Przepisy prawa pracy precyzyjnie regulują zasady zwolnień pracowniczych, jednak w niektórych przypadkach rozwiązanie umowy jest znacznie utrudnione lub wręcz niemożliwe. Szczególną ochroną objęci są m.in. przedstawiciele organizacji związkowych. Z tego względu zwolnienie działacza związkowego wymaga od pracodawcy dopełnienia określonych formalności. Jakie warunki muszą zostać spełnione, aby ochrona związkowa była skuteczna i kiedy pracodawca może legalnie zwolnić związkowca?
Kim jest działacz związkowy?
W polskim prawie nie ma jednej, kompleksowej definicji działacza związkowego, która byłaby zawarta w jednym konkretnym przepisie. Zamiast tego jego status i uprawnienia wynikają z szeregu przepisów, głównie Ustawy z dnia 23 maja 1991 roku o związkach zawodowych oraz z Kodeksu pracy, a także są precyzowane przez orzecznictwo Sądu Najwyższego. W praktyce działacza związkowego możemy określić jako osobę angażującą się w działalność oznaczonego związku zawodowego. Określamy go także mianem przedstawiciela związkowego, organizatora związkowego albo związkowca. Podstawowym celem takiej osoby jest reprezentowanie i obrona praw oraz interesów pracowników zrzeszonych w danym związku.
Do kluczowych zadań i ról działacza związkowego należą:
- reprezentacja pracowników, tj. występowanie w imieniu pracowników w negocjacjach z pracodawcami, np. dotyczących warunków pracy, płac, świadczeń czy bezpieczeństwa;
- obrona praw pracowniczych poprzez podejmowanie interwencji w przypadku naruszeń praw pracowniczych, takich jak nieuzasadnione zwolnienia, dyskryminacja czy brak odpowiednich warunków pracy;
- negocjacje zbiorowe poprzez udział w procesie tworzenia i negocjowania układów zbiorowych pracy, które określają ogólne warunki zatrudnienia dla wszystkich pracowników objętych danym układem;
- organizacja i mobilizacja wyrażająca się w formie zachęcania pracowników do wstępowania do związku, organizowanie spotkań, protestów czy strajków w celu wywierania presji na pracodawcach;
- wsparcie i doradztwo przejawiające się w udzielaniu pracownikom informacji na temat ich praw, przepisów prawa pracy oraz doradztwo w kwestiach związanych z zatrudnieniem;
- monitorowanie warunków pracy poprzez czuwanie nad przestrzeganiem przepisów prawa pracy i BHP w zakładzie pracy.
Działacze związkowi mogą być wybierani przez członków związku lub wyznaczani do pełnienia określonych funkcji. Ich działalność jest kluczowa dla utrzymania równowagi sił między pracownikami a pracodawcami oraz dla zapewnienia godnych warunków pracy.
Ochrona działaczy związkowych przed zwolnieniem z pracy
Szczególny charakter pracowników będących działaczami związkowymi powoduje, że są oni chronieni przed zwolnieniem ze strony pracodawcy. Jak stanowi bowiem art. 32 ust. 1 wspomnianej wcześniej ustawy o związkach zawodowych, pracodawca bez zgody zarządu zakładowej organizacji związkowej nie może:
- wypowiedzieć ani rozwiązać stosunku prawnego ze wskazanym uchwałą zarządu jego członkiem lub z inną osobą wykonującą pracę zarobkową będącą członkiem danej zakładowej organizacji związkowej, upoważnioną do reprezentowania tej organizacji wobec pracodawcy albo organu lub osoby dokonującej za pracodawcę czynności w sprawach z zakresu prawa pracy;
- zmienić jednostronnie warunków pracy lub wynagrodzenia na niekorzyść osoby wykonującej pracę zarobkową, o której mowa powyżej- z wyjątkiem przypadku ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy, a także jeżeli dopuszczają to przepisy odrębne.
Co do zasady działacz związkowy podlega więc szczególnej ochronie prawnej przed zwolnieniem. Warunkiem jest jednak to, aby pracodawca wiedział, który związkowiec korzysta z takiej możliwości. Art. 32 ust. 92 ustawy o związkach zawodowych precyzuje, że zarząd zakładowej organizacji związkowej lub komitet założycielski zakładowej organizacji związkowej wskazują pracodawcy na piśmie osoby, których stosunek prawny podlega ochronie przed zwolnieniem w związku z pełnieniem funkcji związkowca. Taka informacja musi zawierać:
- imię i nazwisko działacza związkowego,
- czas trwania ochrony przed zwolnieniem.
Co ciekawe, informacja o związkowcach może być modyfikowana. Pełnienie funkcji działacza związkowego nie jest bowiem dożywotnie i dana osoba może zostać pozbawiona tej roli lub sama z niej zrezygnować. Zmiany we wskazaniu są dokonywane przez zarząd lub komitet założycielski zakładowej organizacji związkowej na piśmie w terminie 7 dni od dnia zaistnienia zmiany.
Funkcją ustanowionego w art. 32 ust. 1 ustawy z 1991 r. o związkach zawodowych zakazu rozwiązywania umów o pracę ze wskazanymi w tym przepisie kategoriami pracowników jest zapewnienie związkowi zawodowemu rzeczywistej niezależności od pracodawcy oraz stworzenie realnych możliwości aktywnego działania na rzecz i w interesie pracowników, co zazwyczaj stawia ich reprezentanta w pozycji konfrontacyjnej w stosunku do pracodawcy. Pracownicy ci są bowiem bezpośrednio narażeni na konflikty z pracodawcą, a w konsekwencji na działania zmierzające do ograniczenia ich aktywności w obronie interesów i praw pracowniczych, w tym na niebezpieczeństwo utraty zatrudnienia ze względu na ich działalność związkową. Dlatego aktywność związkowa stanowi kryterium uzasadniające szerszy zakres ochrony trwałości stosunku pracy podmiotów określonych w art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych.
Ochrona działaczy związkowych nie sprowadza się do całkowitego zakazu wypowiadania i rozwiązywania stosunku pracy przez pracodawcę, lecz wprowadza wymóg uzyskania zgody na wypowiedzenie lub rozwiązanie stosunku pracy w okresie ochronnym. Dotyczy to także jednostronnej zmiany warunków umowy o pracę. Zatem aby móc dokonać którejkolwiek ze wskazanych czynności, pracodawca zobowiązany jest uprzednio uzyskać zgodę zakładowej organizacji związkowej, do której należy działacz związkowy.
WAŻNE!
Ochrona działaczy związkowych przewiduje wymóg uzyskania zgody zakładowej organizacji związkowej na wypowiedzenie lub rozwiązanie stosunku pracy w okresie ochronnym, a także na wypowiedzenie zmieniające. Ochrona stosunku pracy nie obejmuje rozwiązania umowy z upływem czasu, na jaki była zawarta, a także za porozumieniem stron.
Termin na wyrażenie zgody lub odmowę wyrażenia zgody przez zarząd zakładowej organizacji związkowej wynosi:
- 14 dni roboczych liczonych od dnia złożenia przez pracodawcę pisemnego zawiadomienia o zamiarze wypowiedzenia lub jednostronnej zmiany stosunku prawnego, z podaniem przyczyny uzasadniającej wypowiedzenie lub jednostronną zmianę stosunku prawnego,
- 7 dni roboczych liczonych od dnia złożenia przez pracodawcę pisemnego zawiadomienia o zamiarze rozwiązania stosunku prawnego, z podaniem przyczyny uzasadniającej rozwiązanie stosunku prawnego.
Jeśli organizacja związkowa nie odpowie we wskazanym terminie na zawiadomienie, będzie to równoznaczne z udzieleniem zgody na dokonanie wypowiedzenia lub rozwiązanie umowy.
Zwolnienie działacza związkowego - kiedy jest możliwe?
Jak już wspomnieliśmy wcześniej, związkowiec jest chroniony przed zwolnieniem tylko wtedy, gdy pracodawca został poinformowany o pełnieniu tej funkcji przez oznaczonego pracownika. Bez tej wiedzy pracodawca nie jest w stanie respektować praw ochronnych. Powiadomienie powinno nastąpić na piśmie i precyzować, które osoby i w jakim zakresie korzystają z ochrony. Należy określić ich imiona, nazwiska oraz pełnione funkcje.
Jeśli zarząd zakładowej organizacji związkowej lub komitet założycielski zakładowej organizacji związkowej nie wskaże pracodawcy pisemnej informacji na temat związkowców podlegających ochronie przed zwolnieniem, pracodawca może podjąć skuteczną decyzję o rozwiązaniu umowy o pracę z działaczem związkowym. Sam fakt przynależności pracownika do związku zawodowego nie ochroni go przed zwolnieniem, jeśli pracodawca nie będzie wiedział, że taka osoba należy do związku i pełni w nim określone funkcje. Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że ochrona prawna dla działaczy związkowych zaczyna obowiązywać od momentu powiadomienia pracodawcy o osobach, którym ta ochrona przysługuje. Bez tego powiadomienia pracodawca nie ma wiedzy o tym, kto jest chroniony, i nie może respektować związanych z tym ograniczeń. Warto przy tym wskazać, że w przypadku braku wskazania przez związek zawodowy, ochrona przysługuje automatycznie przewodniczącemu zakładowej organizacji związkowej lub przewodniczącemu komitetu założycielskiego do czasu dokonania takiego wskazania. Dotyczy to zatem tylko jednej osoby, a nie całego grona działaczy.
Przykład 1
Michał jest działaczem związkowym w firmie X. Pracodawca nie otrzymał jednak pisemnej informacji w tym zakresie i nie wiedział o funkcji sprawowanej przez jego pracownika. Właściciel firmy postanowił zwolnić go z pracy za wypowiedzeniem. Pracownik nie zgadza się z takim działaniem i twierdzi, że podlega szczególnej ochronie prawnej. Czy pracodawca miał prawo zwolnić Michała z pracy? Tak, ponieważ władze związkowe nie przekazały pracodawcy pisemnej informacji wskazującej, że Michał jest działaczem związkowym pełniącym określone funkcje w związku zawodowym. Wypowiedzenie umowy o pracę może być uznane za skuteczne i wiążące.
Przykład 2
Karolina należy do związku zawodowego, o czym wie jej pracodawca. Przełożony kobiety otrzymał pisemną informację na ten temat, która uwzględniała także funkcje, które Karolina pełni w związku zawodowym. Mimo tego przełożony zdecydował się rozwiązać umowę o pracę ze swoją pracownicą. Czy działania pracodawcy są skuteczne i wiążące? Nie, ponieważ naruszają przepisy ustawy o związkach zawodowych, które gwarantują Karolinie ochronę przed zwolnieniem.
Przykład 3
Paulina jest działaczką związkową. Jej pracodawca został poinformowany na piśmie o tym fakcie. Ze względu na trudności finansowe przedsiębiorca zmuszony został do ogłoszenia upadłości firmy, a co za tym idzie także i zwolnienia całej załogi. Paulina twierdzi, że podlega szczególnej ochronie prawnej przed zwolnieniem, ponieważ pełni funkcje w związku zawodowym. Czy pracodawca miał prawo ją zwolnić? Tak, ponieważ ochrona przed zwolnieniem nie działa w przypadku likwidacji lub ogłoszenia upadłości zakładu pracy.
Wyjątki od ochrony stosunku pracy działaczy związkowych
Ochrona działacza związkowego jest wyłączona w przypadku ogłoszenia upadłości lub likwidacji firmy. Innym wyjątkiem od ogólnej zasady zakazu wypowiedzenia i rozwiązania w tym przypadku umowy o pracę jest sytuacja, gdy u pracodawcy zatrudniającego co najmniej 20 osób, a zatem objętego ustawą o zwolnieniach grupowych, zachodzi konieczność wypowiedzenia umów z przyczyn niedotyczących pracownika w formie zwolnień grupowych czy indywidualnych. W takim przypadku pracownikowi - chronionemu działaczowi związkowemu - można złożyć jedynie wypowiedzenie zmieniające. Trzeba jednak pamiętać, że zmiana warunków przyczyniająca się do obniżenia wynagrodzenia będzie powodowała obowiązek wypłaty pracownikowi chronionemu dodatku wyrównawczego do końca okresu ochronnego.
Sąd Najwyższy w wyroku z 13 maja 2021 r. (III PSKP 17/21, OSNP 2022/4/33) zaznaczył, że intencjonalne objęcie pracownika ochroną związkową przez zarząd organizacji związkowej, podjęte wyłącznie w celu uchronienia przed zwolnieniem z pracy i niemające nic wspólnego z ideą związkowej ochrony trwałości stosunku pracy, pozostaje w sprzeczności ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa (art. 8 k.p. w związku z art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych). Wyrok SN z 25 marca 2025 roku (sygn. akt III PSKP 44/24) podkreśla, że ochrona związkowa nie może służyć wyłącznie uniemożliwieniu pracodawcy zasadnego rozwiązania umowy o pracę, gdy owa zasadność dotyczy postawy pracownika, bez związku z wykonywaniem zadań związkowych. Celem ochrony stosunku pracy działacza jest przede wszystkim zagwarantowanie mu niezależności w wypełnianiu funkcji. W razie istnienia rzeczywistych, konkretnych i w pełni usprawiedliwionych przyczyn rozwiązania stosunku pracy, niepozostających w związku z ratio legis określonej w art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych szczególnej ochrony stosunku pracy działaczy związkowych, domaganie się przywrócenia do pracy może w szczególnych sytuacjach faktycznych pozostawać w sprzeczności ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem takiej szczególnej ochrony prawnej.
Oskarżono Cię o niewłaściwe postępowanie? Skorzystaj z tych 5 sposobów obrony, aby oczyścić swoje imię
Tabela: Zakres zakazu rozwiązywania umowy o pracę z pracownikiem pełniącym funkcje związkowe oraz wyjątki od niego
| Okoliczność rozwiązania umowy o pracę | Dopuszczalność rozwiązania umowy o pracę z pracownikiem pełniącym funkcje związkowe |
|---|---|
| Wypowiedzenie | Tylko za zgodą zakładowej organizacji związkowej |
| Rozwiązanie z art. 53 Kodeksu pracy (ciężkie naruszenie obowiązków pracowniczych) | Tylko za zgodą zakładowej organizacji związkowej |
| Upadłość lub likwidacja firmy | Dopuszczalne bez zgody związku zawodowego |
| Zwolnienia grupowe (przy zatrudnieniu powyżej 20 osób) | Możliwe tylko wypowiedzenie zmieniające, z zachowaniem praw pracownika |
Podsumowując, zwolnienie przewodniczącego związku zawodowego w Polsce jest procesem złożonym i obwarowanym licznymi przepisami. Pracodawca musi wykazać się szczególną ostrożnością i precyzją, aby działać zgodnie z prawem i uniknąć potencjalnych sporów sądowych.
tags: #czy #pracodawca #zwolnic #zwiazkowca #przewodniczacego