Wynagrodzenie wykonawcy za realizację przedmiotu umowy o roboty budowlane stanowi element obligatoryjny każdej zawieranej umowy. W związku z charakterem wynagrodzenia ryczałtowego, wykonawca powinien tak obliczyć cenę oferty, aby ryzyko wykonania umowy znalazło odzwierciedlenie w spodziewanym zysku. Ustawa Prawo zamówień publicznych [1] (dalej Pzp) nie zawiera definicji wynagrodzenia ryczałtowego. W tym zakresie, ustawodawca odsyła nas do stosowania przepisów Kodeksu cywilnego (art. 8 Pzp).
Zapisów dotyczących ustalania wynagrodzenia ryczałtowego i ewentualnej jego zmiany w trakcie realizacji robót budowlanych nie znajdziemy w tytule XVI Księgi trzeciej Kodeksu cywilnego odnoszącej się do umowy o roboty budowlane, lecz w dziale ją poprzedzającym - opisującym umowę o dzieło. W tym względzie należy powołać się na ugruntowany w orzecznictwie pogląd, że do umów o roboty budowlane przez analogię należy stosować przepisy umowy o dzieło, tj. art. 632 § 1 kc, w którym to za zasadę generalną uznaje się niezmienność wynagrodzenia ryczałtowego.
Wyjątkiem są sytuacje, kiedy wskutek zmiany stosunków, która była nie do przewidzenia, wykonanie dzieła groziłoby przyjmującemu zamówienie rażącą stratą. Jak już zostało wspomniane, w art. 632 § 1 kc przewidziano generalną zasadę niezmienności wynagrodzenia ryczałtowego, nawet w sytuacjach kiedy w czasie zawarcia umowy nie można było przewidzieć jego rozmiaru lub kosztów prac. Natomiast, w kolejnym paragrafie (art. 632 § 2 kc) przewidziano odstępstwo od tej zasady, w przypadku tzw. rażącej straty, powstałej w wyniku zmiany stosunków, której „nie można było przewidzieć”. W przypadku jej zaistnienia sąd może podwyższyć ryczałt, bądź rozwiązać umowę.
Wysokość wynagrodzenia o charakterze bezwzględnym może zostać zmieniona w drodze sądowej również na podstawie art 3571 kc - klauzula rebus sic stantibus, mająca zastosowanie w sytuacji, kiedy wskutek nadzwyczajnej zmiany stosunków, której nie można było przewidzieć, wykonanie dzieła groziłoby przyjmującemu zamówienie rażącą stratą lub wiązałoby się z nadmiernymi trudnościami. Decyzją sądu w takich sytuacjach ryczałt może być odpowiednio podwyższony lub umowa może zostać rozwiązana. Przyjmuje się, iż klauzula rebus sic stantibus stanowi wyjątek od generalnej zasady prawa cywilnego pacta sunt servanda (umów należy dotrzymywać - red.).
Pojęcie nadzwyczajnych stosunków zostało doprecyzowane w orzecznictwie sądów, w którym wymienia się przykłady zdarzeń m. in.: epidemia, operacje wojenne, strajki generalne, klęski żywiołowe, nadzwyczajne zmiany sytuacji gospodarczej objawiające się hiperinflacją, gwałtownym spadkiem dochodu narodowego, masowymi upadłościami przedsiębiorstw, nieprzewidzianymi zmianami stawek celnych lub podatkowych, nie jest to jednak katalog zamknięty. Dominuje również stanowisko, że za rażącą stratę uważa się stratę ponadprzeciętną, nieobjętą typowym ryzykiem gospodarczym.
W kontraktach budowlanych wynagrodzenie ryczałtowe z założenia ma gwarantować inwestorowi stabilność kosztów i przerzucać ryzyko finansowe na wykonawcę. Nie oznacza to jednak, że jego wysokości nigdy nie można zmienić. W określonych sytuacjach, np. przy ograniczeniu zakresu prac, robót dodatkowych lub nadzwyczajnej zmianie stosunków gospodarczych, prawo dopuszcza odstępstwa.
Kodeks cywilny nie reguluje wprost wynagrodzenia ryczałtowego w umowie o roboty budowlane. Stosuje się natomiast przez analogię zapisy dotyczące umowy o dzieło. Stosownie do art. 632 k.c., dotyczącego wynagrodzenia ryczałtowego w przypadku umowy o dzieło (gdyż bezspornie charakter łączącej strony umowy funkcjonalnie najbardziej zbliżony jest do tejże), jeżeli strony umówiły się o wynagrodzenie ryczałtowe, przyjmujący zamówienie nie może żądać podwyższenia wynagrodzenia, chociażby w czasie zawarcia umowy nie można było przewidzieć rozmiaru lub kosztów prac. Jeżeli jednak wskutek zmiany stosunków, której nie można było przewidzieć, wykonanie dzieła groziłoby przyjmującemu zamówienie rażącą stratą, sąd może podwyższyć ryczałt lub rozwiązać umowę.
Wynagrodzenie ryczałtowe, choć w założeniu ma charakter stały i niezmienny, nie jest instytucją absolutną. Stanowi ono formę zabezpieczenia interesów zamawiającego - pozwala przewidzieć koszty przedsięwzięcia i chroni przed ich niekontrolowanym wzrostem. Ustawodawca w § 2 wprowadził jednak wyjątek od zasady przewidzianej w art. 632 § 1 k.c.
Zmiana wynagrodzenia ryczałtowego w zamówieniach publicznych
Zmiana wynagrodzenia ryczałtowego w przypadku robót budowlanych realizowanych w reżimie zamówień publicznych podlega badaniu z punktu widzenia jej zgodności z przepisami Pzp, które mają charakter bezwzględnie obowiązujący, w tym zwłaszcza z art. 454 odnoszącym się nie tylko do omawianego przypadku zmiany wysokości wynagrodzenia ryczałtowego, ale do zmiany umowy w ogólności poprzez weryfikację istotności zmiany. Natomiast art. 455 zakreśla granice prawne wprowadzenia zmiany, które nie wymagają przeprowadzenia nowego postępowania.
Zgodnie z treścią art. 455 ust. 1 pkt 1 Pzp, strony umowy w sprawie zamówienia publicznego mają możliwość wprowadzenia do niej zmian w oparciu o klauzule przeglądowe (pozwalające na modyfikację umowy). Warunkiem zastosowania art. 455 ust. 1 pkt 1 ustawy Pzp jest określenie na etapie przygotowania postępowania o udzielenie zamówienia publicznego dokładnych i precyzyjnych postanowień umownych. Działania te, zasadniczo już na etapie, na którym potencjalni wykonawcy decydują o udziale w postępowaniu, ale także w toku realizacji zamówienia, ograniczają lub eliminują wątpliwości co do zakresu ewentualnych zmian umowy, przesłanek ich wprowadzenia, a także warunków na jakich zostaną one zrealizowane.
Zasadniczo, zarówno zapisy Pzp, jak i kc są skuteczną podstawą do wprowadzenia zmiany w zakresie wynagrodzenia w umowach o roboty budowlane. Zmiana realizowana poprzez wprowadzenie stosownych klauzul umownych (przewidziana w art. 454 i 455 Pzp) wymaga zdecydowanie konsensusu stron umowy.
5 niebezpiecznych zapisów w umowie o roboty budowlane
Możliwości zmiany wynagrodzenia ryczałtowego poprzez klauzule umowne
W Kodeksie cywilnym swobodę stron w zakresie kształtowania wynagrodzenia umownego ogranicza jedynie art. 3531 kc, tj. zasada swobody umów. Zgodnie z przytoczoną zasadą swobody zawierania umów, strony mogą zastrzec w jej treści możliwość zmiany wysokości wynagrodzenia ryczałtowego, zwłaszcza w przypadku konieczności wykonania robót dodatkowych lub zmniejszenia zakresu robót podstawowych.
Na etapie przetargu, to zamawiający jest stroną, która jako pierwsza proponuje (o ile nie narzuca) wzór umowy ramowej. Przystępujący do postępowania wykonawca, może wpłynąć na jej treść poprzez aktywne proponowanie zmian, czy też uszczegółowienie nie zawsze precyzyjnych zapisów. Niezależnie jednak od decyzji i treści wyjaśnień zamawiającego, aktywność ta jest niezmiernie ważna, podobnie jak wnikliwe kontrolowanie i badanie stanowisk zajmowanych w tym zakresie przez zamawiającego.
Orzecznictwo jest zgodne, co do twierdzenia, że odpowiedzi na pytania do SWZ mają charakter bezwzględnie obowiązujący i stanowią jego integralną część. Prawnymi konsekwencjami ukształtowania wynagrodzenia ryczałtowego bez przewidzenia możliwości jego zmiany w klauzulach umownych jest zarówno niemożność podwyższenia go, jak również obniżenia na podstawie zapisów umowy, nawet gdyby dochód osiągnięty przez wykonawcę był wyższy od założonego w kalkulacji będącej przedmiotem ryczałtu.
Niejasności w opisie przedmiotu zamówienia jako podstawa zmiany wynagrodzenia
Skutecznym sposobem na dochodzenie zmiany wynagrodzenia ryczałtowego przewidzianego w umowie o roboty budowlane realizowanej w reżimie zamówień publicznych mogą być również niejasności, czy też brak precyzji w sformułowanym przez zamawiającego opisie przedmiotu zamówienia. Okoliczność ta, może wpłynąć na konieczność wykonania odmiennego zakresu prac, bądź wykonania prac dodatkowych.
Zgodnie z brzmieniem generalnej zasady obowiązującej w zamówieniach publicznych - in dubio contra proferentem - wszelkie rozbieżności interpretacyjne w zakresie treści umowy, a zatem, co oczywiste również w zakresie SWZ czy też OPZ, powinny być rozstrzygane na niekorzyść sporządzającego umowę. Potwierdza to również stanowisko Krajowej Izby Odwoławczej, zgodnie z którym wszelkie wątpliwości co do treści SWZ, wynikające z błędów zamawiającego przy sporządzaniu specyfikacji należy interpretować na korzyść wykonawców.
Zasada ta okazuje się przydatna najczęściej w sytuacji wykonywania robót dodatkowych nieobjętych umową, kiedy to wskutek niedochowania formy pisemnej aneksu do umowy istnieje możliwość domagania się zapłaty w drodze instytucji bezpodstawnego wzbogacenia (art. 405 k.c.).
tags: #kiedy #mozna #zmienjc #wynagrodzenie #ryczaltowe