W środowisku akademickim często pojawia się pytanie o czas pracy wykładowców uczelni wyższych. Wbrew pozorom, nie jest to etat mierzony wyłącznie godzinami spędzonymi na prowadzeniu zajęć dydaktycznych. Praca nauczyciela akademickiego jest złożona i regulowana specyficznymi przepisami, które uwzględniają zarówno pensum dydaktyczne, jak i zadaniowy charakter pracy. W ostatnim czasie kwestia obciążenia pracą kadry naukowej stała się przedmiotem interpelacji poselskiej, co świadczy o jej aktualności i znaczeniu w kontekście funkcjonowania uczelni.
Zadaniowy czas pracy w uczelniach
Zgodnie z art. 127 Prawa o szkolnictwie wyższym i nauce, nauczyciele akademiccy w Polsce pracują w systemie zadaniowego czasu pracy. Co to oznacza w praktyce? Przede wszystkim, że ich czas pracy nie jest sztywno określony w godzinach, lecz zależy od zadań, jakie mają do wykonania. Podstawowym zadaniem jest oczywiście realizacja pensum dydaktycznego, ale obowiązki wykładowcy obejmują również działalność naukową, organizacyjną i administracyjną.
W odpowiedzi na interpelację poselską, wiceminister nauki Włodzimierz Bernacki podkreślił, że resort nauki nie planuje zmian w zakresie czasu pracy nauczycieli akademickich. Ustalenie norm czasu pracy dla kadry kierowniczej uczelni również nie jest przewidywane. Ministerstwo stoi na stanowisku, że obecne regulacje, oparte na zadaniowym systemie czasu pracy i pensum dydaktycznym, są wystarczające.
Wymiar pensum dydaktycznego
Pensum dydaktyczne to roczny wymiar zajęć dydaktycznych, które nauczyciel akademicki jest zobowiązany przeprowadzić. Warto zaznaczyć, że godzina dydaktyczna trwa 45 minut, a nie 60. Wysokość pensum jest zróżnicowana w zależności od stanowiska pracownika naukowo-dydaktycznego lub dydaktycznego.
Poniższa tabela przedstawia maksymalny roczny wymiar zajęć dydaktycznych dla poszczególnych stanowisk:
| Stanowisko | Roczny wymiar zajęć dydaktycznych (godzin dydaktycznych) |
|---|---|
| Profesor (pracownik badawczo-dydaktyczny) | do 180 |
| Pracownik badawczo-dydaktyczny | do 240 |
| Pracownik dydaktyczny | do 360 |
| Lektor/Instruktor (pracownik dydaktyczny) | do 540 (jeżeli statut uczelni przewiduje takie stanowisko) |
Jak widać, pensum dydaktyczne jest najniższe dla profesorów, którzy w większym stopniu angażują się w działalność badawczą, a najwyższe dla lektorów i instruktorów, których praca koncentruje się głównie na dydaktyce. Uczelnie mają pewną swobodę w ustalaniu konkretnego pensum, mieszczącego się w tych limitach, co jest regulowane statutem uczelni.
Na wniosek nauczyciela akademickiego, finalizującego pracę doktorską lub habilitacyjną, zaopiniowany przez kierownika jednostki organizacyjnej, w której zatrudniony jest nauczyciel akademicki, Rektor może jednorazowo obniżyć do 50% jego obowiązkowy roczny wymiar zajęć dydaktycznych. Na wniosek nauczyciela akademickiego, sprawującego opiekę nad aktywnie działającym kołem naukowym, zaopiniowany przez kierownika jednostki organizacyjnej, w której zatrudniony jest nauczyciel akademicki, rektor może obniżyć w danym roku akademickim jego obowiązkowy roczny wymiar zajęć dydaktycznych o maksymalnie 30 godzin dydaktycznych.
Nauczycielowi akademickiemu, korzystającemu z obniżenia pensum dydaktycznego nie należy powierzać zajęć dydaktycznych w godzinach ponadwymiarowych, z wyjątkiem szczególnych, niemożliwych do przewidzenia przypadków, uzasadnionych koniecznością realizacji programu studiów. Za zgodą rektora do rocznego wymiaru zajęć dydaktycznych nauczycieli akademickich można wliczyć zajęcia podnoszące kwalifikacje zawodowe nauczycieli akademickich oraz zajęcia w formie kursów przeznaczone dla studentów lub doktorantów podnoszące ich umiejętności językowe.
W czasie choroby lub innej, usprawiedliwionej nieobecności nauczyciela akademickiego godziny zajęć dydaktycznych, wynikające z jego pensum dydaktycznego, które według planu zajęć przypadałyby w okresie tej nieobecności, zalicza się, dla celów ustalenia liczby godzin zajęć dydaktycznych, jako godziny przepracowane zgodnie z planem. Nie dotyczy to sytuacji, gdy przed rozpoczęciem roku akademickiego nauczyciel akademicki planuje skorzystać z urlopu wypoczynkowego, urlopu bezpłatnego, urlopu naukowego, urlopu dla poratowania zdrowia albo gdy w trakcie trwania roku akademickiego nauczycielowi akademickiemu zostanie udzielony urlop wypoczynkowy, urlop bezpłatny, urlop naukowy, urlop dla poratowania zdrowia lub odbywa podróż służbową. Jeżeli zwolnienie nie jest długotrwałe lub nie jest możliwe wyznaczenie zastępstwa, na prośbę przełożonego nauczyciel akademicki może godziny zajęć dydaktycznych odpracować po powrocie ze zwolnienia lekarskiego.
Nauczyciel akademicki może prowadzić zajęcia dydaktyczne technikami i metodami kształcenia na odległość, które mogą być wliczane w obowiązujący wymiar pensum o ile program studiów to umożliwia, ale nie mogą stanowić po przeliczeniu więcej niż 40% całkowitego wymiaru pensum dydaktycznego.
Godziny ponadwymiarowe - kiedy i ile?
Życie akademickie bywa nieprzewidywalne, a realizacja programów studiów czasami wymaga dodatkowego zaangażowania kadry dydaktycznej. Dlatego przepisy przewidują możliwość prowadzenia zajęć dydaktycznych w godzinach ponadwymiarowych. Jest to dopuszczalne, gdy zachodzi konieczność realizacji programu studiów.
Maksymalny wymiar godzin ponadwymiarowych, do których nauczyciel akademicki może być zobowiązany, wynosi roczny wymiar zajęć dydaktycznych dla pracownika badawczo-dydaktycznego oraz pracownika dydaktycznego. Co istotne, nauczyciel akademicki, za swoją zgodą, może prowadzić zajęcia ponadwymiarowe w wymiarze nieprzekraczającym dwukrotności rocznego pensum. Oznacza to, że obciążenie pracą dydaktyczną może być znacząco większe niż wynika to z podstawowego pensum, ale zawsze wymaga to zgody pracownika w przypadku przekroczenia pewnego limitu.
Liczbę godzin ponadwymiarowych stanowi różnica między faktycznie przepracowanymi godzinami dydaktycznymi a wymiarem pensum określonym w § 44. Godziny ponadwymiarowe mogą być realizowane tylko wtedy, gdy wszystkim nauczycielom danego wydziału zapewniono pensum, o którym mowa w § 44 ust. 2, a ich przyznanie jest uzasadnione potrzebą realizacji programu studiów oraz zgodne z zasadami § 44 ust. 4.
Stawki za godziny ponadwymiarowe są zróżnicowane w zależności od stanowiska: profesor - 120 zł/godz., profesor uczelni - 100 zł/godz., adiunkt lub starszy wykładowca posiadający stopień naukowy doktora - 85 zł/godz., asystent, wykładowca - 65 zł/godz.
Inne obowiązki i zarobki
Nauczyciele akademiccy, podobnie jak ci w szkołach podstawowych i średnich, posiadają bardzo dużo innych obowiązków. Obok zajęć administracyjnych, które mnoży hydra biurokracji, zajmują się przede wszystkim szeroko pojmowaną nauką - zarówno w ramach przedsięwzięć indywidualnych, jak i prac grupowych. Prowadzą badania, piszą książki, popularyzują wiedzę na istotne tematy, udzielają się w mediach.
Formalnie rzecz biorąc, podobnie jak ich koledzy ze szkół podstawowych i średnich, w ramach etatu bez nadgodzin pracują 40 godzin tygodniowo. Faktycznie jednak nikt tego czasu nie mierzy. Jedni pracują więc dokładnie tyle, ile przewiduje umowa, a inni, nieraz wielcy pasjonaci swoich dyscyplin, znacznie więcej. Zdarzają się też osoby wykonujące obowiązki w ciągu znacznie krótszego czasu.
W dyskusjach na temat zawodów cieszących się największym prestiżem obok np. lekarzy często pojawiają się nauczyciele akademiccy. Ci jednak w porównaniu z nimi, nawet po wielu latach pracy, nieraz pobierają bardzo skromne pensje. Zwłaszcza w porównaniu z tym, jak duże stawia im się wymagania. Dla przykładu wynagrodzenie dla pracownika badawczo-dydaktycznego świeżo po doktoracie, a więc już ze sporym doświadczeniem, wynosi obecnie bez dodatków w wielu publicznych uczelniach ok. 5000 zł netto. W praktyce często jest jednak znacznie wyższe za sprawą znakomicie płatnych nadgodzin.
Z kolei niewielkie pensum umożliwia naukowcom pracę na więcej niż jednym etacie w pełnym znaczeniu tego słowa. Sprowadza się to do możliwości posiadania dwóch umów o pracę w dwóch różnych uczelniach, częstokroć z licznymi dodatkami. Zatrudnienie w takiej formie jest wśród polskich nauczycieli akademickich częstym rozwiązaniem. W praktyce pozwala na zarobienie kilkunastu tysięcy złotych miesięcznie osobie po doktoracie, a profesorom odpowiednio więcej. Stąd, mimo formalnie rzecz biorąc, zwykłej płacy, wielki pęd do tego zawodu.
Brak miejsca dla młodych ludzi
Eldorado kiedyś było jeszcze większe, gdyż nie tak znowu dawno naukowcy nie mieli ograniczeń dotyczących liczby posiadanych umów o pracę. Zdarzało się wówczas, że posiadali nawet kilka pełnopłatnych etatów. Pamiętajmy jednak, że obecny stan rzeczy nie oznacza, że osoba po doktoracie może z marszu zarabiać dwie średnie krajowe. Ze względu na dążenie wielu doświadczonych naukowców do posiadania dwóch umów o pracę kandydaci na adiunktów mają bardzo utrudniony start. Podobny skutek wywołuje zabieganie ludzi nauki o nadgodziny w głównym miejscu pracy. Stąd często na uczelniach w ogóle nie ma przestrzeni dla młodych ludzi.
Prawa wykładowców i kontrola PIP
Co w sytuacji, gdy nauczyciel akademicki uważa, że decyzje pracodawcy dotyczące jego czasu pracy lub obciążenia dydaktycznego są niezgodne z przepisami lub krzywdzące? Przepisy prawa pracy przewidują ścieżkę odwoławczą. Pracownik ma prawo wystąpić z roszczeniem do sądu pracy. To sąd pracy jest organem właściwym do rozstrzygania sporów związanych ze stosunkiem pracy, w tym kwestii czasu pracy i obowiązków nauczycieli akademickich.
Dodatkowo, nad przestrzeganiem przepisów prawa pracy w uczelniach czuwa Państwowa Inspekcja Pracy (PIP). PIP ma uprawnienia do kontrolowania prawidłowości czynności związanych z wykonywaniem praw i obowiązków stron stosunków pracy. W przypadku stwierdzenia nieprawidłowości, PIP może nakazać pracodawcy ich usunięcie, a w skrajnych przypadkach nałożyć sankcje.
🫖 [LIVE] Herbata Kadrowa z Agatą: Systemy czasu pracy
tags: #etat #asystenta #na #uczelni #ile #godzin