Współczesne miejsca pracy, mimo postępu technologicznego i społecznego, nadal bywają areną niezdrowych relacji i nieetycznych zachowań. Jednym z najpoważniejszych problemów, z jakim borykają się pracownicy, jest mobbing, czyli długotrwałe i uporczywe nękanie psychiczne, które prowadzi do obniżenia samooceny, wywołuje stres, a w skrajnych przypadkach może prowadzić do poważnych problemów zdrowotnych, a nawet myśli samobójczych.
Zjawisko to, choć nie jest nowe, wciąż stanowi wyzwanie dla społeczeństwa i pracodawców. Warto przyjrzeć się bliżej, jak rozpoznać mobbing, jakie są jego przyczyny i skutki, oraz jakie kroki można podjąć, aby mu przeciwdziałać.
Czym jest mobbing i jak się objawia?
Mobbing to nie jednorazowy incydent, lecz proces, w którym jedna lub więcej osób systematycznie i długotrwale nęka psychicznie inną osobę. Może przybierać różne formy, od subtelnych szykan po otwartą agresję. Charakterystyczne dla mobbingu są następujące działania:
- Izolowanie pracownika: celowe ograniczanie kontaktu z innymi, wykluczanie z rozmów i spotkań.
- Atakowanie reputacji: rozpowszechnianie plotek, obgadywanie, ośmieszanie.
- Atakowanie relacji zawodowych: podważanie kompetencji, krytykowanie pracy w sposób niekonstruktywny, przypisywanie błędów.
- Atakowanie godności osobistej: poniżanie, obrażanie, wyśmiewanie cech osobistych.
- Groźby i zastraszanie: sugerowanie zwolnienia, grożenie konsekwencjami w przypadku braku uległości.
Przykłady takich działań mogą obejmować nocne telefony, potajemne nagrywanie rozmów, śledzenie aktywności pracowników w komunikatorach internetowych, czy też manipulacyjne próby skłócania pracowników między sobą. W Instytucie Badań Edukacyjnych, który przygotowuje dla rządu reformę edukacji, 40% badanych pracowników deklaruje chęć odejścia z pracy, co świadczy o skrajnie złej atmosferze panującej w placówce. Po zadaniu pytań przez dziennikarzy o atmosferę strachu w instytucie, z pracą żegna się wicedyrektor Robert Jakubik.
Konsekwencje mobbingu
Skutki mobbingu są dotkliwe zarówno dla ofiar, jak i dla organizacji. Pracownicy doświadczający nękania psychicznego cierpią na:
- Problemy psychiczne: lęk, depresja, obniżona samoocena, bezsenność, a nawet myśli samobójcze.
- Problemy fizyczne: bóle głowy, problemy z układem krążenia, osłabienie odporności, objawy psychosomatyczne.
- Problemy zawodowe: spadek efektywności, absencja chorobowa, trudności w nawiązywaniu relacji z innymi pracownikami, a w końcu rezygnacja z pracy.
W Instytucie Badań Edukacyjnych pracownicy skarżą się na atmosferę strachu i podejrzliwości. "Sytuacja w IBE jest nieprzyjemna, nigdy nie było tak źle. Ludzie się boją ze sobą rozmawiać, są zastraszani, smutni" - pisze jedna z ankietowanych osób. Procedowanie spraw staje się coraz trudniejsze, a "atmosfera mobbingu" tylko się zagęszcza.
Katarzyna, szeregowa pracowniczka IBE, opowiada: „Przychodziły do mnie nowe osoby zatrudnione przez Roberta Jakubika i pytały «a nie uważasz, że to i to powinno pod nas podlegać?», «a nie chciałabyś może działu zmieniać?»”. Związek zawodowy podsumowuje w swojej ankiecie: „Odnoszę wrażenie, że dyrekcja próbuje pozbyć się wieloletnich pracowników, zastępując ich nowymi. Można domniemywać, że zmiana regulaminu organizacyjnego również miała się do tego przyczynić”.
Przyczyny mobbingu
Przyczyny mobbingu są złożone i mogą wynikać z różnych czynników:
- Cechy osobowości sprawcy: osoby z tendencjami do narcyzmu, psychopatii, makiawelizmu, czy też osoby o niskiej samoocenie, które próbują podnieść ją poprzez dominację nad innymi.
- Kultura organizacyjna: w firmach, gdzie panuje silna rywalizacja, brak transparentności, a przełożeni nie reagują na nieetyczne zachowania, mobbing może łatwiej się rozwijać.
- Presja wyników: w dążeniu do osiągnięcia celów, niektórzy przełożeni mogą stosować nieetyczne metody nacisku, które przekraczają granice mobbingu.
- Czynniki społeczne i historyczne: w Polsce, ze względu na historię i pewne wzorce kulturowe, w tym pozostałości po PRL-owskich stosunkach pracy, mobbing może być postrzegany jako forma zarządzania, a nie jako przemoc.
W kontekście Instytutu Badań Edukacyjnych, zmian organizacyjnych dokonano podczas zwolnienia lekarskiego Barbary, kierowniczki jednego z zespołów. Po powrocie poinformowano ją, że ma nie przychodzić do pracy, mimo braku formalnego wypowiedzenia. Związek zawodowy ocenia, że likwidacja stanowiska była pozorna, a zadania Barbary zostały włączone do innego zespołu, rozszerzając zakres obowiązków.
Jak przeciwdziałać mobbingowi?
Walka z mobbingiem wymaga działań na wielu poziomach:
- Świadomość i edukacja: Podnoszenie świadomości na temat mobbingu wśród pracowników i pracodawców jest kluczowe. Szkolenia z zakresu prawa pracy, komunikacji i zarządzania konfliktami mogą pomóc w zapobieganiu niezdrowym zachowaniom.
- Polityka antymobbingowa: Pracodawcy powinni opracować i wdrożyć jasną politykę antymobbingową, która określa, co jest niedopuszczalne, jakie są procedury zgłaszania skarg i jakie konsekwencje grożą sprawcom.
- Mechanizmy zgłaszania: Niezbędne jest stworzenie bezpiecznych i poufnych kanałów zgłaszania przypadków mobbingu, takich jak komisje antymobbingowe czy zewnętrzne punkty kontaktowe.
- Wsparcie prawne i psychologiczne: Ofiary mobbingu powinny mieć dostęp do wsparcia prawnego, które pomoże im dochodzić swoich praw, oraz wsparcia psychologicznego, które pomoże im radzić sobie z traumą.
- Reagowanie na zgłoszenia: Pracodawcy muszą traktować zgłoszenia o mobbingu poważnie i prowadzić rzetelne dochodzenia, reagując stanowczo na wszelkie przejawy nękania.
W przypadku Instytutu Badań Edukacyjnych, mimo że rzecznik instytutu zapewnia o bieżącym dialogu z pracownikami i otwartych drzwiach gabinetów dyrekcji, a także o planowanym niezależnym badaniu satysfakcji pracowników, pewne działania wydają się być kontrowersyjne. Rzecznik przyznaje, że dotarły informacje o możliwych podsłuchach i planowane jest sprawdzenie pomieszczeń przez zewnętrzną firmę. Mimo to, po wysłaniu pytań do mediów, wicedyrektor Robert Jakubik zakończył pracę w IBE z końcem sierpnia, choć źródła nieoficjalne sugerują, że decyzja została na nim wymuszona.
W kontekście dyskusji o mobbingu, warto przywołać przykład sprawy Marii Anny Potockiej, byłej dyrektorki MOCAK-u, której udowodniono stosowanie mobbingu. Mimo wyroku sądu pracy, który zasądził odszkodowanie dla pracownicy, część osób publicznych broniła Potockiej, powołując się na jej zasługi dla sztuki. Ten przypadek ilustruje, jak złożona i kontrowersyjna jest dyskusja o mobbingu w Polsce, a także jak ważne jest edukowanie społeczeństwa na temat przemocy psychicznej w pracy.
Jak rozpoznać, że jesteś ofiarą mobbingu w pracy? 🤔 BBC
Przemoc psychiczna w pracy, w tym mobbing, jest poważnym problemem, który wymaga systemowych rozwiązań i zmiany świadomości społecznej. Tylko poprzez wspólne działania - edukację, tworzenie bezpiecznych przestrzeni do zgłaszania problemów i stanowcze reagowanie na nieetyczne zachowania - możemy budować zdrowe i wspierające środowiska pracy.