Obelisk przy ul. Chmielnej 132/134 róg Twardej (skwer Zgrupowania AK „Chrobry II”) poświęcony pamięci żołnierzy jednego z największych oddziałów Powstania Warszawskiego - Zgrupowania AK „Chrobry II”. Obiekt odsłonięto w 1996 r. Kolejne tablice dodano w 2001 i 2008 r.
Zgrupowanie „Chrobry II” powstało w pierwszych dniach sierpnia 1944 r. na pograniczu Śródmieścia Północnego i Woli z połączenia oddziałów, grup i pojedynczych żołnierzy różnych podziemnych organizacji wojskowych. Jednostka rozrastała się, by z czasem stać się jednym z największych oddziałów powstańczych. Jego szeregi licznie zasilili również ochotnicy, głównie mieszkańcy dzielnicy. Twórcą i pierwszym dowódcą oddziału był mjr Leon Nowakowski „Lig”, twórca i dowódca Pułku NSZ-AK im. Władysława Sikorskiego, po nim dowodził mjr Zygmunt Brejnak „Zygmunt”.
Do pierwotnej nazwy Grupa „Chrobry” dodano z czasem cyfrę „II” dla odróżnienia formacji od Batalionu „Chrobry”, istniejącego już w konspiracji. Tak w literaturze przedmiotu, jak i w środowisku jego żołnierzy, upowszechniła się nazwa Zgrupowanie „Chrobry II”.
Ostatecznie w skład jednostki weszły dwa bataliony: I - kpt. Tadeusza Przystojeckiego „Lecha Żelaznego” i II - kpt. Wacława Zagórskiego „Lecha Grzybowskiego”. „Lechowi Żelaznemu” zostały podporządkowane: 1 kompania „Warszawianka” pod dowództwem kpt. Piotra Mieczysława Konstantego Zacharewicza „Zawadzkiego”, 2 kompania por. Edwarda Mańka „Neda” (od 23 sierpnia dowodził por. Michał Kobyliński „Kos”) i 3 kompania por. Zbigniewa Bryma „Zdunina”. „Lechowi Grzybowskiemu” natomiast podlegały: 4 kompania por. Aleksandra Sałacińskiego „Skiby”, 5 kompania por. Huberta Jaskólskiego vel Janusza Domańskiego „Janusza” (we wrześniu dowodził Czesław Stulkiewicz „Wir”) i 6 kompania ppor. Leonarda Kancelarczyka „Jeremiego”, która we wrześniu została podporządkowana sąsiedniemu oddziałowi kpt. Kazimierza Bilskiego „Ruma”. Batalion „Lecha Grzybowskiego” wzmocniła wówczas kompania por. „Kosa”, która otrzymała numer 6. W ramach I batalionu utworzono natomiast nową 2 kompanię pod dowództwem rtm. Witolda Pileckiego „Witolda”.
W skład Zgrupowania „Chrobry II” wchodziły również kompania rezerwowa i wartownicza, które podlegały bezpośrednio jego dowódcy. Zorganizowano także pluton przeciwpancerny (piatów), pluton żandarmerii, kompanię łączności, kwatermistrzostwo oraz służbę duszpasterską.
Zgrupowanie „Chrobry II” podlegało komendantowi 4 Rejonu I Obwodu Śródmieście mjr. Stanisławowi Steczkowskiemu „Zagończykowi”. We wrześniu, po przeorganizowaniu obrony Śródmieścia, 4 Rejon przekształcono w Odcinek Zachodni pod dowództwem ppłk. Franciszka Rataja „Pawła”. „Chrobry II” przeszedł wówczas pod jego rozkazy. 20 września 1944 r., po reorganizacji oddziałów powstańczych i utworzeniu Warszawskiego Korpusu AK, oddziały Śródmieścia weszły w skład 28 Dywizji Piechoty AK im. Stefana Okrzei pod dowództwem płk. Franciszka Edwarda Pfeiffera „Radwana”. I batalion „Lecha Żelaznego” przemianowano wówczas na I batalion 15 pp 28 DP, natomiast II batalion „Lecha Grzybowskiego” na II batalion 15 pp 28 DP. Dowódcą pułku został ppłk „Paweł”, jego pierwszym zastępcą mjr „Zagończyk”, a drugim - mjr Zygmunt Brejnak „Zygmunt”.
Przez szeregi „Chrobrego II” przeszło około trzech tysięcy dwustu powstańców. Straty wyniosły około czterystu poległych i około tysiąca pięciuset rannych.
Rotmistrz Witold Pilecki (1901--1948)
Zgrupowanie „Chrobry II” przez 63 dni walk skutecznie osłaniało centrum stolicy przed atakami niemieckimi od strony Al. Jerozolimskich oraz ulic Towarowej i Grzybowskiej. Jednostka z powodzeniem blokowała linię kolei średnicowej oraz jedną z najważniejszych arterii stolicy - Al. Jerozolimskie (zwanych al. Sikorskiego) od ul. Żelaznej do pl. Zawiszy. Do 13 sierpnia oddziały podporządkowane dowódcy „Chrobrego II” utrzymywały południową stronę Al. Jerozolimskich od pl. Starynkiewicza, niemal do ul. Chałubińskiego. Powstańcy obsadzali budynek Starostwa Powiatowego, gmach Wojskowego Instytutu Geograficznego, Urząd Skarbowy, gmach Dyrekcji Wodociągów i Kanalizacji oraz Dom Turystyczny. Pod naporem nieprzyjaciela powstańcy opuścili ten teren, wycofując się na drugą stronę Al. Jerozolimskich do Domu Kolejowego. Oznaczało to całkowite obsadzenie przez nieprzyjaciela południowej strony Al. Jerozolimskich na odcinku od ul. Marszałkowskiej do pl. Zawiszy i taką linię frontu utrzymano do końca powstania.
Od zachodu linię frontu wyznaczała ul. Towarowa, wzdłuż której po jej wschodniej stronie żołnierze z „Chrobrego II” wystawiali placówki: Wiadukt-Towarowa, Handke, Carbochemia, Borman, „Kurza Stopka” oraz najdalej na północ wysuniętą placówkę przy ulicy Towarowej - magazyny Hartwig. Od północy stanowiska bojowe biegły wzdłuż ul. Łuckiej i Grzybowskiej, gdzie „Chrobry II” współpracował z Batalionem im. gen. Sowińskiego w utrzymaniu magazynów browaru Haberbuscha i Schielego przy ul. Ceglanej (obecnie Pereca). Magazyny te z dużymi zapasami zbóż (głównie jęczmienia) stały się życiodajnym spichlerzem powstańczej Warszawy, utrzymanym do końca powstania. Odcinek bojowy „Chrobrego II” zyskał miano tzw. twardego frontu, czyli obszaru utrzymanego w rękach polskich do końca powstania.
| Pseudonim | Imię i nazwisko | Funkcja |
|---|---|---|
| "Lig" | Leon Nowakowski | Pierwszy dowódca |
| "Zygmunt" | Zygmunt Brejnak | Dowódca |
| "Lech Żelazny" | Tadeusz Przystojecki | Dowódca I batalionu |
| "Lech Grzybowski" | Wacław Zagórski | Dowódca II batalionu |
| "Zawadzki" | Piotr Mieczysław Konstanty Zacharewicz | Dowódca 1 kompanii "Warszawianka" |
| "Ned" | Edward Mańk | Dowódca 2 kompanii |
| "Kos" | Mikołaj Kobyliński | Dowódca 6 kompanii (po 23 sierpnia) |
| "Proboszcz" | Jan Jaroszek | Szef sztabu i zastępca dowódcy |
| "Jeżewski" / "Jerzy Jeżewski" | Andrzej Witold Kownacki | Zastępca dowódcy, p.o. dowódcy |
9 września „Biuletyn Informacyjny” (nr 77/285, 9.09.1944) - naczelny organ prasowy KG AK - pisał: Jest w powstańczej Warszawie odcinek frontu, który wybitnie odznaczył się w czasie tych sześciu tygodni walk. […] Jest to front o najwyższych wartościach bojowych. Twardy, zacięty front nieustępliwych żołnierskich piersi. Kiedyś historia w zadumie opowie za pomocą jak nikłych środków żołnierze ci przeciwstawiali się sześciotygodniowej nawale ognia i żelaza. […] Żołnierze tego odcinka swą heroiczną postawą wyświadczają walczącej stolicy usługę bardzo doniosłej miary: skupiając na swoich piersiach najintensywniejsze uderzenia nieprzyjaciela, odgrywają tym samym rolę tarczy dla pozostałych dzielnic miasta, nawet najbardziej od ich pozycji odległych.
Od pierwszych dni walk żołnierze z „Chrobrego II” wspierali sąsiednie jednostki, m.in. w atakach na gmach PAST-y przy ul. Zielnej czy w zdobyciu gmachu Nordwache przy ul. Chłodnej róg Żelaznej. Wydzielone oddziały z „Chrobrego II” wzięły również udział w dwóch nieudanych próbach przebicia połączenia Śródmieścia ze Starym Miastem (13/14 sierpnia i 30/31 sierpnia). Podczas drugiej akcji duże straty w ludziach poniosła 5 kompania, m.in. śmiertelnie ranny został dowódca kompanii ppor. „Janusz”. Akcja ta była ostatnim działaniem o charakterze zaczepnym, w którym uczestniczyły oddziały ze Zgrupowania „Chrobry II”. Przez cały wrzesień zgrupowanie toczyło walki obronne wzdłuż ulic: Al. Jerozolimskie, Towarowa, Pańska, Wronia, Łucka i Grzybowska.
Mjr Leon Nowakowski „Lig” urodził się 13 lutego 1908 r. w Birzule k. Odessy. We wrześniu 1939 r. był oficerem łączności w 83 pp. Po ucieczce z niewoli niemieckiej osiadł w Piasecznie k. Warszawy, gdzie włączył się w działalność konspiracyjną. Był twórcą i dowódcą Pułku NSZ-AK im. Władysława Sikorskiego. W powstaniu warszawskim był organizatorem i pierwszym dowódcą Zgrupowania „Chrobry II”. 4 sierpnia został przeniesiony na stanowisko zastępcy dowódcy tej jednostki. Przez krótki czas pełnił również funkcję szefa sztabu w „Chrobrym II”. 19 sierpnia został przeniesiony do Zgrupowania „Bartkiewicz” na stanowisko zastępcy dowódcy oddziału. Poległ 4 września 1944 r. w czasie inspekcji placówki bojowej przy ul. Mjr.
Mjr Zygmunt Brejnak „Zygmunt” urodził się 2 kwietnia 1899 r. w Warszawie. Walczył w wojnie polsko-ukraińskiej i polsko-bolszewickiej. We wrześniu 1939 r. nie został zmobilizowany. Od 1941 r. był członkiem Narodowej Organizacji Wojskowej, scalonej następnie z AK. Od 1943 r. dowodził batalionem NOW „Karol”. W powstaniu warszawskim od 4 sierpnia do jego upadku dowodził Zgrupowaniem „Chrobry II”; ciężko ranny 27 sierpnia. Po powstaniu trafił do niemieckiej niewoli. W 1946 r. wrócił do kraju. Zmarł 24 listopada 1984 r. w Drzewiczu Nowym k. Wiskitek.
Kpt. Jan Jaroszek „Proboszcz” urodził się 21 grudnia 1908 r. w Orszymowie k. Płocka. We wrześniu 1939 r. walczył w 18 Dywizji Piechoty. W konspiracji działał w strukturach organizacji „Miecz i Pług”. W lipcu 1944 r. został mianowany komendantem dzielnicy Warszawa-Śródmieście MiP. W Powstaniu Warszawskim był szefem sztabu i zastępcą dowódcy Zgrupowania „Chrobry II”. Brał udział w wielu akcjach bojowych. Poległ 15 sierpnia 1944 r. w rejonie ul. Grzybowskiej.
Mjr Andrzej Witold Kownacki „Jerzewski”, „Jeżewski”, „Jerzy Jeżewski” urodził się 4 listopada 1897 w Tomsku na Syberii. Brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej. We wrześniu 1939 r. walczył w składzie tyłowego rzutu 26 pal odnosząc ciężką ranę. W konspiracji był zastępcą inspektora WSOP I Obwodu AK Śródmieście. W powstaniu warszawskim początkowo w sztabie I Obwodu AK Śródmieście, następnie w Zgrupowaniu „Chrobry II”. Od 19 sierpnia był zastępcą dowódcy „Chrobrego II”, a od 27 sierpnia do 4 września pełnił obowiązki dowódcy tej jednostki. 17 września 1944 r. otrzymał awans na majora. Po upadku Powstania przebywał w niewoli niemieckiej. W 1945 r. powrócił do kraju. Zmarł 12 lutego 1980 r. w Warszawie. Za udział w Powstaniu odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari.
Kpt. Tadeusz Przystojecki „Lech”, „Lech Żelazny” urodził się 29 marca 1905 r. w Kijowie. We wrześniu 1939 r. zmobilizowany i skierowany do Państwowych Zakładów Inżynieryjnych w Warszawie. Od 1940 r. należał do Zbrojnego Pogotowia Narodu, które z czasem weszło w skład Armii Podziemnej Ruchu „Miecz i Pług”. W lipcu 1944 r. pełnił funkcję komendanta dzielnicy Warszawa Północ w warszawskich strukturach MiP. 1 sierpnia 1944 r. nie zdołał dotrzeć na miejsce zbiórki w rejonie Koło-Powązki. 2 sierpnia wraz z jednym plutonem zajął stanowiska przy ul. Twardej 18 i nawiązał łączność z mjr. Leonem Nowakowskim „Ligiem”. Został dowódcą I batalionu Zgrupowania „Chrobry II”. Po kapitulacji powstania przebywał w niewoli niemieckiej. Po wojnie ukończył Politechnikę Śląską. Zmarł 20 marca 1978 r. w Gliwicach. Za udział w powstaniu odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari. Autor wspomnień Pod okupacją i w Powstaniu.
Kpt. Wacław Zagórski „Lech”, „Lech Grzybowski” urodził się 28 grudnia 1909 r. w Kijowie. We wrześniu 1939 r. bezskutecznie próbował dotrzeć do macierzystego 24 pp w Łucku. W Wilnie założył tajną organizację „Wolność”, scaloną następnie z AK. Od 1940 r. prowadził konspiracyjną działalność polityczną i wydawniczą w Warszawie. W powstaniu warszawskim dowodził II batalionem Zgrupowania „Chrobry II”. 31 sierpnia 1944 r. otrzymał awans na kapitana. Po upadku powstania przebywał w niewoli niemieckiej. Po wyzwoleniu pozostał na emigracji, gdzie był m. in. redaktorem londyńskiego pisma „Tydzień Polski”. Zmarł 29 grudnia 1982 r. w Mabledon w Wielkiej Brytanii. Za udział w powstaniu odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari. Autor wspomnień Wicher wolności.
Kpt. Piotr Mieczysław Konstanty Zacharewicz „Zawadzki” urodził się 25 września 1913 r. w Warszawie. We wrześniu 1939 r. walczył w 30 pp. W konspiracji działał w Narodowych Siłach Zbrojnych w Komendzie Okręgu nr 1A. W Powstaniu Warszawskim dowodził 1 kompanią „Warszawianka” Zgrupowania „Chrobry II”. Po upadku powstania trafił do niewoli niemieckiej. Po wojnie pozostał na emigracji. Zmarł 9 kwietnia 1963 r.
Por. Edward Mańk „Ned” urodził się 26 czerwca 1914 r. w Łodzi. W konspiracji pełnił funkcję szefa Wydziału IV w Komendzie Okręgu nr I Armii Podziemnej Ruchu „Miecz i Pług”. W Powstaniu Warszawskim był dowódcą 2 kompanii w Zgrupowaniu „Chrobry II” do 23 sierpnia, kiedy to został ciężko ranny. Do końca powstania przebywał w szpitalu, po kapitulacji trafił do niewoli niemieckiej. Brak informacji o dalszych losach.
Por. Mikołaj Kobyliński „Kos” urodził się 12 lipca 1896 r. w Warszawie. Brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej. We wrześniu 1939 r. otrzymał przydział do 1 pp Leg. W konspiracji w Armii Podziemnej Ruchu „Miecz i Pług”. Od lipca 1944 r. dowodził 6 kompanią w Zgrupowaniu „Chrobry II”.
tags: #izabela #perec #mianowanie #starostwo #powiatowe