauczanie indywidualne. Zindywidualizowanej ścieżki nie organizuje się dla uczniów objętych indywidualnym obowiązkowym rocznym przygotowaniem przedszkolnym albo indywidualnym nauczaniem.
Nowelizacja wprowadziła jednolite regulacje dotyczące prawa nauczycieli do wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe zarówno w szkołach samorządowych, jak i rządowych. Zasadą jest, że wynagrodzenie przysługuje za pracę wykonaną, czyli za przydzielone i zrealizowane zajęcia dydaktyczne, wychowawcze lub opiekuńcze.
Pierwszy wyjątek dotyczy sytuacji, gdy nauczyciel, na polecenie dyrektora, realizuje inne obowiązki opiekuńcze lub wychowawcze, jak na przykład opieka nad uczniami podczas wycieczki, wyjść, np. gdy nauczyciel zamiast przydzielonych zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych zrealizował w tym samym dniu zajęcia opiekuńcze lub wychowawcze, uwzględniające potrzeby i zainteresowania uczniów, o których mowa w art. 42 ust. 2b Karty Nauczyciela.
Drugi przypadek dotyczy sytuacji, gdy niezrealizowanie przez nauczyciela przydzielonych mu w ramach godzin ponadwymiarowych zajęć indywidualnego obowiązkowego rocznego przygotowania przedszkolnego lub indywidualnego nauczania, nastąpiło z przyczyn niedotyczących nauczyciela, np. gdy nauczyciel nie zrealizował zajęć indywidualnego obowiązkowego rocznego przygotowania przedszkolnego lub indywidualnego nauczania na skutek przyczyn niezależnych od niego, a był gotów do ich realizacji (zgodnie z przepisami wydanymi na podstawie art. 127 ust. 12 Karty Nauczyciela).
Wprowadzone rozwiązania są korzystne dla nauczycieli, ponieważ doprecyzowują przepisy w sposób bardziej sprawiedliwy niż wcześniejsza praktyka wynikająca z orzecznictwa sądowego. Nowelizacja wprowadziła również korzystne regulacje dotyczące rozliczania godzin ponadwymiarowych w tygodniach z dniami usprawiedliwionej nieobecności nauczyciela, dniami ustawowo wolnymi od pracy oraz w tygodniach, w których zajęcia rozpoczynają się lub kończą w trakcie tygodnia.
Na wniosek Związku Nauczycielstwa Polskiego termin wejścia w życie zmian został przyspieszony z 1 września 2026 r. na 1 września 2025 r.
Wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe - zmiany prawne 2026
Wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe
Wysokość wynagrodzenia za godzinę ponadwymiarową zależy od zajmowanego stanowiska i związanej z nim liczby godzin realizowanych przez nauczyciela w ramach tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych (pensum).
Od 1.09.2025 r. dla nauczyciela, którego obowiązuje pensum 18 godzin, stawkę za godzinę ponadwymiarową oblicza się następująco: 6211 zł : 75 godzin (miesięczna liczba godzin) = 82,81 zł. Miesięczną liczbę godzin obowiązującego nauczyciela tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych oblicza się jako iloczyn liczby godzin obowiązującego nauczyciela tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych i 4,16, z zaokrągleniem do pełnych godzin w ten sposób, że czas zajęć do pół godziny pomija się, a powyżej pół godziny liczy się za pełną godzinę.
W przypadku nauczyciela bibliotekarza, którego obowiązuje pensum 30 godzin, stawkę za godzinę ponadwymiarową oblicza się następująco: 6211 zł : 125 godzin (miesięczna liczba godzin) = 49,69 zł.
Na podstawie Karty Nauczyciela składniki wynagrodzenia, których wysokość może być ustalona jedynie na podstawie już wykonanych prac, wypłaca się miesięcznie lub jednorazowo z dołu do piątego dnia roboczego miesiąca następującego po miesiącu, za który przysługuje to wynagrodzenie. Przepis ten określa termin wypłaty wynagrodzeń dla nauczycieli „z dołu”. Przepisy obowiązujące od 1.09.2025 r. w ogóle nie przewidują możliwości wypłaty wynagrodzeń w jednym z ostatnich pięciu dni miesiąca, nawet w wypadkach szczególnie uzasadnionych. Zatem wynagrodzenie za wszystkie godziny ponadwymiarowe zrealizowane we wrześniu, do dnia 30.09.2025 r. włącznie, należy wypłacić w okresie od 1.10.2025 r. do 7.10.2025 r. (jest to piąty dzień roboczy miesiąca). W przypadku wypłaty na rachunek bankowy należy mieć na uwadze, że termin „do piątego dnia roboczego” nie oznacza, że przelewy należy wykonać najpóźniej w dniu 7.10.2025 r. ale że pracownik powinien dysponować środkami na rachunku bankowym najpóźniej w tym dniu.
Informacje o warunkach zatrudnienia a godziny ponadwymiarowe
Nie ma obowiązku wpisywania informacji o liczbie godzin ponadwymiarowych do informacji o warunkach zatrudnienia. Pracodawca ma obowiązek poinformować pracownika m. in o obowiązującej pracownika dobowej i tygodniowej normie czasu pracy oraz o obowiązującym pracownika dobowym i tygodniowym wymiarze czasu pracy. Wymiar czasu pracy obejmuje wszystkie zajęcia i obowiązki nauczyciela, o których mowa w art. 42 ust. 3 Karty Nauczyciela. Nie ma jednak zakazu wskazania takiej informacji. Pracodawca może rozszerzyć informację o warunkach zatrudnienia także inne elementy, niż te wymienione w art. 29 § 3 Kodeksu pracy.
tags: #nsuczyciel #nadgodziny #zwiekszaja #etat