Prawo do ubiegania się o zatrudnienie jako pracownik samorządowy jest formą realizacją obywatelskiego prawa dostępu do służby publicznej. Pracownicy samorządowi stanowią najliczniejszą grupę urzędników w Rzeczpospolitej Polskiej. Zasady ich zatrudniania oraz stosunki pracy są regulowane w szczególny sposób.
Podobnie jak ma to miejsce w przypadku pracowników korpusu służby cywilnej, pracowników urzędów administracji państwowej, czy pracowników administracji skarbowej. Prawo do bycia zatrudnianym w tych grupach mają zasadniczo obywatele polscy. Jest to konsekwencja wynikającego z art. 60 Konstytucji RP prawa dostępu do służby publicznej. Ten sam przepis konstytucji przewiduje, że dostęp ten powinien być zapewniany na równych zasadach. Szczególne zasady w zakresie nawiązywania stosunku pracy i zatrudniania pracowników samorządowych regulują przepisy ustawy o pracownikach samorządowych.
Wymogi zatrudnienia i status prawny pracownika samorządowego
Przepisy ustawy z 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych (DzU z 2024 r. poz. 1134 ze zm.), dalej: ups, różnicują wymagania dotyczące zatrudniania pracowników samorządowych nie tylko ze względu na formę zatrudnienia, ale także rodzaj zajmowanego stanowiska.
Zgodnie z art. 6 ust. 1 ups do ogólnych wymagań niezbędnych do zatrudnienia na stanowisku pracownika samorządowego należy, aby kandydat:
- posiadał obywatelstwo polskie (z zastrzeżeniem art. 11 ust. 2 i 3 ups),
- miał pełną zdolność do czynności prawnych oraz korzystał z pełni praw publicznych,
- spełniał wymagania kwalifikacyjne niezbędne do wykonywania pracy na określonym stanowisku.
Dodatkowo, w przypadku zatrudnienia pracownika samorządowego na podstawie wyboru lub powołania (art. 6 ust. 2 ups), wymagane jest, aby kandydat nie był osobą skazaną prawomocnym wyrokiem sądu za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego ani za umyślne przestępstwo skarbowe.
Obowiązek niekaralności dotyczy wszystkich form zatrudnienia pracowników samorządowych, tj.:
- na podstawie wyboru - dotyczy m.in. marszałków województw, starostów, wójtów (burmistrzów, prezydentów miast), członków zarządów jednostek samorządu terytorialnego, burmistrzów i zastępców burmistrzów dzielnic m.st. Warszawy,
- na podstawie powołania - obejmuje m.in. zastępców wójtów (burmistrzów, prezydentów miast), skarbników gmin, powiatów i województw,
- na podstawie umowy o pracę - odnosi się do pozostałych pracowników zatrudnionych na stanowiskach urzędniczych, w tym kierowniczych.
Warto przy tym podkreślić, że obowiązek niekaralności nie dotyczy pracowników samorządowych zatrudnionych na podstawie umowy o pracę na stanowiskach pomocniczych i obsługi. W ich przypadku ustawa nie przewiduje takiego ograniczenia.
Przepisy ustawy o pracownikach samorządowych przewidują odrębne, samoistne regulacje dotyczące skutków prawomocnego skazania pracownika samorządowego za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego lub umyślne przestępstwo skarbowe. Ustawodawca w różny sposób ujął konsekwencje takiego skazania w ramach ustawy - w zależności od tego, jakiego pracownika samorządowego ono dotyczy. Podstawy ewentualnych konsekwencji pracowniczych wynikających z prawomocnego wyroku skazującego nie są jednolite, lecz zależą od formy zatrudnienia i charakteru stanowiska danej osoby.
Podstawa prawna określona w art. 6a ups ma zastosowanie do następujących kategorii pracowników samorządowych:
- zastępcy wójta (burmistrza, prezydenta miasta),
- starosty, wicestarosty oraz członków zarządu powiatu,
- marszałka województwa, wicemarszałka województwa oraz członków zarządu województwa,
- skarbnika gminy, skarbnika powiatu i skarbnika województwa,
- sekretarza gminy, powiatu oraz województwa,
- przewodniczącego zarządu związku jednostek samorządu terytorialnego oraz członków tego zarządu,
- burmistrza dzielnicy m.st. Warszawy, jego zastępcy oraz członków zarządu dzielnicy m.st. Warszawy,
- pracowników samorządowych zatrudnionych na podstawie umowy o pracę na stanowiskach urzędniczych, w tym kierowniczych.
W stosunku do wyżej wymienionych osób właściwy organ jednostki samorządu terytorialnego, związku jednostek samorządu terytorialnego lub inny podmiot wykonujący czynności z zakresu prawa pracy jest zobowiązany do ich odwołania bądź rozwiązania z nimi umowy o pracę za wypowiedzeniem. Katalog pracowników samorządowych objętych zakresem podmiotowym art. 6a ups nie obejmuje wszystkich grup zatrudnionych. Brak w nim bowiem pracowników wykonujących zadania na stanowiskach pomocniczych i obsługi.
Jednocześnie przepisy ustawy o pracownikach samorządowych nie regulują kwestii odpowiedzialności tych pracowników w przypadku ich skazania prawomocnym wyrokiem sądu. W związku z tym, na podstawie art. 43 ust. 1 ups, w stosunku do tej kategorii zatrudnionych zastosowanie znajdą przepisy Kodeksu pracy (dalej: kp).
Zgodnie z art. 52 § 1 pkt 2 kp w razie popełnienia przez pracownika w czasie trwania stosunku pracy przestępstwa, które uniemożliwia dalsze zatrudnianie go na zajmowanym stanowisku, jeżeli przestępstwo to jest oczywiste lub zostało stwierdzone prawomocnym wyrokiem, pracodawca może rozwiązać umowę o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika. Warto jednak pamiętać, że zgodnie z art. 52 § 2 kp rozwiązanie umowy o pracę w trybie dyscyplinarnym nie może nastąpić po upływie miesiąca od dnia, w którym pracodawca uzyskał wiadomość o okoliczności uzasadniającej rozwiązanie stosunku pracy.
Co z wójtem, burmistrzem i prezydentem miasta?
Przepisy ustawy o pracownikach samorządowych nie zawierają regulacji przewidującej ustanie stosunku pracy (czy też wygaśnięcie mandatu) pracowników samorządowych zatrudnionych na podstawie wyboru - w tym w szczególności wójtów, burmistrzów i prezydentów miast - w przypadku ich prawomocnego skazania. Jest to rozwiązanie zamierzone przez ustawodawcę, bowiem materię tę kompleksowo regulują przepisy ustawy z 5 stycznia 2011 r. - Kodeks wyborczy (DzU z 2025 r. poz. 365), dalej: kw, które w tym zakresie mają charakter lex specialis względem przepisów ustawy o pracownikach samorządowych.
Skazanie wójta (burmistrza, prezydenta miasta) stanowi przesłankę wygaśnięcia mandatu, jednak nie na skutek samego faktu skazania, lecz poprzez ziszczenie się przesłanki powodującej utratę prawa wybieralności. Zgodnie z art. 492 § 1 pkt 4 kw mandat wójta (burmistrza, prezydenta miasta) wygasa w razie utraty prawa wybieralności lub braku tego prawa w dniu wyborów.
Ustalenie prawa wybieralności dla osób pełniących funkcje wójta, burmistrza lub prezydenta miasta wymaga odniesienia się do art. 11 § 2 kw. Przepis ten stanowi, że prawa wybieralności nie ma osoba:
- skazana prawomocnym wyrokiem na karę pozbawienia wolności za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego lub
- skazana prawomocnym wyrokiem na karę pozbawienia wolności za umyślne przestępstwo skarbowe.
W odniesieniu do wyborów, o których mowa w art. 11 § 1 pkt 6 kw - a więc do wójtów, burmistrzów i prezydentów miast - przepis ten jednoznacznie wskazuje, że utrata prawa wybieralności następuje również w przypadku skazania prawomocnym wyrokiem za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego lub za umyślne przestępstwo skarbowe.
Nowelizacja Kodeksu wyborczego z 2019 r. ujednoliciła przesłanki skazania poprzez dostosowanie treści art. 11 § 2 pkt 1 kw do regulacji zawartej w pragmatyce służbowej pracowników samorządowych. Warto również przywołać treść przepisu przejściowego zawartego w art. 4 ustawy nowelizującej, który wyraźnie wskazywał, że: „Przepis art. 11 § 2 pkt 1 Kodeksu wyborczego, w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, nie dotyczy skazania prawomocnym wyrokiem przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy osób pełniących w dniu wejścia w życie niniejszej ustawy funkcji wójta, burmistrza lub prezydenta miasta, na karę inną niż pozbawienia wolności za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego lub umyślne przestępstwo skarbowe”. Tym samym ustawodawca przewidział wyłączenie działania znowelizowanego przepisu w stosunku do osób pełniących funkcję w dniu wejścia w życie noweli, a skazanych przed tą datą na karę inną niż pozbawienie wolności. Potwierdza to intencję uniknięcia działań o charakterze retroaktywnym oraz zapewnienie stabilności mandatu w trakcie jego trwania.
Skazanie wójta jest definitywne
W zakresie konsekwencji skazania prawomocnym wyrokiem sądu za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego lub umyślne przestępstwo skarbowe wobec pracownika samorządowego - w tym także wójta (burmistrza, prezydenta miasta) - oraz możliwości kwestionowania tego faktu, należy zwrócić uwagę na istotne odmienności względem pozostałych pracowników samorządowych.
Pracownik samorządowy, wobec którego zastosowano art. 6a ups, ma - ze względu na odpowiednie stosowanie przepisów Kodeksu pracy - formalną możliwość zakwestionowania rozwiązania umowy o pracę przed sądem pracy. Z kolei w przypadku wójta (burmistrza, prezydenta miasta) kwestie związane z wygaśnięciem mandatu w związku ze skazaniem reguluje wyłącznie Kodeks wyborczy, który określa nie tylko przesłanki utraty prawa wybieralności, ale także tryb działania podmiotów zaangażowanych w ten proces.
Zgodnie z art. 492a § 1 kw sąd niezwłocznie po uprawomocnieniu się orzeczenia przesyła jego odpis - z podaniem daty uprawomocnienia - do komisarza wyborczego, wojewody oraz przewodniczącego rady gminy, jeżeli orzeczenie dotyczy przestępstw wskazanych w art. 10 § 2 oraz art. 11 § 2 kw.
O wygaśnięciu mandatu wójta z przyczyny utraty prawa wybieralności lub braku tego prawa w dniu wyborów informuje komisarz wyborczy, w drodze obwieszczenia, w terminie 14 dni od dnia doręczenia odpisu prawomocnego orzeczenia. Informacja ta jest ogłaszana w wojewódzkim dzienniku urzędowym oraz publikowana w Biuletynie Informacji Publicznej.
Kodeks wyborczy nie przewiduje możliwości kwestionowania przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) wygaśnięcia mandatu w związku z utratą prawa wybieralności lub brakiem tego prawa w dniu wyborów, wynikającą ze skazania prawomocnym wyrokiem sądu. Potwierdza to treść art. 492 § 1 kw, który przewiduje możliwość wniesienia skargi do sądu administracyjnego jedynie w odniesieniu do:
- uchwały rady gminy lub
- postanowienia komisarza wyborczego
- o wygaśnięciu mandatu z przyczyn określonych w art. 492 § 1 pkt 1-3 oraz pkt 5 i 6. Skarga przysługuje w terminie 7 dni od dnia doręczenia stosownej uchwały lub postanowienia, a wnosi się ją za pośrednictwem organu, który stwierdził wygaśnięcie mandatu.
W przypadku skazania prawomocnym wyrokiem, zgodnie z art. 492a § 2 kw, komisarz wyborczy jedynie informuje o zaistniałym fakcie w drodze obwieszczenia - nie wydaje żadnego rozstrzygnięcia, które mogłoby podlegać kontroli sądu administracyjnego. Taka regulacja powinna być oceniona jako zasadna i logiczna. To bowiem prawomocne orzeczenie sądu karnego, będące efektem dwuinstancyjnego postępowania, skutkuje utratą prawa wybieralności, co automatycznie prowadzi do wygaśnięcia mandatu. Dopuszczenie możliwości dalszego kwestionowania skutków skazania byłoby sprzeczne z zasadą prawomocności wyroków sądów powszechnych oraz z konstytucyjną zasadą dwuinstancyjności postępowania karnego.
Wygaśnięcie mandatu wójta (burmistrza, prezydenta miasta) następuje z dniem ogłoszenia wyroku sądu drugiej instancji. Z kolei działania komisarza wyborczego - w szczególności obwieszczenie informacji o wygaśnięciu mandatu - mają charakter jedynie informacyjny i następczy, potwierdzający ziszczenie się przesłanki przewidzianej przez prawo.
"Prezydent jako zakładnik". Awantura o SAFE w studiu
Termin na wyciągnięcie konsekwencji i bezczynność
W odniesieniu do pracowników samorządowych wskazanych w art. 6a ups ustawodawca przesądził, że w przypadku ich skazania prawomocnym wyrokiem sądu za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego lub umyślne przestępstwo skarbowe, właściwy organ jednostki samorządu terytorialnego, związku jednostek samorządu terytorialnego albo podmiot wykonujący czynności z zakresu prawa pracy wobec takiego pracownika jest obowiązany do jego odwołania bądź rozwiązania z nim umowy o pracę za wypowiedzeniem.
tags: #marszalek #zatwierdza #zatrudnienie #pracownika