Związki zawodowe odgrywają kluczową rolę w reprezentowaniu i obronie praw pracowniczych. W Polsce ich działalność jest regulowana przez Ustawę o związkach zawodowych z dnia 23 maja 1991 roku, która zapewnia wolność zrzeszania się i działania w ich ramach.
Gdański Związek Pracodawców (GZP) zaproponował zmiany mające na celu zredukowanie kosztów ponoszonych przez pracodawców na działalność związków zawodowych, sugerując przeniesienie ich struktur poza teren firmy. Projekt ten zakłada, że pracodawcy ponoszą koszty funkcjonowania związków, ale nie mają możliwości zaliczenia wypłat na rzecz związków do kosztów uzyskania przychodów, co jest zgodne z prawem podatkowym. Kodeks Pracy i Zakładowy Układ Zbiorowy zobowiązują pracodawców do finansowania działaczy związkowych w firmach. Przykładem sytuacji, gdzie koszty te są znaczące, jest Jastrzębska Spółka Węglowa, gdzie działa 23 związków zawodowych, a spółka ponosi miesięczne koszty rzędu 500 tys. zł na utrzymanie 60 działaczy na etatach.
Jan Klapkowski, dyrektor Gdańskiego Związku Pracodawców, podkreśla, że utrzymywanie wielu związkowców na „dożywotnich” etatach stanowi ogromne obciążenie, zwłaszcza dla firm w trudniejszej kondycji ekonomicznej. Przewiduje, że przeforsowanie zmian w przepisach podatkowych pozwoliłoby na pozostawienie większych środków w firmach, co z kolei mogłoby przyczynić się do zwiększenia zatrudnienia i wzrostu dochodów firm, a tym samym większej kwoty podatków odprowadzanych do skarbu państwa.
Przewodniczący Ogólnopolskiego Porozumienia Związków Zawodowych (OPZZ), Jan Guz, wyraził poparcie dla idei odciążenia pracodawców, ale zasugerował, aby w podobny sposób potraktować składki związkowe, które obecnie są opodatkowane. Profesor Henryk Ćwikliński, ekonomista z Uniwersytetu Gdańskiego, uważa, że związki zawodowe nie stracą na proponowanych zmianach, a kwestie fiskalne nie powinny stanowić przeszkody dla budżetu państwa. Jego obawy dotyczą raczej ryzyka politycznego przed wyborami.
Struktury Związkowe Poza Terenem Zakładu Pracy
Kolejnym krokiem proponowanym przez GZP jest przeniesienie struktur związkowych poza teren zakładów pracy. W firmie pozostałby tylko przedstawiciel reprezentatywnych związków, który negocjowałby z zarządem zapisy Kodeksu Pracy i Zakładowego Układu Zbiorowego dotyczące sfery socjalnej i płacowej. Klapkowski podkreśla, że podstawowym zadaniem związków jest walka o dobro pracownika, a nie zarządzanie firmą, co wyklucza sytuacje, w których pracownicy ingerują w sposób zarządzania spółką.
Profesor Ćwikliński zaznacza, że usunięcie związków z terenu zakładu pracy może być trudniejsze i wymaga analizy konwencji Międzynarodowej Organizacji Pracy podpisanych w przeszłości, a także porównania z rozwiązaniami stosowanymi w innych krajach.
Jan Guz uważa, że pomysł usunięcia związków z zakładów pracy nie jest nowy i sam OPZZ rozważał wprowadzenie przedstawiciela jednego, reprezentatywnego związku w każdym zakładzie. Podkreśla potrzebę reformy przepisów pochodzących z czasów komunizmu, ale jednocześnie postuluje zwiększenie możliwości decyzyjnych związków, które obecnie są zwalczane, a ich autorytet obniżany.
Prawo do Tworzenia i Działania w Związkach Zawodowych
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, w art. 12 i 59, gwarantuje wolność zrzeszania się w związkach zawodowych. Ustawa o związkach zawodowych precyzuje, że celem związków jest reprezentowanie i obrona praw oraz interesów zawodowych i socjalnych ludzi pracy. Prawo tworzenia i wstępowania do związków zawodowych przysługuje osobom wykonującym pracę zarobkową.
Zakres prawa koalicji związkowej został rozszerzony ustawą z dnia 5 lipca 2018 r., obejmując osoby zatrudnione na podstawie umowy zlecenia, umowy o świadczenie usług, umowy o dzieło, a także osoby samozatrudnione. Emeryci i renciści zachowują członkostwo i prawo do wstępowania do związków, ale nie mogą ich tworzyć. Podobnie osoby bezrobotne mogą zachować przynależność lub wstąpić do związków na warunkach określonych w statutach. Nowelizacja z 1 stycznia 2019 r. przyznała prawo wstępowania do związków wolontariuszom, stażystom i innym osobom świadczącym pracę bez wynagrodzenia.
Związek zawodowy powstaje z uchwały co najmniej 10 osób uprawnionych, które uchwalają statut i wybierają komitet założycielski. Rejestracja związku następuje w Krajowym Rejestrze Sądowym, a postępowanie jest wolne od opłat sądowych. Związki nabywają osobowość prawną z dniem wpisu do rejestru.
Osoby należące do związku lub pozostające poza nim nie mogą ponosić z tego tytułu negatywnych konsekwencji. Pracownikom, którzy stali się ofiarą dyskryminacji ze względu na status związkowy, przysługuje prawo do odszkodowania na podstawie Kodeksu pracy.
Reprezentacja Pracowników przez Związki Zawodowe
Zgodnie z ustawą o związkach zawodowych, związki reprezentują wszystkie osoby wykonujące pracę zarobkową, emerytów, rencistów, osoby bezrobotne, wolontariuszy, stażystów i inne osoby świadczące pracę bez wynagrodzenia, niezależnie od ich przynależności związkowej (reprezentacja ogólna) w zakresie praw i interesów zbiorowych.
W sprawach indywidualnych dotyczących wykonywania pracy zarobkowej, związki zawodowe reprezentują swoich członków. Osoba niezrzeszona może zwrócić się do związku o obronę jej praw i interesów wobec pracodawcy. Do uprawnień związków w sprawach indywidualnych należą m.in. porozumienia dotyczące stosowania układu zbiorowego pracy, jego zawieszenia, warunków zatrudnienia, telepracy, zwolnień grupowych czy zakończenia sporów zbiorowych.
Kontrola i Kontrola Prawna
Związki zawodowe sprawują kontrolę nad przestrzeganiem prawa pracy i uczestniczą w nadzorze nad bezpieczeństwem i higieną pracy. Mają prawo interwencji, gdy działania organów administracji państwowej, samorządu terytorialnego lub pracodawcy są niezgodne z prawem lub naruszają zasady sprawiedliwości.
Zakładowa organizacja związkowa jest podmiotem, z którym pracodawca ma obowiązek współdziałać w sprawach indywidualnego i zbiorowego prawa pracy. Znowelizowana ustawa wprowadziła procedurę sądowej weryfikacji liczebności zakładowej organizacji związkowej, umożliwiając pracodawcy lub innej organizacji związkowej zgłoszenie pisemnego zastrzeżenia co do liczebności.
Jeżeli u pracodawcy działa więcej niż jedna zakładowa organizacja związkowa, każda z nich broni praw i reprezentuje interesy swoich członków. Istnieje możliwość powoływania wspólnej reprezentacji związkowej w sprawach dotyczących zbiorowych praw i interesów. W przypadku gdy u pracodawcy działają co najmniej dwie organizacje związkowe, w sprawach wymagających porozumienia lub uzgodnienia stanowiska, organizacje te przedstawiają wspólne stanowisko.
Jednym z podstawowych uprawnień związków zawodowych jest wpływ na stanowienie prawa zakładowego. W przypadku istnienia zakładowych organizacji związkowych, uzgadnianie prawa zakładowego odbywa się w porozumieniu z tymi organizacjami.
Międzyzakładowym organizacjom związkowym przysługują uprawnienia zakładowych organizacji związkowych. Odpowiedzialności karnej podlega pracodawca, który narusza przepisy prawa pracy, np. wypowiada lub rozwiązuje stosunek pracy z pracownikiem, naruszając przepisy prawa pracy. Dotyczy to również naruszenia obowiązków informacyjnych czy negocjacyjnych wobec organizacji związkowych.
Główne Organizacje Związkowe w Polsce
W Polsce działają trzy ogólnopolskie centrale związkowe:
- Niezależny Samorządny Związek Zawodowy “Solidarność” (NSZZ “Solidarność”): Powstał we wrześniu 1980 roku, zdelegalizowany w 1982, ponownie zarejestrowany w kwietniu 1989. Szacuje liczbę członków na 900 tysięcy.
- Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych (OPZZ): Utworzone w 1984 roku, z Kongresem jako najwyższą władzą zbierającym się raz na pięć lat.
- Forum Związków Zawodowych (FZZ): Zarejestrowane w 2002 roku, skupia 27 organizacji związkowych i liczy około 400 tysięcy członków.
Oprócz tych central, w Polsce działają także federacje (około 300), ogólnopolskie organizacje związkowe (273) oraz lokalne organizacje związkowe (około 24 tysięcy). Istnieją również związki zawodowe rolników o odrębnym statusie prawnym.
Reprezentacja w Postępowaniu Sądowym
Przedstawiciel związku zawodowego może występować jako pełnomocnik procesowy pracownika, posiadając uprawnienia pełnomocnika. W sprawach indywidualnych stosunków pracy, związki reprezentują swoich członków, a także fakultatywnie osoby niezrzeszone na ich wniosek. Pełnomocnik związkowy może dokonywać wszelkich czynności procesowych, w tym związanych z postępowaniem dowodowym.
W postępowaniu cywilnym dopuszczalne są różne środki dowodowe, takie jak dokumenty, zeznania świadków, przesłuchania stron czy opinie biegłych. Związki zawodowe mogą wnosić środki odwoławcze od wyroków sądowych, takie jak apelacja.
Przykładowe Działania Związków Zawodowych w Gdańsku
W dniu 26 września odbyło się spotkanie w sprawie ustalenia wysokości premii świątecznej dla pracowników Orlenu, w tym Rafinerii Gdańskiej. Zaproponowano kwotę 6000 zł dla każdego pracownika, co spotkało się z akceptacją organizacji związkowych.
W Rafinerii Gdańskiej planowane jest wprowadzenie Pracowniczego Programu Emerytalnego (PPE), a obecnie trwają rozmowy mające na celu wyłonienie operatora programu.
W dniach 8-10 września odbyła się impreza integracyjna dla pracowników i ich rodzin w Ośrodku Wypoczynkowym Szarlota koło Kościerzyny.
Jak Założyć Związek Zawodowy?
Do założenia organizacji związkowej w zakładzie pracy wystarczy 10 pracowników. Osoby te wypełniają deklaracje członkowskie i wybierają trzech reprezentantów chronionych prawem. Wypełnione dokumenty należy zgłosić do Działu Organizowania i Rozwoju Związku w Zarządzie Regionu Gdańskiego przy ul. Wały Piastowskie 24, gdzie organizacja zostanie zarejestrowana.
Praktyczne rady dla osób zainteresowanych założeniem związku:
- Porozmawiaj z kolegami, którzy mogą podzielać Twoje zdanie.
- Skontaktuj się z Działem Organizowania i Rozwoju Związku, aby rozwiać wątpliwości.
- Zorganizuj zebranie z pracownikami, najlepiej poza zakładem pracy, aby omówić problemy i zaproponować założenie związku.
- Można przyłączyć się do istniejącego związku, np. NSZZ "Solidarność", który oferuje wsparcie prawne, ekonomiczne i pomoc działaczy.
- Bądź w stałym kontakcie z pracownikami Działu Organizowania i Rozwoju, posiadaj deklaracje związkowe.
Po założeniu związku rozpoczyna się trudna, ale satysfakcjonująca praca. Związek oferuje pomoc w dokumentacji, szkolenia z zakresu prawa pracy i prawa związkowego, a także przygotowanie do negocjacji z pracodawcą. Ważne jest, aby pamiętać, że pracodawca często dysponuje pomocą prawną i ekonomiczną.
NSZZ "Solidarność" podkreśla, że jest to wspólna inicjatywa ("MY!") i oferuje wsparcie, ale podkreśla również niezależność i samorządność organizacji związkowej.
Ochrona Działaczy Związkowych
Prawo chroni działaczy związkowych przed negatywnymi konsekwencjami związanymi z ich działalnością. W przypadku zwolnienia pracownika, który jest działaczem związkowym, pracodawca może ponieść odpowiedzialność karną. Państwowa Inspekcja Pracy przeprowadza kontrole dotyczące zwolnień z pracy działaczy związkowych, często na skutek skarg.
Szczególna ochrona dotyczy trwałości stosunku pracy działaczy związkowych, np. członków zarządu czy komisji rewizyjnej. W przypadku zwolnienia w trybie art. 52 Kodeksu pracy, pracodawca może kwestionować prawo do reprezentacji organizacji związkowej przez byłego pracownika.
Dlaczego warto zrzeszać się w związki zawodowe? - mówi Piotr Ostrowski
Kwestia ochrony praw pracowników, w tym działaczy związkowych, jest regulowana przez prawo krajowe i międzynarodowe, w tym Europejską Konwencję Praw Człowieka oraz konwencje Międzynarodowej Organizacji Pracy.
tags: #gdzie #rozwiazac #zwiazek #zawodowy #w #gdansku