Wybór między umową zlecenie a umową o pracę to jedna z kluczowych decyzji dla pracownika i pracodawcy. Każda z tych umów ma bowiem swoje specyficzne cechy i są regulowane odrębnymi przepisami. Rodzaj umowy wpływa na prawa i obowiązki obu stron, sposób świadczenia pracy, a nawet na wysokość wynagrodzenia czy składek ZUS.
Około 900 000 osób, co odpowiada mniej więcej 50% mieszkańców Warszawy, zawarło umowę zlecenie lub umowę o dzieło, nie mając żadnej umowy o pracę w 2021 roku - wynika z danych GUS. Z jednej strony - firmy obniżają koszty zatrudnienia dzięki umowom cywilnoprawnym, z drugiej strony - zleceniobiorcy nie korzystają z licznych przywilejów pracowniczych.
W niniejszym artykule spróbujemy rozwiać wątpliwości dotyczące różnic między umową zlecenie a umową o pracę.
1. Czym umowa o pracę różni się od umowy zlecenia?
Państwowa Inspekcja Pracy uwzględnia różne rodzaje umów, które dotyczą świadczenia usług między stronami: zatrudnienie pracownicze oraz zatrudnienie niepracownicze. Pierwsze z nich opiera się na przepisach prawa pracy. Drugie bazuje na prawie cywilnym.
Różnice między tymi formami zatrudnienia dotyczą m.in.:
- charakteru świadczonej pracy,
- konieczności osobistego wykonywania pracy lub jej braku,
- wynagrodzenia za pracę lub usługę,
- ryzyka w zakresie wykonywania pracy,
- obowiązkowych składek ZUS,
- posiadania (lub nie) praw pracowniczych - np. do urlopu i określonych warunków pracy.
Umowa o pracę to forma zatrudnienia pracowniczego. Jej podstawą jest stosunek pracy, a regulacje, które jej dotyczą, znajdują się w Kodeksie pracy oraz wielu innych aktach prawnych. Stronami umowy o pracę są pracodawca i pracownik.
Pracownik zobowiązuje się do świadczenia określonej pracy na rzecz pracodawcy zgodnie z jego poleceniami oraz w miejscu i czasie przez niego wyznaczonym. W zamian za to pracodawca wypłaca mu wynagrodzenie.
Z kolei umowa zlecenie to przykład zatrudnienia niepracowniczego. Reguluje ją Kodeks cywilny, a nie Kodeks pracy. Ten rodzaj umowy zawierają dwie strony: zleceniodawca i zleceniobiorca. Ten drugi zobowiązuje się do realizacji określonego zadania lub czynności na warunkach określonych w umowie. Nie dotyczą go prawa i obowiązki wynikające z Kodeksu pracy.
Umowa zlecenie - podobnie jak umowa o dzieło - często jest nazywana „śmieciówką”. A to dlatego, że wielu pracodawców oferowało kandydatom umowę cywilnoprawną zamiast umowy o pracę, podczas gdy charakter i rodzaj wykonywanej pracy spełniał wszystkie warunki tego drugiego kontraktu. Badanie LiveCareer o łamaniu praw pracowniczych z 2020 roku wykazało, że w takiej sytuacji znalazło się aż 29% Polaków. Jednak dane GUS pokazują, że liczba osób nielegalnie zatrudnianych na „śmieciówkach” od kilku lat maleje.
2. Umowa zlecenie a umowa o pracę - podstawowe różnice
Poniższa tabela przedstawia najważniejsze różnice między umową o pracę a umową zlecenie:
| Cecha | Umowa o pracę | Umowa zlecenie |
|---|---|---|
| Podstawa prawna | Kodeks pracy | Kodeks cywilny |
| Wynagrodzenie | Gwarancja najniższej krajowej | Gwarancja najniższej stawki godzinowej |
| Dodatek za nadgodziny | Przysługuje | Brak (chyba że zostanie zapisany w umowie) |
| Staż pracy | Wlicza się | Wlicza się (od 2026 r.; jeśli wcześniej pracowałeś na zleceniu, musisz złożyć wniosek do ZUS) |
| Czas i miejsce świadczenia pracy | Wyznaczone przez pracodawcę | Brak |
| Forma świadczenia pracy | Tylko osobiście | Osobiście lub poprzez zastępcę |
| Polecenia dotyczące bieżącej pracy | Mogą być zlecone przez pracodawcę | Brak |
| Ubezpieczenie chorobowe | Opłacane przez pracodawcę | Dobrowolne |
| Zwolnienie lekarskie (L4) | Przysługuje | Tylko w przypadku opłacania dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego |
| Ubezpieczenia społeczne (emerytalne, rentowe, wypadkowe i zdrowotne) | Opłacane przez pracodawcę i pracownika | Opłacane przez zleceniodawcę - o ile umowa zlecenie jest jedynym tytułem do ubezpieczeń społecznych |
| Płatny urlop wypoczynkowy | Przysługuje | Brak (chyba że zostanie zapisany w umowie) |
| Urlop okolicznościowy | Przysługuje | Brak |
| Urlop na żądanie | Przysługuje | Brak |
| Urlop z powodu działania siły wyższej | Przysługuje | Brak |
| Urlop opiekuńczy | Przysługuje | Brak |
| Specjalna ochrona kobiet w ciąży | Przysługuje | Brak |
| Zasiłek macierzyński i urlop do opieki nad dzieckiem | Przysługuje | Tylko w przypadku opłacania dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego |
| Benefity pracownicze | Mogą zostać przyznane przez pracodawcę | Mogą zostać zapisane w umowie |
| Wypowiedzenie umowy | Obowiązują zasady i okresy wypowiedzenia zawarte w Kodeksie pracy | Możliwe w każdym momencie |
| Dochodzenie roszczeń | Przed Sądem pracy | Przed Sądem cywilnym |
Umowa o pracę oznacza większą stabilność zatrudnienia i szereg przywilejów. Natomiast umowa zlecenie daje większą swobodę (w tym możliwość wykonywania usług dla różnych firm) i potencjalnie nieco wyższe zarobki „na rękę”.
3. Umowa o pracę a umowa zlecenie u innego pracodawcy - składki ZUS i zarobki
Polskie prawo dopuszcza możliwość jednoczesnej pracy na kilku umowach - o ile nie jest to zabronione np. umową o zakazie konkurencji. Pracownik zatrudniony na umowie o pracę może więc wykonywać zadania na umowach zlecenie, zawartych z tym samym lub innym pracodawcą.
Umowa o pracę i umowa zlecenie u innego pracodawcy a składki ZUS
Jeśli umowę o pracę oraz umowę zlecenie zawarłeś z innymi osobami, a umowa o pracę daje Ci co najmniej minimalne wynagrodzenie, to składki ZUS - czyli na ubezpieczenia społeczne - opłaca za Ciebie pracodawca, który zatrudnia Cię na podstawie umowy o pracę.
Z tytułu umowy zlecenie będziesz musiał dodatkowo opłacić jedynie składkę zdrowotną. Chyba że jesteś uczniem lub studentem do 26. roku życia - bo takie osoby są zwolnione z opłacania tej składki.
Co ciekawe, w styczniu 2025 roku rząd wycofał się z pełnego oskładkowania umów zleceń, zapowiadanego w poprzednich miesiącach. W zamian politycy proponują wzmacnianie Państwowej Inspekcji Pracy i ulepszanie zasad naliczania stażu pracy.
Umowa o pracę na 1/2 etatu i umowa zlecenie a składki ZUS
Jeśli na umowie o pracę pracujesz na pół etatu za najniższą krajową i z tego powodu nie osiągasz miesięcznego minimalnego wynagrodzenia za pracę, to na umowie zlecenie musisz opłacać wszystkie składki ZUS: emerytalną, rentową, wypadkową i zdrowotną. Ale jeśli Twoja miesięczna pensja jest wyższa i wynosi co najmniej 4666 zł brutto - bez względu na Twój wymiar czasu pracy - to wystarczy, że na zleceniu odprowadzisz składkę zdrowotną.
Umowa zlecenie a umowa o pracę - zarobki
Zarobki „na rękę” z tytułu umowy zlecenia często są wyższe niż na umowie o pracę - a z pewnością pracodawca ponosi niższe koszty. Jednak wszystko zależy od tego, co zostało zapisane w umowie. Przepisy narzucają jedynie minimalną stawkę godzinową na umowie zlecenie - która w 2025 roku wynosi 30,50 zł brutto - oraz najniższą miesięczną pensję na umowie o pracę (obecnie 4666 zł brutto).
4. Kiedy umowa zlecenie może zostać uznana za umowę o pracę?
Zgodnie z art. 22 § 1 Kodeksu pracy, przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem. Jest to zatrudnienie na podstawie stosunku pracy, bez względu na nazwę zawartej przez strony umowy.
Nie jest dopuszczalne zastąpienie umowy o pracę umową cywilnoprawną przy zachowaniu warunków wykonywania pracy określonych w art. 22 § 1 Kodeksu pracy.
Z kolei zatrudnieniem cywilnoprawnym jest stosunek powstały wskutek zawarcia umowy w trybie przepisów Kodeksu cywilnego, w tym umowy zlecenia, która została uregulowana w treści art. 734-751 k.c. (przez umowę zlecenia przyjmujący zlecenie zobowiązuje się do dokonania określonej czynności prawnej dla dającego zlecenie).
Cechy występujące zarówno w przypadku umowy o pracę, jak i umowy zlecenia to:
- odpłatność pracy (w przypadku umowy zlecenia dopuszczalne jest nieodpłatne zlecenie),
- ciągłość,
- powtarzalność pracy.
Cechy rozróżniające umowę o pracę i umowę zlecenia to:
- dobrowolność wykonywania pracy (w przypadku umowy zlecenia w orzecznictwie podaje się wzajemne zaufanie jako podstawę umowy zlecenia),
- osobisty charakter pracy,
- podporządkowanie przy świadczeniu pracy,
- miejsce i czas wykonywania pracy,
- ponoszenie ryzyka związanego z realizacją pracy przez pracodawcę lub zleceniodawcę.
W orzecznictwie sądów powszechnych wskazuje się, że zasadnicze znaczenie w procesie badania, czy dany stosunek prawny jest stosunkiem pracy, ma ustalenie, czy praca wykonywana w ramach badanego stosunku prawna faktycznie ma cechy wymienione w art. 22 § 1 k.p. Sąd może ustalić istnienie stosunku pracy nawet wtedy, gdy strony w dobrej wierze zawierają umowę cywilnoprawną, lecz jej treść lub sposób realizacji odpowiada cechom stosunku pracy.
W przypadku wątpliwości, czy forma zatrudnienia łącząca strony jest ustalona poprawnie, warto sięgnąć po narzędzie, jakim jest „test na stosunek pracy”.
5. Zbieg tytułów ubezpieczeń społecznych - przykłady praktyczne
W warunkach obecnego rynku pracy dość często zdarza się, że pracownik posiada więcej niż jedno źródło utrzymania. Może to być nawet kilka umów zleceń lub umowa o pracę i dodatkowa umowa zlecenie. W takiej sytuacji może mieć miejsce zbieg tytułów ubezpieczeń.
Zbieg tytułów do ubezpieczeń występuje, kiedy ubezpieczony spełnia warunki do objęcia ubezpieczeniem w ZUS-ie z co najmniej z dwóch tytułów.
Zbieg tytułów ubezpieczeń przy umowie o pracę i zleceniu
Od wynagrodzenia z tytułu umowy o pracę zawsze należy obowiązkowo odprowadzić pełne składki ZUS, czyli składkę emerytalną, rentową, chorobową i wypadkową. Obligatoryjne jest również podleganie ubezpieczeniu zdrowotnemu.
Inaczej to wygląda w przypadku umowy zlecenia. To, jakim ubezpieczeniom będzie podlegał zleceniobiorca, zależy w głównej mierze od tego, czy posiada dodatkowy tytuł do objęcia ubezpieczeniami społecznymi oraz czy z tego tytułu jego wynagrodzenie jest na poziomie co najmniej minimalnego wynagrodzenia za pracę, które w 2025 roku wynosi 4666 zł brutto.
Jeżeli wynagrodzenie z umowy o pracę jest równe co najmniej najniższej pensji, wówczas z tytułu zlecenia konieczne będzie opłacanie jedynie składki zdrowotnej. Natomiast jeśli wynagrodzenie jest niższe od minimalnego, to zleceniobiorca będzie podlegał ubezpieczeniom społecznym z dwóch tytułów.
Z każdego tytułu do objęcia ubezpieczeniami konieczne jest opłacanie składki na ubezpieczenie zdrowotne.
Przykład 1.
Pan Jan jest zatrudniony na umowę zlecenie. Za wykonywane prace otrzymuje wynagrodzenie w kwocie 2000 zł brutto miesięcznie. Podlega on zarówno ubezpieczeniu społecznemu, jak i zdrowotnemu. Wraz z nowym miesiącem zostaje zatrudniony również w firmie Y, w ramach stosunku pracy, a wartość wynagrodzenia jest równa minimalnej krajowej stawce. Jakim ubezpieczeniom będzie podlegał z umowy zlecenia?
Przepisy w takim wypadku zakładają preferencję w stosunku do umowy o pracę. Pracownik otrzymuje bowiem z tytułu umowy o pracę pensję równą wartości wynagrodzenia minimalnego. To zwalnia z obowiązku zapłaty składek ubezpieczenia społecznego z innych tytułów, czyli np. umowy zlecenia.
Przykład 2.
Pani Mieczysława jest zatrudniona na podstawie umowy o pracę na ½ etatu i z tego tytułu otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 3000 zł. Dodatkowo ma dwa zlecenia w różnych firmach na kwotę po 1000 zł z każdej umowy. Po jakimś czasie otrzymała kolejną propozycję podjęcia zlecenia w jeszcze innym przedsiębiorstwie za 1000 zł miesięcznie. Jakim ubezpieczeniom będzie podlegała pani Mieczysława z każdej z tych umów?
Pani Mieczysława będzie objęta obowiązkowo ubezpieczeniami społecznymi z tytułu umowy o pracę. Natomiast z:
- pierwszej umowy (1000 zł) zlecenia również podlegać będzie obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym (w tym również dobrowolnie może podlegać ubezpieczeniu chorobowemu);
- drugiej umowy (1000 zł) zlecenia również podlegać będzie obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym (w tym również dobrowolnie może podlegać ubezpieczeniu chorobowemu);
- trzeciej umowy (1000 zł) podlegać będzie jedynie ubezpieczeniu zdrowotnemu.
Pani Mieczysława nie może wybrać podlegania ubezpieczeniom społecznym jedynie z tytułu umowy o pracę i trzeciej umowy zlecenia, bowiem obowiązuje tu wspomniana zasada pierwszeństwa zawierania umów.
Jak wyliczyć wynagrodzenie i składki ZUS dla pracownika w 2026 roku?
Dobrowolne ubezpieczenia przy zbiegu tytułów ubezpieczeń
Jeżeli wystąpił zbieg tytułów ubezpieczeń i zleceniobiorca podlega obowiązkowo wyłącznie ubezpieczeniu zdrowotnemu, to może dobrowolnie zgłosić się do ubezpieczeń emerytalnego i rentowego. Należy jednak pamiętać, że wtedy nie ma możliwości opłacania składki na ubezpieczenie chorobowe. Oznacza to, że w razie choroby nie można zatem otrzymać zasiłku chorobowego z dwóch tytułów ubezpieczeń.
Dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu mogą podlegać wyłącznie osoby, które zostały zgłoszone do ubezpieczenia emerytalno-rentowego obligatoryjnie.
Przykład 3.
Pan Piotr jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę na ½ etatu z wynagrodzeniem wynoszącym 1800 zł brutto. Postanowił podjąć dodatkową pracę dorywczą na podstawie umowy zlecenia, gdzie kwota wynagrodzenia wyniesie 500 zł brutto. Czy wówczas w razie choroby będzie miał prawo do otrzymania zasiłku z obu tytułów?
W tej sytuacji pan Piotr zarówno z tytułu umowy o pracę, jak i umowy zlecenia będzie podlegał obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym oraz ubezpieczeniu zdrowotnemu. Jeżeli z tytułu zawartej umowy zlecenie zdecyduje się na objęcie go dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym, to wówczas w razie choroby, po upływie okresu wyczekiwania, otrzyma zasiłek chorobowy zarówno z tytułu umowy o pracę, jak i umowy zlecenia.
Przykład 4.
Pani Joanna jest zatrudniona na podstawie umowy o pracę na ¼ etatu z wynagrodzeniem wynoszącym 3500 zł brutto. Dodatkowo w innej firmie podjęła pracę na umowę zlecenie na kwotę 1400 zł brutto. Ponadto pani Joanna postanowiła podjąć drugie zlecenie na kwotę 500 zł brutto. Z każdej z tych umów chce podlegać ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu. Czy w razie choroby otrzyma zasiłek z trzech tytułów?
Zarówno z umowy o pracę, jak i pierwszej umowy zlecenia pani Joanna podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu, z drugiej umowy zlecenie podlega obligatoryjnie pod ubezpieczenie zdrowotne. Jeśli zgłosiła się dodatkowo do ubezpieczenia chorobowego z pierwszej umowy zlecenia, to otrzyma zasiłek z tytułu umowy o pracę i właśnie pierwszego zlecenia. Z drugiego zlecenia nie może przystąpić do ubezpieczenia chorobowego, zatem nie będzie jej z tego tytułu przysługiwało prawo do świadczeń za czas niezdolności do pracy.
Zbieg tytułów ubezpieczeń w przypadku łączenia kilku form zatrudnienia, jak na przykład umowy o pracę i zlecenia, powoduje konieczność ustalenia, z której umowy podlega się ubezpieczeniom społecznym obowiązkowo, a kiedy dobrowolnie.
6. Umowa zlecenie zawarta z własnym pracodawcą
W sytuacji, gdy pracownik podpisuje umowę zlecenie z własnym pracodawcą (u którego jest już zatrudniony w ramach umowy o pracę), to wówczas podlega on takim samym ubezpieczeniom, jak w przypadku umowy o pracę. Nie dokonuje się tu dodatkowego zgłoszenia do ubezpieczeń - podstawa wymiaru składek społecznych i zdrowotnej będzie zawarta na jednym raporcie RCA za ubezpieczonego (wykazany będzie z kodem tytułu ubezpieczenia właściwym dla stosunku pracy, czyli 01 10).
Przykład 5.
Pan Józef jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę na stanowisku pracownika biurowego, a jego miesięczne wynagrodzenie wynosi 5000 zł. Pracodawca podpisał z nim dodatkowo umowę zlecenie na projekt graficzny nowego loga firmy na kwotę 3000 zł. Jakie składki zostaną pobrane od tych wynagrodzeń?
Z obu wynagrodzeń pracodawca powinien naliczyć wszystkie składki obowiązkowe dla stosunku pracy, czyli z umowy zlecenia również obowiązkowa w tym przypadku będzie składka na ubezpieczenie chorobowe.
Art. 22 § 12 Kodeksu pracy zakazuje zastępowania umowy o pracę umową cywilnoprawną. Działanie takie jest bezprawne i może skutkować wysoką karą dla pracodawcy. Zgodnie z art. 281 K.p. 1) zawiera umowę cywilnoprawną w warunkach, w których zgodnie z art. 22 § 1 K.p. - podlega karze grzywny od 1.000 zł do 30.000 zł”.
Umowa-zlecenie zawarta z pracodawcą, z którym łączy nas umowa o pracę, będzie podlegała wszystkim składkom na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne na takich samych zasadach jak umowa o pracę. Wynika tak z art. 8 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, zgodnie z którym za pracownika uważa się osobę pozostającą w stosunku pracy. Za pracownika w rozumieniu art. 8 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych uważa się również osobę wykonującą pracę na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące zlecenia albo umowy o dzieło, - jeżeli zostały one zawarte z pracodawcą, z którym dana osoba pozostaje równocześnie w stosunku pracy, lub z innym podmiotem niż pracodawca, ale w ramach tych umów praca jest wykonywana na rzecz pracodawcy, z którym osoba ta pozostaje w stosunku pracy.
Zgodnie z art. 18 ust. 1a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w podstawie wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne pracowników wykonujących umowę-zlecenie zawartą z własnym pracodawcą uwzględnia się przychód osiągnięty z tytułu takiej umowy.
Nie należy godzić się na fakt łamania prawa pracy przez pracodawcę w zakresie jego obowiązków określonych m.in. w art. 94 K.p., a w szczególności na naruszanie Pana praw - np. do wypoczynku i odpowiedniego wynagrodzenia za wykonaną pracę.
tags: #opi #zatrudnienie #zlecenie