Związki zawodowe odgrywają kluczową rolę w ochronie praw pracowniczych i reprezentowaniu interesów pracowników w relacjach z pracodawcami i rządem. Ich działalność ma na celu zapewnienie godnych warunków pracy, sprawiedliwego wynagrodzenia oraz przestrzegania praw wynikających z umów o pracę.
Według najnowszego badania CBOS, około 13% pracujących Polaków należy do związków zawodowych. Najczęściej są to osoby zatrudnione w urzędach i instytucjach publicznych, przedsiębiorstwach państwowych, spółkach, w których udziały ma Skarb Państwa. Coraz częściej jednak do związków zapisują się także osoby pracujące nawet w małych, prywatnych firmach.
Związek zawodowy to organizacja, która reprezentuje prawa i interesy osób pracujących - zarówno indywidualnie, jak i zbiorowo. Może pomagać w sprawach związanych z warunkami pracy, wynagrodzeniem czy przestrzeganiem praw pracowniczych.
Związek zawodowy może założyć co najmniej 10 osób, które wykonują pracę zarobkową - nie tylko pracownicy na etacie, ale też np. osoby pracujące na umowę zlecenie. Co ważne, nie muszą one pracować w jednej firmie. Pracodawca nie może zakazać ani utrudniać założenia związku zawodowego w firmie.
Międzyzakładowe organizacje związkowe
Międzyzakładowe organizacje związkowe to szczególny rodzaj związku zawodowego, który zrzesza osoby pracujące w różnych firmach. Taka organizacja powstaje najczęściej poza zakładem pracy, działa w kilku firmach jednocześnie i nie musi informować pracodawcy, kto z pracowników do niej należy. Dzięki temu nawet mała firma, zatrudniająca kilka czy kilkadziesiąt osób, może zostać objęta działaniem związku zawodowego - nawet jeśli powstał on poza nią. Wystarczy, że choćby jeden z pracowników zapisze się do takiego związku. Taka międzyzakładowa organizacja ma przy tym uprawnienia u danego pracodawcy takie jak zakładowa organizacja związkowa - pracodawca musi z nią współdziałać.
Uprawnienia zakładowej organizacji związkowej
Utworzenie u pracodawcy zakładowej organizacji związkowej zobowiązuje pracodawcę do współdziałania z nią w sprawach indywidualnych i zbiorowych dotyczących praw i interesów osób zatrudnionych. Sprowadza się to w szczególności do obowiązku pracodawcy do m.in. konsultowania ze związkiem wypowiedzenia umowy o pracę, czy wypowiedzenia warunków pracy lub/i płacy, ale też zasięgania opinii organizacji w zakresie rozwiązania stosunku pracy bez wypowiedzenia, np. dyscyplinarnie. Związek zawodowy ma też uprawnienie wyrażania zgody w szczególności na rozwiązanie bez wypowiedzenia stosunku pracy z kobietą w okresie ciąży lub urlopu macierzyńskiego, jak też ze społecznym inspektorem pracy, czy działaczem związkowym. Uczestniczy w kształtowaniu prawa wewnątrzzakładowego (np. regulamin wynagradzania/premiowania, regulamin pracy) i sprawuje kontrolę nad przestrzeganiem przepisów prawa pracy, w szczególności przepisów i zasad BHP. Pracodawca uzgadnia ze związkiem zasady przyznawania i wykorzystania ZFŚS. Jest też zobowiązany do udostępnienia związkowi pomieszczenia do prowadzenia działalności związkowej i zezwolenia na korzystanie z urządzeń biurowych (np. drukarki, komputera) w zakresie niezakłócającym pracy.
Kto może należeć do związku zawodowego?
Związki zawodowe są dziś otwarte dla wszystkich, którzy wykonują pracę zarobkową - nie tylko dla pracowników etatowych. Do tego również niepewność gospodarcza i geopolityczna skłania pracowników do szukania ochrony w związkach zawodowych. W Polsce działa blisko 20 tys. związków zawodowych, do których należy ponad 6 proc. dorosłych Polaków. Część związkowców pracuje na etacie. Zarabiają sporo, ale nie można sprawdzić, co dokładnie robią, do tego firma, w której są zatrudnieni musi płacić i dbać o wyposażenie ich miejsca pracy.
Koszty działalności związków zawodowych
W Polsce zawodowy działacz organizacji związkowej zarabia średnio 3,3 tys. zł brutto. Po odliczeniu składek emerytalnych i zdrowotnych średnia pensja netto wynosi prawie 2,4 tys. zł. Co drugi związkowiec na etacie otrzymuje wynagrodzenie między 2,3 tys. zł a 5,3 tys. zł. Zdarzają się związkowcy, którzy swoją pracę wykonują społecznie. Najlepiej wiedzie się szefom. Przykładowo w Jastrzębskiej Spółce Węglowej najwyższa pensja związkowca to 13,3 tys. zł brutto, najniższa - 2,3 tys. zł. W Jastrzębskiej Spółce Węglowej w 2011 roku wynagrodzenia wraz z ZUS wyniosły około 11 mln zł. Dodatkowo, pracodawca musi związkowcom na etatach zapewnić biura z wyposażeniem, a także środki finansowe na prowadzenie działalności, co w JSW kosztowało 941,6 tys. zł.
W PKN ORLEN funkcjonuje 11 organizacji związkowych, które zrzeszają ponad połowę pracowników koncernu. PKN ORLEN na działalność związków zawodowych przeznaczał na przestrzeni ostatnich trzech lat ok. 2 mln zł rocznie. Tauron Polska Energia ma 66 organizacji związkowych, w których zrzeszonych jest trzy czwarte pracowników. Firma wydaje na związki 9 mln zł rocznie.
Bezpieczny los „etatowca” związkowego
Z ustawy o związkach zawodowych wynika, że gdy w firmie jest od 150 do 500 związkowców, jednej osobie przysługuje etat na koszt firmy. Jeśli do związków zapisanych jest od 501 do 1000 pracowników, przysługują dwa etaty, gdy od 1001 do 2000 - 3 etaty. Każdy kolejny etat przydzielany jest na nowe 1000 związkowców. Gdy w firmie jest mniej działaczy niż 150, liczba płatnych godzin poświęconych pracy na rzecz związków w ciągu miesiąca jest równa ich liczbie.
„Etatowiec” na czas niezbędny do wykonywania czynności wynikających z jego funkcji związkowej zwolniony jest z dotychczasowych obowiązków pełnionych w firmie. Zachowuje też prawo do wynagrodzenia. Nie podlega kontroli pracodawcy i nie musi rozliczać się przed nim z czasu pracy. Związkowców pracujących w firmie na etatach nie można zwolnić, nie można też zmienić warunków zatrudnienia na gorsze, jeśli zgody nie wyrazi zarząd zakładowej organizacji związkowej. Przepis ten obowiązuje nie tylko w czasie trwania umowy, ale również do roku po jej rozwiązaniu. Gdy kadencja się zakończy, pracodawca musi przywrócić związkowca na jego poprzednie stanowisko lub zaproponować mu inną posadę, zgodną z jego wykształceniem i kwalifikacjami, która nie może być jednocześnie mniej płatna niż poprzednia.
Obowiązki pracodawcy wobec związków zawodowych
Pracodawca, u którego działają związki zawodowe, ma szereg obowiązków. Należy do nich konsultowanie ze związkiem zawodowym zamiaru wypowiedzenia umowy pracownikowi zatrudnionemu na podstawie umowy na czas nieokreślony oraz zamiaru wypowiedzenia warunków pracy lub płacy na mniej korzystne. W większości przypadków opinia związków ma charakter opiniotwórczy, jednak brak współdziałania może prowadzić do podważenia legalności wypowiedzenia. Pracodawca musi również uzyskać zgodę na rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia, na podstawie art. 52 k.p., szczególnie chronionym pracownikom. Ponadto, pracodawca uczestniczy w rokowaniach i zawiera porozumienia w sprawie układu zbiorowego pracy, ustala preliminarz ZFŚS, przedkłada związkom do zaopiniowania regulamin wynagradzania, pracy, nagród i premiowania, a także zakładowego funduszu świadczeń socjalnych. Obowiązkiem pracodawcy jest także udzielanie zwolnienia z obowiązku świadczenia pracy lub urlopu bezpłatnego pracownikowi powołanemu do pełnienia funkcji związkowej poza zakładem pracy oraz zapewnienie pomieszczenia dla związku wraz z niezbędną infrastrukturą.
Utrudnianie działalności związkowej - konsekwencje
Za utrudnianie lub brak współpracy ze związkami zawodowymi, pracodawca może zostać ukarany grzywną przez Państwową Inspekcję Pracy. Natomiast za uporczywe utrudnianie działalności, przykładowo poprzez odmawianie udostępnienia pomieszczenia biurowego na działalność związkową, grozi pracodawcy odpowiedzialność karna w postaci grzywny lub ograniczenia wolności.
Nowelizacja przepisów dotyczących związków zawodowych
Od 1 stycznia 2019 roku wszedł w życie nowelizacja ustawy o związkach zawodowych z 5 lipca 2018 r. Związkowcami mogą zostać nie tylko pracownicy, ale i samozatrudnieni, zleceniobiorcy, a nawet firmowi stażyści i wolontariusze. Wszyscy będą mogli skorzystać z przyznanych im przez ustawę uprawnień. Związki zawodowe zgłaszają jednak uwagi do przepisów, wskazując na potencjalne problemy z ich implementacją, zwłaszcza w kontekście sposobu ustalania wynagrodzenia za czas zwolnienia od pracy.
Związki zawodowe w Danii – Jak działają
W Polsce funkcjonują przepisy dotyczące zwolnień działaczy związkowych od pracy, które mają na celu ułatwienie im godzenia funkcji związkowych z obowiązkami pracowniczymi. Dotyczy to zarówno zwolnień na okres kadencji zarządu, jak i zwolnień na czas niezbędny do wykonania doraźnych czynności związkowych. W przypadku zwolnień od pracy, wynagrodzenie jest ustalane na zasadach określonych w rozporządzeniach, które budzą jednak pewne kontrowersje wśród pracodawców.
Pracownik wybrany do zarządu zakładowej organizacji związkowej ma prawo do zwolnienia z obowiązku świadczenia pracy na okres kadencji. Zakres tego zwolnienia jest uzależniony od liczby członków związku zatrudnionych w zakładzie pracy. Prawo do zwolnienia od pracy zawodowej z zachowaniem prawa do wynagrodzenia będzie miał też pracownik i inna osoba wykonująca pracę zarobkową - na czas niezbędny do wykonania doraźnej czynności wynikającej z funkcji związkowej, jeżeli czynność ta nie może być wykonana w czasie wolnym od pracy.
Zakładowa organizacja związkowa może zawnioskować o częściowe lub całkowite zwolnienie z obowiązku świadczenia pracy, które jest uzależnione od liczby działaczy związkowych. Odmowa udzielenia tego zwolnienia stanowi naruszenie przepisów i może zostać potraktowana jako utrudnianie wykonywania działalności związkowej. W razie odmowy pracownik wybrany do zarządu ZOZ może dochodzić realizacji tego uprawnienia przed sądem pracy.
W przypadku organizacji międzyzakładowej, do obliczenia miesięcznej puli godzin związkowych dla osoby/osób pełniącej/pełniących funkcje w zarządzie jest ustalana na podstawie sumy wszystkich członków komisji we wszystkich zakładach pracy objętej jej działaniem.
Spory zbiorowe wszczynają podmioty reprezentujące interesy pracownicze. Następnie pracodawcy niezwłocznie podejmują rokowania. Spór zbiorowy pracowników z pracodawcą może dotyczyć warunków pracy, płac lub świadczeń socjalnych oraz praw i wolności związkowych pracowników. Pracodawca przejmujący zakład pracy (lub jego część), w którym obowiązywał układ zbiorowy pracy ma obowiązek stosowania w odniesieniu do przejętych pracowników dotychczasowego układu.
Związki zawodowe mogą negocjować z pracodawcą wysokość podwyżek wynagrodzeń. Podczas rozmów muszą brać pod uwagę różne czynniki, np. praktyka, przepisy ustawy z dnia 23 maja 1991 r. Organizacje związkowe mają obowiązek podania pracodawcy liczby działaczy.
tags: #jakie #naleza #sie #pobory #osobie #ktora