Urlop macierzyński to kluczowy okres w życiu każdej nowej mamy, zapewniający czas na regenerację po porodzie i opiekę nad nowo narodzonym dzieckiem. Jest to okres płatny, podczas którego przysługuje specjalne świadczenie - zasiłek macierzyński. Choć urlop macierzyński jest prawem każdej pracownicy, jego otrzymanie wiąże się z dopełnieniem pewnych formalności. Warto wiedzieć, kto ponosi koszty tego świadczenia i jak jest ono ustalane.
Co to jest urlop macierzyński i komu przysługuje?
Urlop macierzyński to płatny okres po urodzeniu dziecka, kiedy świeżo upieczonej mamie przysługuje wolne od pracy. Urlop macierzyński umożliwia młodej mamie rezygnację z pracy zarówno na okres opieki nad nowonarodzonym dzieckiem, jak i na czas ciąży oraz porodu. Pozwala on nie tylko na regenerację, ale i skupienie się na zdrowiu oraz rozwoju dziecka, które w pierwszych miesiącach życia potrzebuje dużo troski i uwagi. Pracodawca nie ma prawa odmówić pracownicy tego rodzaju urlopu z uwagi na fakt, że jest on uregulowany prawnie, co oznacza, że przysługuje z mocy ustawy. Urlop macierzyński przysługuje po urodzeniu dziecka. Jest uregulowany prawnie, pracodawca nie może więc odmówić swojej pracownicy tego przywileju. Oczywiście - aby, go otrzymać należy spełnić kilka warunków. Otrzymanie macierzyńskiego wymaga dopełniania pewnych formalności.
Podstawowy wymiar urlopu jest zależny od tego, ile dzieci urodziło się w czasie jednego porodu. Urlop może trwać:
- 20 tygodni - przy urodzeniu 1 dziecka,
- 31 tygodni - przy urodzeniu 2 dzieci,
- 33 tygodnie - przy urodzeniu 3 dzieci,
- 35 tygodni - przy urodzeniu 4 dzieci,
- 37 tygodni - przy urodzeniu 5 dzieci i więcej.
Warto mieć na uwadze, że pracownica powinna wykorzystać obowiązkowo 14 tygodni tego urlopu, zaś po upływie tego czasu pozostałe 6 tygodni może oddać ojcu dziecka. Celem takiego urlopu jest wspieranie pełnej regeneracji po porodzie, a także możliwość opieki nad niemowlęciem, które w pierwszych miesiącach życia potrzebuje szczególnie dużo troski. Pracownica może wykorzystać 6 tygodni urlopu macierzyńskiego przed porodem. Zwykle jednak do dnia porodu kobiety pozostają na zwolnieniu lekarskim.
Każdej pracującej kobiecie, która urodziła jedno dziecko, przysługuje prawo do skorzystania z 14 pełnych tygodni urlopu macierzyńskiego. Po upływie tego okresu może ona wykorzystać pozostałe 6 tygodni przysługującego jej urlopu lub przekazać je ojcu dziecka. Jak wynika zatem z powyższego, minimalny wymiar urlopu macierzyńskiego to 20 tygodni. Co więcej, pracownica może skorzystać z 6 tygodni urlopu macierzyńskiego jeszcze przed porodem. To rozwiązanie nie jest jednak często spotykane.
W przypadku urodzenia martwego dziecka lub zgonu dziecka przed upływem 8 tygodni życia, pracownicy przysługuje urlop macierzyński w wymiarze 8 tygodni po porodzie, nie krócej jednak niż przez okres 7 dni od dnia zgonu dziecka. Urlop ten jest obligatoryjny i rozpoczyna się nie później niż w dniu porodu.
Pracownicy, która urodziła dziecko w okresie ubezpieczenia chorobowego, przysługuje zasiłek macierzyński przez okres ustalony przepisami Kodeksu pracy jako okres urlopu macierzyńskiego, a następnie urlopu rodzicielskiego. W razie urodzenia martwego dziecka zasiłek ten przysługuje w wymiarze 8 tygodni (56 dni) po porodzie.
Ochrona pracowników przebywających na urlopie macierzyńskim
Osoba korzystająca z urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego jest chroniona przed wypowiedzeniem umowy. Czyli pracodawca nie może zwolnić jej do czasu zakończenia tych urlopów. Dodatkowo w sytuacji, kiedy pracownica na 21 dni przed planowanym powrotem do pracy (zakończeniem urlopu rodzicielskiego) złoży wniosek o obniżenie wymiaru etatu, wówczas objęta zostanie dodatkową ochroną zatrudnienia przez 12 kolejnych miesięcy.
Powyższa ochrona nie dotyczy osób, które miały przedłużoną umowę do dnia porodu oraz których umowa ulega zakończeniu w trakcie urlopu macierzyńskiego lub rodzicielskiego. Wtedy wypłatę świadczeń za pozostały okres - bez względu na to kto płaci za macierzyński - przejmuje ZUS.
Zasiłek macierzyński przysługuje również tym matkom, których:
- umowa o pracę wygasła w dniu porodu
- tytuł do ubezpieczeń społecznych wygasł w trakcie pobierania zasiłku macierzyńskiego
- umowa wygasła w trakcie ciąży wskutek upadłości zakładu pracy
- zatrudnienie ustało w czasie ciąży i z naruszeniem przepisów prawa
- dziecko urodziło się (lub zostało adoptowane) w czasie urlopu wychowawczego.
Bezrobotna kobieta, która nie odprowadza składek na ubezpieczenie chorobowe, nie otrzyma zasiłku macierzyńskiego. Może jednak liczyć na świadczenie rodzicielskie zwane kosiniakowym.
Kto płaci za zasiłek macierzyński?
Wiele osób zastanawia się: kto płaci za macierzyński. Odpowiedź na to pytanie brzmi: to zależy od tego, ilu pracowników zatrudnia pracodawca. Jeśli na dzień 30 listopada zgłaszał nie więcej niż 20 pracowników, wówczas płatnikiem zasiłków będzie ZUS, w przypadku zakładów pracy zatrudniających ponad 20 osób to pracodawca wypłaca tego rodzaju świadczenia.
W przypadku kobiet zatrudnionych na podstawie umowy zlecenie czy prowadzących własną działalność gospodarczą zasiłek macierzyński wypłaca ZUS. Podobnie wygląda to w sytuacji, gdy w zakładzie pracy na dzień 30 listopada było zatrudnionych mniej niż 20 pracowników. Wówczas urlop macierzyński finansowany jest przez system ubezpieczeń społecznych. Świadczenie dla młodej mamy wypłaca więc nie pracodawca, lecz ZUS. Gdy z kolei pracodawca zatrudnia ponad 20 osób, to wówczas obowiązek wypłaty zasiłku należy właśnie do niego.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych ma 30 dni na wypłacenie zasiłku, licząc od momentu złożenia pełnej dokumentacji niezbędnej do stwierdzenia prawa do jego otrzymania. Pracodawca powinien wypłacać świadczenia w dniu ustalonym jako dzień wypłaty wynagrodzenia.
Taki urlop finansowany jest przez system ubezpieczeń społecznych. Zakład Ubezpieczeń Społecznych ma obowiązek wypłacić zasiłek macierzyński w ciągu 30 dni od chwili, w której kobieta złożyła dokumenty potwierdzające prawo do jego otrzymania.
Jak ustala się wysokość zasiłku macierzyńskiego?
Skoro już wiemy: kto płaci za macierzyński, to warto też wspomnieć, w jaki sposób ustalana jest jego wysokość. Tak jak w przypadku pozostałych zasiłków podstawę wymiaru tego świadczenia stanowi przeciętne miesięczne wynagrodzenie za okres 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc porodu pomniejszone o kwotę składek na ubezpieczenia społeczne finansowanych przez pracownika (czyli 13,71%).
Podstawą jego wymiaru jest przeciętne miesięczne wynagrodzenie za okres 12 miesięcy kalendarzowych przed miesiącem porodu, pomniejszone o kwotę składek na ubezpieczenia społeczne finansowanych przez pracownicę (13,71%).
Wysokość zasiłku macierzyńskiego zależy od terminu, w jakim młoda mama złoży wniosek i dokumenty stanowiące podstawę do wypłaty świadczenia - w tym również urlopu rodzicielskiego. Jeśli zrobi to w terminie nieprzekraczającym 21 dni po porodzie, to wtedy, za okres urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego otrzyma zasiłek w równej wysokości, wynoszącej 81,5% podstawy jego wymiaru.
Gdy z kolei prześle dokumenty później, to za okres urlopu macierzyńskiego i część urlopu rodzicielskiego (do 26 tygodni po porodzie) przysługuje jej zasiłek w wysokości 100% podstawy jego wymiaru. Za okres 9 tygodni urlopu rodzicielskiego przysługujący jednemu z rodziców zasiłek zawsze płatny jest w wysokości 70%.
Wysokość zasiłku macierzyńskiego za okres urlopu macierzyńskiego wynosi 100% podstawy wymiaru zasiłku i jest to średnia z 12 miesięcy. Oznacza to, że przebywając na macierzyńskim, otrzymujesz całość pensji.
Jeśli jednak od razu zdecydujesz się na wykorzystanie obu urlopów (czyli złożysz wniosek o urlop macierzyński i rodzicielski) jeden po drugim, to przez cały okres ich trwania będziesz otrzymywać zasiłek macierzyński w wysokości 81,5% podstawy wymiaru. Jest jednak jeden warunek - wniosek o te urlopy musisz złożyć u pracodawcy do 21 dni po porodzie.
Miesięczny zasiłek macierzyński za okres ustalony przepisami Kodeksu pracy jako okres urlopu rodzicielskiego wynosi: 100% podstawy wymiaru zasiłku - za okres do: 6 tygodni (w przypadku urodzenia jednego dziecka przy jednym porodzie oraz w przypadku przyjęcia na wychowanie jednego dziecka), 8 tygodni (w przypadku urodzenia przy jednym porodzie dwojga lub więcej dzieci oraz w przypadku równoczesnego przyjęcia na wychowanie dwojga lub więcej dzieci), 3 tygodni (jeśli przy przyjęciu dziecka na wychowanie pracownik korzysta z minimalnego urlopu macierzyńskiego w wymiarze 9 tygodni). Za pozostały okres trwania urlopu rodzicielskiego pracownik otrzyma 70% podstawy wymiaru zasiłku macierzyńskiego.
Wysokość zasiłku macierzyńskiego na działalności gospodarczej zależy od wysokości opłacanych składek. Podstawę wymiaru zasiłku macierzyńskiego przysługującego ubezpieczonej, która nie jest pracownikiem, stanowi przychód za okres 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc, w którym powstało prawo do takiego zasiłku. Jeśli dziecko urodziło się przed upływem 12 miesięcy kalendarzowych ubezpieczenia, to podstawę wymiaru zasiłku stanowi przychód za pełne miesiące kalendarzowe ubezpieczenia.
Przykładowe ustalanie podstawy wymiaru zasiłku
Wiele osób nie zdaje sobie sprawy z tego, że podstawa naliczania zasiłku nie jest ustalana na nowo, kiedy przed porodem pobierano inne świadczenia zasiłkowe i między tymi okresami nie nastąpiła przerwa w wysokości pełnego 1 miesiąca.
Przykład 1. Pani Marlena korzystała ze zwolnienia na opiekę nad dzieckiem od 16 do 20 lipca. Podstawę zasiłku ustalono na kwotę 4105 zł. Za sierpień prócz wynagrodzenia zasadniczego otrzymała również premię w wysokości 1000 zł. 12 sierpnia urodziła synka. Pracodawca nie ustalał podstawy jej zasiłku na nowo - podstawa była taka jak dla zasiłku opiekuńczego 4105 zł. Nie uwzględniono wynagrodzeń za sierpień bowiem nie minął 1 pełny miesiąc kalendarzowy od ostatniej nieobecności zasiłkowej.
Jak uzyskać urlop i zasiłek macierzyński?
Urlop macierzyński co do zasady przyznawany jest z mocy prawa i nie ma potrzeby wnioskowania o jego udzielenie, jednak dobrą praktyką jest to, aby taki dokument pracodawcy przekazać. Konieczne jest jednak złożenie wniosku o przyznanie urlopu rodzicielskiego, bowiem wykorzystanie go jest dobrowolną decyzją pracownika.
W obu tych wnioskach należy wskazać przede wszystkim imię i nazwisko urodzonego dziecka, terminy korzystania z urlopów, a przy urlopie rodzicielskim również informację czy drugi rodzic będzie chciał z niego skorzystać.
Jeżeli pracownica chciałaby skorzystać z urlopu macierzyńskiego przed porodem, to musi pamiętać, że urlop ten powinien wynosić od 2 do 6 tygodni. Rzecz jasna konieczne jest przekazanie pracodawcy wniosku o udzielenie macierzyńskiego przed porodem.
Wniosek o zasiłek macierzyński do ZUS-u składa za Ciebie Twój pracodawca. Nie musisz więc tego robić sama. Musisz jednak złożyć u szefa wniosek o udzielenie urlopu macierzyńskiego. Na podstawie tego dokumentu pracodawca zorientuje się, czy chcesz wykorzystać tylko 20 dni urlopu macierzyńskiego (lub mniej), czy decydujesz się od razu również na urlop rodzicielski. Będzie to miało znaczenie przy określaniu wysokości zasiłku!
O zasiłek macierzyński możesz wystąpić już przed porodem. Nie więcej niż 6 tygodni zasiłku macierzyńskiego może przypadać przed przewidywaną datą porodu. Po porodzie wykorzystasz resztę.
Wniosek o zasiłek macierzyński (ZUS ZAM) można pobrać ze strony ZUS-u. Wypełniają go osoby zatrudnione w małych, poniżej 20-osobowych firmach (pracodawca zgłasza do ubezpieczenia chorobowego powyżej 20 ubezpieczonych).
Potrzebne będą także następujące dokumenty, aby ZUS mógł przyznać świadczenie:
- zaświadczenie lekarskie o przewidywanej dacie porodu (w przypadku występowania o zasiłek macierzyński za okres przed porodem)
- odpis skrócony aktu urodzenia dziecka lub jego kopia (w przypadku występowania o zasiłek macierzyński za okres od dnia porodu).
Wniosek o zasiłek macierzyński (ZUS ZAM) do ZUS-u wypełnij wielkimi literami. Trzeba tam wpisać swoje dane (PESEL, datę urodzenia, adres, numer dowodu, telefon), a także rachunek bankowy, na który będzie wpływał zasiłek.
Możesz wnioskować o zasiłek macierzyński za okres urlopu macierzyńskiego lub urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego oraz, bezpośrednio po nim, za okres ustalony jako okres urlopu rodzicielskiego. We wniosku znajduje się także miejsce na wpisanie:
- przewidywanej daty porodu
- danych dziecka (imię, nazwisko, data urodzenia)
- danych na temat sytuacji matki
- daty wypisania ze szpitala.
Aby otrzymać zasiłek macierzyński, gdy prowadzi się działalność gospodarczą, należy złożyć do ZUS-u:
- wniosek o udzielenie urlopu macierzyńskiego wraz z podaniem jego wymiaru i daty rozpoczęcia
- zaświadczenie lekarskie o przewidywanej dacie porodu (w przypadku występowania o zasiłek macierzyński za okres przed porodem)
- odpis skrócony aktu urodzenia dziecka lub jego kopia (w przypadku występowania o zasiłek macierzyński za okres od dnia porodu)
- Zaświadczenie płatnika składek ZUS Z-3b.
Urlop rodzicielski po urlopie macierzyńskim
Kiedy urlop macierzyński dobiegnie końca, kobieta może wnioskować o płatny urlop rodzicielski. Udzielenie urlopu rodzicielskiego wymaga złożenia odpowiedniego wniosku. Podobnie jak w przypadku pierwszego z nich, jego długość zależy od tego, ile urodziło się dzieci. W przypadku jednego dziecka są to 32 tygodnie. Jeśli natomiast kobieta urodziła dwójkę lub więcej dzieci, przysługuje jej prawo do 34 tygodni urlopu rodzicielskiego. W 2023 roku urlop ten przedłużono o dodatkowe 9 tygodni. Prawo do skorzystania z niego przysługuje również ojcu.
Po zakończeniu urlopu macierzyńskiego kobieta może złożyć wniosek o przyznanie urlopu rodzicielskiego. Wymiar tego urlopu również jest zależny od tego, ile dzieci urodzono przy jednym porodzie. Jeśli było to: jedno dziecko to pracownicy przysługuje 41 tygodnie, dwójka lub więcej dzieci to pracownicy przysługuje 43 tygodnie. W związku z nowelizacją kodeksu pracy urlop rodzicielski został wydłużony o 9 tygodni, jednak należy mieć na względzie że jest to odrębne prawo jednego z rodziców i nie można przenieść go na drugiego z opiekunów. Oczywiście okres korzystania z tego urlopu również jest płatny.
Zasiłek macierzyński a działalność gospodarcza
Samozatrudniona kobieta ma prawo do otrzymywania zasiłku macierzyńskiego pod warunkiem, że opłacała składki na ubezpieczenie chorobowe (są one dobrowolne). Okres, na jaki przyznawany jest zasiłek macierzyński, jest taki sam jak w przypadku mam na etacie i wynosi maksymalnie 52 tygodnie.
Aby otrzymać zasiłek chorobowy, trzeba terminowo opłacać składki z tego tytułu nieprzerwanie przez okres 90 dni.
Kobieta prowadząca działalność gospodarczą - czy ma wpływ na wysokość tego zasiłku? Natomiast ubezpieczenie chorobowe jest dobrowolne a składka jest naliczana od takiej samej podstawy co na ubezpieczenie emerytalno-rentowe. Z tytułu ubezpieczenia chorobowego jest wypłacany zasiłek macierzyński. Aby go otrzymywać należy przed urodzeniem dziecka zgłosić się do ubezpieczenia chorobowego i opłacać z tego tytułu składkę.
Sędziowie uznali, że kobieta prowadząca własną firmę, wiedząc o tym, że jest w ciąży, na krótko przed porodem ma prawo zgłosić się do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego i zadeklarować wysoką podstawę wymiaru składek po to, by otrzymać wysoki zasiłek macierzyński. Jeśli zadeklarowana kwota podstawy wymiaru składek nie przekracza kwoty maksymalnej (czyli 250 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia), wówczas można ją podnieść. Oznacza to dla podatnika, że może w każdej chwili podnieść sobie wielkość opłacanych składek. Wyrok SN mówi również iż nie istotny jest czas opłacania składki, ani ich wielkość. Co umożliwia kobiecie po powrocie do pracy zmniejszyć sobie składki do minimum.
Kobieta przebywając na zasiłku macierzyńskim, prowadząca działalność gospodarczą musi pamiętać, że pomimo iż przebywa na urlopie macierzyńskim powinna opłacać składkę na ubezpieczenie zdrowotne. Jeśli na zasiłek przeszła w połowie miesiąca to jej składki na ubezpieczenie społeczne i FP powinny być opłacane proporcjonalnie do ilości dni pracujących. Należy jednak pamiętać że wielkość zasiłku będzie liczona z podstawy wymiaru zasiłku przysługującego ubezpieczonemu stanowiącą przeciętny miesięczny przychód, od którego opłacana jest składka na ubezpieczenie chorobowe za okres 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających powstanie niezdolności do pracy, albo z miesięcy prowadzenia działalności gospodarczej (jeśli firma funkcjonuje na rynku krócej niż 12 miesięcy). Natomiast przerwa trwająca dłużej niż 30 dni spowoduje że składki ZUS na ubezpieczenie chorobowe będą naliczane od nowa. A jego wysokość uzależniona będzie od podstawy jaka zostanie zadeklarowana. Podstawa ta nie może być jednak większa niż 250 proc. przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia.
Zasiłek macierzyński. Czy warto podnieść składki ZUS?
tags: #pozniejszy #przelew #z #zus #macierzynski