Udzielanie pomocy prawnej jest jednym z głównych zadań adwokatów, wynikających z ustawy Prawo o adwokaturze. Ustawa ta nakłada na adwokata obowiązek obrony z urzędu w sprawach przydzielonych przez sąd rejonowy okręgu, w którym mieści się jego siedziba. Na jakich zasadach określane jest wynagrodzenie za takie zastępstwo procesowe?
Rozporządzenie określa szczegółowe zasady ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata ustanowionego z urzędu. Koszty nieopłaconej pomocy prawnej ponoszone przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego obejmują opłatę ustaloną zgodnie z przepisami niniejszego rozporządzenia oraz niezbędne i udokumentowane wydatki adwokata ustanowionego z urzędu.
Wniosek o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej zawiera oświadczenie, że opłata nie została zapłacona w całości lub w części.
Zasady ustalania wynagrodzenia adwokata z urzędu
Opłatę ustala się w wysokości określonej w rozdziałach 2-5, przy czym nie może ona przekraczać wartości przedmiotu sprawy. Ustalenie opłaty w wysokości wyższej niż określona w ust. 1, a nieprzekraczającej 600% opłat określonych w rozdziałach 2-5 następuje z uwzględnieniem:
- nakładu pracy adwokata, w szczególności czasu poświęconego na przygotowanie się do prowadzenia sprawy, liczby stawiennictw w sądzie, w tym na rozprawach i posiedzeniach, czynności podjętych w sprawie, w tym czynności podjętych w celu polubownego rozwiązania sporu, również przed wniesieniem pozwu;
- wartości przedmiotu sprawy;
- wkładu adwokata w przyczynienie się do wyjaśnienia okoliczności faktycznych, jak również do wyjaśnienia i rozstrzygnięcia istotnych zagadnień prawnych budzących wątpliwości w orzecznictwie i doktrynie;
- stopnia zawiłości sprawy, w szczególności trybu i czasu prowadzenia sprawy, obszerności zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności dopuszczenia i przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego lub biegłych sądowych, dowodu z zeznań świadków, dowodu z dokumentów o znacznym stopniu skomplikowania i obszerności.
Opłatę, o której mowa w ust. 1 i 2, podwyższa się o kwotę podatku od towarów i usług wyliczoną według stawki podatku obowiązującej dla tego rodzaju czynności na podstawie przepisów o podatku od towarów i usług. W razie zmiany w toku postępowania wartości stanowiącej podstawę obliczenia opłaty bierze się pod uwagę wartość zmienioną, poczynając od następnej instancji.
Wysokość opłat w sprawach nieokreślonych w rozporządzeniu ustala się, przyjmując za podstawę opłatę w sprawach najbardziej zbliżonego rodzaju.
W sprawie cywilnej, w której kosztami procesu został obciążony przeciwnik procesowy strony korzystającej z pomocy udzielonej przez adwokata ustanowionego z urzędu, koszty, o których mowa w § 2, sąd przyznaje po wykazaniu bezskuteczności ich egzekucji.
Za obronę kilku osób lub reprezentowanie kilku osób w postępowaniu karnym lub w postępowaniu o wykroczenia ustala się opłatę od każdej z tych osób.
Stawki wynagrodzenia w różnych rodzajach spraw
Stawki opłat za podjęte czynności adwokackie określane są w drodze odpowiedniego rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości. Rozporządzenie z 3 października 2016r., różnicujące wynagrodzenie pełnomocników procesowych w zależności od tego czy są ustanawiani z urzędu, czy z wyboru, było przedmiotem kontroli Trybunału Konstytucyjnego w grudniu 2022r.
Sprawy cywilne
Sprawy o zapłaty i podobne
W sprawach rozpoznawanych w postępowaniu upominawczym, elektronicznym postępowaniu upominawczym, postępowaniu nakazowym oraz europejskim postępowaniu nakazowym opłaty wynoszą przy wartości przedmiotu sprawy:
- do 500 zł - 60 zł;
- powyżej 500 zł do 1500 zł - 180 zł;
- powyżej 1500 zł do 5000 zł - 600 zł;
- powyżej 5000 zł do 10 000 zł - 1200 zł;
- powyżej 10 000 zł do 50 000 zł - 2400 zł;
- powyżej 50 000 zł do 200 000 zł - 3600 zł;
- powyżej 200 000 zł - 7200 zł.
W przypadku skutecznego wniesienia sprzeciwu lub zarzutów opłatę ustala się na zasadach ogólnych.
Sprawy z zakresu prawa rodzinnego i opiekuńczego
Opłaty wynoszą w sprawach z zakresu prawa rodzinnego i opiekuńczego o:
- rozwód i unieważnienie małżeństwa - 720 zł;
- stwierdzenie istnienia lub nieistnienia małżeństwa - 720 zł;
- przysposobienie - 360 zł;
- pozbawienie, ograniczenie, zawieszenie lub przywrócenie władzy rodzicielskiej oraz odebranie dziecka - 240 zł;
- ustalenie ojcostwa, zaprzeczenie ojcostwa, ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa oraz rozwiązanie przysposobienia - 480 zł;
- rozstrzygnięcie w istotnych sprawach rodziny lub co do zarządu majątkiem wspólnym - 480 zł;
- ustanowienie rozdzielności majątkowej między małżonkami - 720 zł;
- podział majątku wspólnego między małżonkami - opłatę obliczoną na podstawie § 8 od wartości udziału, a w przypadku zgodnego wniosku małżonków - 50% tej opłaty;
- alimenty, nakazanie wypłacenia wynagrodzenia za pracę do rąk drugiego małżonka - 120 zł.
Opłaty, o których mowa w ust. 1 pkt 1, obejmują również wynagrodzenie od roszczeń majątkowych dochodzonych łącznie, z wyjątkiem roszczeń przewidzianych w art. 58 § 2 i 3 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2023 r. poz. 2809), od których pobiera się także opłaty określone w ust. 1. Opłaty określone w ust. 1 pkt 5 obejmują w sprawach o ustalenie ojcostwa również roszczenia majątkowe strony powodowej. Opłaty, o których mowa w ust. 1 pkt 9, ustala się od wartości przedmiotu sprawy, jeżeli obowiązek zwrotu kosztów obciąża osobę zobowiązaną do alimentów lub małżonka, którego wynagrodzenie za pracę ma być wypłacone do rąk drugiego współmałżonka.
Sprawy z zakresu prawa rzeczowego
Opłaty wynoszą za prowadzenie spraw z zakresu własności, innych praw rzeczowych i prawa o księgach wieczystych:
- o stwierdzenie zasiedzenia własności nieruchomości - 50% opłaty obliczonej na podstawie § 8;
- o rozgraniczenie - 720 zł;
- dotyczących służebności - 480 zł;
- o naruszenie posiadania - 320 zł;
- o wpis w księdze wieczystej lub złożenie dokumentu do zbioru dokumentów - 240 zł;
- o zniesienie współwłasności - opłatę obliczoną na podstawie § 8 od wartości udziału współwłaściciela zastępowanego przez adwokata, a w przypadku zgodnego wniosku uczestników - 50% tej opłaty;
- związanych z korzystaniem z rzeczy wspólnej lub z zarządem rzeczą wspólną - 480 zł;
- o usunięcie niezgodności między treścią wpisu w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym - 50% opłaty obliczonej na podstawie § 8 od wartości prawa dotkniętego niezgodnością.
Sprawy z zakresu prawa spadkowego
Opłaty wynoszą za prowadzenie spraw z zakresu prawa spadkowego o:
- zabezpieczenie spadku, dokonanie spisu inwentarza, odrzucenie spadku, ogłoszenie testamentu i nakazanie jego złożenia, zarządu spadku nieobjętego i wyjawienie przedmiotów spadkowych - 120 zł;
- stwierdzenie nabycia spadku - 120 zł, a jeżeli przedmiotem postępowania jest również ważność testamentu - 720 zł;
- dział spadku - opłatę obliczoną na podstawie § 8 od wartości udziału spadkowego uczestnika zastępowanego przez adwokata, a w przypadku działu spadku na zgodny wniosek uczestników postępowania - 50% tej opłaty.
Inne sprawy cywilne
Opłaty wynoszą w sprawach:
- o uchylenie uchwały organu spółdzielni - 360 zł;
- o ochronę dóbr osobistych i ochronę praw autorskich - 720 zł;
- z zakresu postępowania nieprocesowego w sprawie niewymienionej odrębnie - 240 zł;
- o uchylenie wyroku sądu polubownego - 2400 zł;
- z zakresu postępowania restrukturyzacyjnego lub upadłościowego - 3600 zł;
- o uznanie orzeczenia sądu zagranicznego - 480 zł;
- egzekucyjnych przy egzekucji z nieruchomości - 50% opłaty obliczonej na podstawie § 8, a przy egzekucji innego rodzaju - 25% tej opłaty;
- ze skargi na czynności komornika - 80 zł;
- o wyjawienie majątku - 120 zł;
- rejestracji spółki - 2400 zł, a w przypadku rejestracji spółki, której umowa została zawarta przy wykorzystaniu wzorca umowy udostępnionego w systemie teleinformatycznym - 1200 zł;
- rejestracji spółdzielni - 2400 zł;
- innych rejestracji - 1200 zł;
- zmiany w rejestrze - 720 zł, a w przypadku zmiany w rejestrze przy wykorzystaniu wzorca uchwały udostępnionego w systemie teleinformatycznym - 360 zł;
- o zaopatrzenie tytułu egzekucyjnego w klauzulę wykonalności - 120 zł;
- o zwolnienie spod zajęcia rzeczy i praw zabezpieczonych w postępowaniu karnym u osoby podejrzanej o popełnienie przestępstwa przeciwko mieniu - 120 zł;
- o zwrot korzyści uzyskanych kosztem Skarbu Państwa - 120 zł;
- o ustalenie autorstwa projektu wynalazczego - 960 zł;
- o ustalenie prawa do patentu, prawa ochronnego lub prawa z rejestracji - 1200 zł;
- o naruszenie patentu, prawa ochronnego lub prawa z rejestracji - 1680 zł;
- o stwierdzenie prawa korzystania z wynalazku, wzoru użytkowego lub wzoru przemysłowego albo prawa używania znaku towarowego lub oznaczenia geograficznego bądź utraty prawa używania oznaczenia geograficznego - 1440 zł;
- o przeniesienie patentu, prawa ochronnego lub prawa z rejestracji - 1680 zł;
- o uchylenie uchwały wspólników bądź akcjonariuszy i o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników bądź akcjonariuszy - 1080 zł;
- o wyłączenie wspólnika - 1080 zł;
- o rozwiązanie spółki kapitałowej - 1080 zł;
- o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu prowadzonym w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej - 300 zł;
- o odszkodowanie lub o zadośćuczynienie związane z warunkami wykonywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania - 240 zł;
- o ubezwłasnowolnienie - 480 zł;
- o uznanie za zmarłego lub stwierdzenie zgonu oraz rozstrzygnięcie co do aktów stanu cywilnego - 360 zł.
Opłaty, o których mowa w ust. 1 pkt 1, 2 i 19, nie obejmują opłat od roszczeń majątkowych dochodzonych łącznie.
Sprawy z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych
Opłaty wynoszą w sprawach z zakresu prawa pracy o:
- nawiązanie umowy o pracę, uznanie wypowiedzenia umowy o pracę za bezskuteczne, przywrócenie do pracy lub ustalenie sposobu ustania stosunku pracy - 180 zł;
- wynagrodzenie za pracę lub odszkodowanie inne niż wymienione w pkt 4 -75% opłaty obliczonej na podstawie § 8 od wartości wynagrodzenia lub odszkodowania będącego przedmiotem sprawy;
- inne roszczenia niemajątkowe - 120 zł;
- ustalenie wypadku przy pracy, jeżeli nie jest połączone z dochodzeniem odszkodowania lub renty - 240 zł;
- świadczenie odszkodowawcze należne z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej - 50% opłaty obliczonej na podstawie § 8 od wartości odszkodowania będącego przedmiotem sprawy.
Opłaty wynoszą 180 zł w sprawach o świadczenia pieniężne z ubezpieczenia społecznego i zaopatrzenia emerytalnego oraz w sprawach dotyczących podlegania ubezpieczeniom społecznym.
Sprawy karne i w sprawach o wykroczenia
Opłaty wynoszą w sprawie objętej:
- dochodzeniem - 360 zł;
- śledztwem - 600 zł;
- czynnościami wyjaśniającymi w postępowaniu w sprawach o wykroczenia - 180 zł.
Koszty nieopłaconej pomocy prawnej a wyroki sądowe
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 20.12.2022r. może wpłynąć na zmianę sposobu określania wynagrodzenia za sprawy prowadzone przez obrońców z urzędu. Bezpośrednim skutkiem tego orzeczenia jest uchylenie dotychczas obowiązujących przepisów rozporządzenia w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, co prowadzi do zrównania stawek obrońców z urzędu z wynagrodzeniem obrońców z wyboru.
Trybunał Konstytucyjny orzekł o braku zgodności powyższych regulacji z Konstytucją. Wyrok ten może zrodzić potrzebę weryfikacji orzeczeń, wydanych na podstawie niekonstytucyjnych przepisów.
W stanowisku uznano za słuszne rozszerzenie katalogu postępowań uwzględniającego sprawy nieletnich. Jednak stawki zaproponowane przez ministerstwo pozostają na poziomie z roku 2002. Projekt przewiduje stawkę minimalną za czynności adwokackie z wyboru, za sprawę o demoralizację - 120 zł, za postępowanie dotyczące czynu karalnego 360 zł, jeśli postępowanie będzie dotyczyć obu kwestii pozostanie na poziomie 360 zł, za reprezentację w postępowaniu odwoławczym adwokat otrzyma 480 zł.
Jedno ze stanowisk prezentowanych w orzecznictwie opiera się na założeniu, że w razie przegranej strona postępowania powinna liczyć się z obowiązkiem poniesienia kosztów poniesionych przez stronę przeciwną lub nieopłaconych kosztów pomocy prawnej udzielonej jej przez pełnomocnika z urzędu. Podkreśla się też, że należy uwzględnić usprawiedliwiony interes pełnomocnika z urzędu. Drugi pogląd kładzie nacisk na fakt, że sąd orzeka o kosztach postępowania tylko na właściwy wniosek strony reprezentowanej przez profesjonalnego pełnomocnika procesowego.
Sąd Najwyższy wyjaśnił, że zgodnie z art. 98 § 1 i 3 KPC strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony. Jeśli pełnomocnik z urzędu reprezentuje stronę wygraną, koszty pomocy prawnej z urzędu ponosi przeciwnik procesowy, a jeśli reprezentowana przez niego strona przegrywa - Skarb Państwa.
Ponieważ żądanie zwrotu tych kosztów jest wnoszone przez profesjonalnego pełnomocnika, musi ono być sformułowane precyzyjnie. Oznacza to, że sam wniosek o zasądzenie na rzecz pełnomocnika od Skarbu Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej nie zawiera domyślnie żądania zasądzenia kosztów procesu na rzecz reprezentowanej przez niego strony, jako wygrywającej, od strony przeciwnej.
Zmiany w przepisach dotyczące wynagrodzeń
Rok 2026 przyniesie istotne zmiany w zasadach wynagradzania za udzielenie pomocy prawnej. Od 1 stycznia zaczną obowiązywać wyższe stawki minimalne za czynności adwokatów i radców prawnych, obejmujące zarówno koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielanej z urzędu, jak i stawki minimalne przy pełnomocnictwie z wyboru. Stawki podlegające modyfikacji wywodzą się z 2015 r. i przestały odzwierciedlać współczesne warunki ekonomiczne.
Przepisy przewidują, że nowe stawki będą miały zastosowanie również do spraw wszczętych, lecz niezakończonych przed dniem wejścia w życie przepisów.
Włodzimierz Chróścik, prezes Krajowej Rady Radców Prawnych, podkreśla, że samorząd radcowski od wielu lat konsekwentnie zabiega o podniesienie stawek za pomoc prawną z urzędu oraz o uporządkowanie zasad ich ustalania. - Ostatnia decyzja Ministerstwa Sprawiedliwości, obejmująca wzrost stawek w piętnastu kategoriach spraw od 1 stycznia 2026 r., nie jest odpowiedzią na postulaty samorządu, ponieważ nie dotyka podstawowego problemu - braku systemowego uregulowania zasad wynagradzania pomocy prawnej.
Kultury prawna w dobie płynnej nowoczesności. Także Rafał Maciejewski, adwokat (Kancelaria Adwokacka Maciejewski & Niewiadomy), zauważa, uważa, że rozporządzenia, które wchodzą w życie od 1 stycznia 2026 r., choć zmieniają stawki w niektórych wybranych sprawach, niczego nie rozwiązują. - Bo to jest tylko w pewien sposób zwiększenie wynagrodzenia za niektóre kategorie spraw. Natomiast to, czego cały czas brakuje, to urealnienie tych wynagrodzeń do warunków rynkowych.
Prof. Rafał Stankiewicz, kierownik Ośrodka Badań, Studiów i Legislacji Krajowej Rady Radców Prawnych. Podkreśla, że wzrost stawek za urzędówki i stawek "z wyboru" od 1 stycznia 2026 r. jest oczywiście dobrym rozwiązaniem. - Niewątpliwie jednak potrzebujemy systemowych rozwiązań, które umożliwią coroczną waloryzację stawek.
tags: #kpa #wynagrodzenie #dla #adwokata #z #urzedu