Miejski Ogród Botaniczny w Zabrzu jest najstarszym ogrodem botanicznym na Górnym Śląsku. Zaprojektowany został w 1936 roku przez Fritza Bercklinga, absolwenta cenionej Szkoły Ogrodniczej w Berlinie-Dahlem, jako Botaniczny Centralny Ogród Szkolny (Botanischer Zentralschulgarten), na terenie należącym do cegielni miejskiej. W założeniach miał to być wzorcowy ogród botaniczny niemieckiej części Górnego Śląska.
Pierwsze projekty dotyczące zieleni miejskiej Zabrza powstały w 1928 roku, kiedy dyrektorem Miejskiego Zarządu Zieleni został absolwent Gartenbauschule w Berlinie Fritz Berckling. Z powodu wielkiego kryzysu w latach 1929-1933 ich realizacja została zawieszona. Projekt Centralnego Ogrodu Szkolnego (niem. Botanischer Zentralschulgarten) Berckling zaprezentował 14 października 1936. W ogrodzie postanowiono zaprezentować kompletny zestaw roślin dziko rosnących na terenie ówczesnych Niemiec. Prace wspierały władze miasta z nadburmistrzem Maxem Filluschem.
Pierwotnie ogród miał kształt nieregularnego czworoboku o powierzchni około 3 ha. Znajdował się w narożniku ul. Michaelstrasse (obecnie ul. Piłsudskiego) i towarowej linii kolejowej Nowy Bytom - Gliwice Sośnica. Ogród posiadał cztery części: leśno-edukacyjną, systematyczno-użytkową, krajobrazową oraz gospodarczo-ogrodniczą. W części krajobrazowej znajdował się staw z roślinami wodnymi i nadbrzeżnymi, z którym sąsiadowały bagno i wilgotna łąka oraz alpinarium.
Ogród Botaniczny w Zabrzu został otwarty dla zwiedzających pod koniec czerwca 1938 r. Zajmował wówczas powierzchnię około 3 ha. Główne wejście do Ogrodu (dla gości) znajduje się przy ulicy Piłsudskiego. Ogród ma kształt nieregularnego wieloboku, który zajmuje powierzchnię 6,36 ha.
Budowę szklarni ukończono we wrześniu 1939 roku. Gdy w 1945 ogród wszedł pod zarząd Plantacji Miejskich, część drzewostanu była zdewastowana. W latach 1947-1953 ogród powiększono o teren uzyskany po dawnej cegielni. Rozbudowano palmiarnię. Od 1953 placówka podlegała Miejskiemu Przedsiębiorstwu Gospodarki Komunalnej w Zabrzu. W 1957 sporządzono nowy wykaz roślin, oznakowano drzewa i krzewy tabliczkami z nazwami polskimi i łacińskimi, przynależności systematycznej i zasięgu geograficznym. W 1960 po raz kolejny powiększono areał parkowy o tereny z wyrobiskiem, które przekształcono w staw. W 1997 Miejski Ogród Botaniczny wyodrębniono z Miejskiego Przedsiębiorstwa Gospodarki Komunalnej.
Wpisywało się to w planowaną zmianę wizerunku całego Zabrza, wówczas najbardziej zaludnionego miasta Górnego Śląska, które miało uzyskać wielkomiejski charakter „miasta fabryk w zieleni”. Utworzono wówczas w Zabrzu liczne parki miejskie, „zielone” place, osiedla mieszkaniowe i szkoły oraz aleje drzew wzdłuż nowych szerokich ulic.
Miejski Ogród Botaniczny w Zabrzu dzieli się na dwie główne części:
- Część botaniczna - tworząca układ kwaterowy według typu ogrodu francuskiego, gdzie dominuje regularność i geometryczne kształty (wzdłuż ul. J.).
- Część parkowa - o układzie luźnym, romantycznym - charakterystycznym dla ogrodu angielskiego, z założeniami typu krajobrazowego, z malowniczym stawem otoczonym wierzbami w części płd.-zach.
W części parkowej znajduje się około 5000 okazów drzew i krzewów. Kolekcja dendrologiczna (drzew) jest najbogatsza na Górnym Śląsku, liczy ponad 200 gatunków pochodzących z różnych stron świata, a najstarsze drzewa mają około 80 lat. Ciekawostką ogrodu jest mieszaniec wegetatywny Crataegomespilus dardari var. asnieresii, powstały przez zaszczepienie nieszpułki na głogu.
W 2004 roku założono na terenie Ogrodu Rosarium, w którym posadzono 2500 sztuk róż różnych typów w 64 odmianach. Rok później przywieziono kolejne krzewy różane ze słynnego „Miasta Róż” (Rosenstadt Sangerhausen) w Niemczech. Od 2012 roku Ogród posiada Kolekcję Narodową Żurawek, roślin z rodzaju Heuchera.
W palmiarni, kaktusiarni i szklarni uprawianych jest około 5000 roślin, przedstawicieli około 350 gatunków i odmian roślin egzotycznych z różnych stron świata. Bujna roślinność palmiarni przybliża egzotykę dalekich krain - panuje tu półmrok gorącej i wilgotnej tropikalnej dżungli. Obecnie dwie szklarnie są udostępnione dla zwiedzających: Kaktusiarnia i Palmiarnia, gdzie zobaczymy egzotyczne rośliny oraz oczko wodne i akwarium z rybkami.
Miejski Ogród Botaniczny w Zabrzu posiada w części parkowej ok. 5000 okazów drzew i krzewów. Kolekcja dendrologiczna obejmuje ok. 260 taksonów drzew i krzewów. Ogród Botaniczny w Zabrzu to jeden z najbogatszych pod względem roślinności ogrodów na Górnym Śląsku. Znajduje się tutaj około 4500 sztuk drzew i krzewów oraz bogata szata roślin ze wszystkich stref klimatycznych.
Na ścieżce umieszczono ponad 60 opisowych tablic informacyjno-edukacyjnych, w tym 7 tablic obrotowych interaktywnych i 3 gry dla dzieci, oraz ponad 3 tysiące tabliczek informacyjnych z nazwami roślin. Na trasie ścieżki uwzględniono także elementy małej architektury z zamieszczonymi tablicami, które są pomocne przy poszerzaniu wiedzy z zakresu gospodarowania odpadami komunalnymi.
Miejski Ogród Botaniczny w Zabrzu w ramach Centrum Edukacji Ekologicznej prowadzi zajęcia edukacyjne w formie warsztatów, spacerów z Edukatorem, gier terenowych na obszarze ogrodu i innych aktywności, których celem jest edukacja i przybliżanie zagadnień przyrodniczych, głównie w obszarze ekologii. Odbiorcami zajęć są dzieci, młodzież (w tym grupy przedszkolne i szkolne), dorośli (w tym seniorzy).
Ogród Botaniczny w Zabrzu jest ostoją dla wielu gatunków zwierząt. Najbogatszą grupą są owady, bo obecność dużej liczby gatunków roślin kwitnących sprawia, że „owadzia stołówka” jest stale dostępna. Zobaczyć tu można liczne kolorowe motyle, muchówki (muchy, komary, bzygi), błonkówki (trzmiele, pszczoły, osy, mrówki), chrząszcze, czy pluskwiaki. Odmiennym siedliskiem są ogrodowe oczka wodne, gdzie obserwować można wodne chrząszcze, pluskwiaki i ślimaki oraz latające w pobliżu i nad wodą ważki. W stawach występują liczne płazy - traszki, żaby i ropuchy. Z gadów spotkać można jaszczurki i zaskrońca - niejadowitego węża, związanego z wodami. Ptaki reprezentowane są w Ogrodzie przez gatunki leśne (np. pierwiosnek, rudzik, śpiewak, kos, kowalik, zięba, bogatka, sójka, dzięcioł duży), gatunki typowe dla miast (np. wróbel, kopciuszek, sierpówka) oraz gatunki związane z wodami (np. krzyżówka, kokoszka).
W sezonie od początku maja do końca października Miejski Ogród Botaniczny w Zabrzu prowadzi sprzedaż roślin, m.in. tropikalnych.
Informacje praktyczne:
- Godziny otwarcia: 1 maja w godz. 10:15-17:45.
- Aktualne wydarzenia: Zapraszamy na Wielki Dzień Pszczół i Owadów Zapylających.
- Prace budowlane: Przypominamy, że trwają prace budowlane nowego kompleksu szklarniowo-edukacyjnego. W związku z tym obecnie szklarnia Miejskiego Ogrodu Botanicznego w Zabrzu jest nieczynna.
- Specjalne wydarzenia: 13.07.2025 r. w Ogrodzie rusza wydarzenie, którego jeszcze nie było! Zapraszamy do aktywnego spędzenia czasu.
- Konkursy dla dzieci i młodzieży: Wakacje za pasem… Dlatego Miejski Ogród Botaniczny w Zabrzu zaprasza dzieci i młodzież do przeżycia przyrodniczej wakacyjnej przygody i ogłasza KONKURS pt. [...].