Urlop wypoczynkowy jest jednym z podstawowych praw pracowniczych, gwarantowanym przez polski Kodeks pracy. Ma on na celu zapewnienie pracownikowi możliwości regeneracji sił fizycznych i psychicznych, co przekłada się na jego dobrostan i efektywność w pracy. Zasadniczo urlop powinien być wykorzystywany w naturze, czyli poprzez dni wolne od pracy. Jednak w pewnych sytuacjach, gdy wykorzystanie urlopu w naturze jest niemożliwe, pracownikowi przysługuje ekwiwalent pieniężny.
Prawo do ekwiwalentu pieniężnego za niewykorzystany urlop wypoczynkowy jest wyjątkiem od zasady, że urlop należy wykorzystać w naturze. Wypłacenie ekwiwalentu jest dopuszczalne jedynie wówczas, gdy pracownik z powodu zakończenia stosunku pracy nie zdążył wykorzystać urlopu.
Warto podkreślić, że prawo do ekwiwalentu za niewykorzystany urlop wypoczynkowy ma charakter bezwzględny i nie może zostać skutecznie zrzeczone się przez pracownika. Nawet jeśli pracownik wyraża taką wolę, przepisy Kodeksu pracy jasno wskazują, że takie oświadczenie nie wywołuje żadnych skutków prawnych i jest nieważne. Podobnie, zakaz zrzeczenia się prawa do wynagrodzenia albo przeniesienia tego prawa na inną osobę został wyrażony wprost w art. 84 Kodeksu pracy. Zgodnie z orzeczeniem Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 2006 r. oraz wyrokiem z dnia 16 października 2006 r., nie można się zrzec ani prawa do urlopu, ani prawa do ekwiwalentu za urlop. W sytuacji, gdy pracownik w oświadczeniu woli zrzeknie się tego prawa albo przeniesie je na inną osobę - oświadczenie takie jest nieważne i nie wywoła żadnych skutków prawnych.
Podstawa prawna i zasady dotyczące ekwiwalentu za urlop
Regulacja ekwiwalentu pieniężnego za niewykorzystany urlop została zawarta w przepisie art. 171 Kodeksu pracy. Instytucja ta, z uwagi na jej wyjątkowy charakter, znajduje zastosowanie wyłącznie w okolicznościach wskazanych w tym przepisie. W świetle art. 171 § 1 Kodeksu pracy, ekwiwalent pieniężny przysługuje jedynie w razie niewykorzystania przysługującego pracownikowi urlopu w całości lub w części z powodu rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy. Warto podkreślić, że ekwiwalent przysługuje nie tylko za niewykorzystany urlop bieżący (ustalany proporcjonalnie do przepracowanej części roku), ale również za urlop zaległy (wyrok Sądu Najwyższego z 24.01.1974 r. III PRN 41/73).
Obowiązek pracodawcy wypłaty ekwiwalentu za niewykorzystany urlop nie jest uzależniony od rodzaju umowy o pracę, leżącej u podstaw nawiązania stosunku pracy ani od długości zatrudnienia. Rozwiązanie lub wygaśnięcie nawet krótkotrwałej umowy o pracę na okres próbny, w sytuacji gdy pracownik nie wykorzystał przysługującego mu urlopu, uzasadnia jego roszczenie o wypłatę ekwiwalentu pieniężnego.
Na prawo do ekwiwalentu nie ma również wpływu tryb, w jakim następuje rozwiązanie umowy o pracę (za porozumieniem stron, w drodze wypowiedzenia czy też w trybie dyscyplinarnym) lub wygaśnięcie umowy o pracę. Nie jest wreszcie istotna przyczyna niewykorzystania przez pracownika urlopu wypoczynkowego. Ekwiwalent przysługuje pracownikowi zarówno w sytuacji, gdy pracodawca nie udzielał mu urlopu, jak i wtedy, gdy pracownik nie chciał wykorzystać urlopu.
Podsumowując, rozwiązanie lub wygaśnięcie umowy o pracę powoduje przekształcenie prawa do urlopu wypoczynkowego w roszczenie o wypłatę ekwiwalentu pieniężnego (skutek ten następuje niezależnie od woli stron). W innych okolicznościach zastąpienie urlopu wypoczynkowego ekwiwalentem jest niedopuszczalne, choćby wyrażał na to zgodę zainteresowany pracownik. Nie jest zatem możliwe wypłacenie ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy w trakcie trwania stosunku pracy, co można by obrazowo określić jako „wykupienie urlopu przez pracodawcę”.
Kiedy pracodawca nie musi wypłacać ekwiwalentu?
Kodeks pracy w art. 171 § 3 omawia także okoliczności, w których nie ma obowiązku wypłacania ekwiwalentu za niewykorzystany urlop wypoczynkowy. Pracodawca nie ma obowiązku wypłacenia ekwiwalentu pieniężnego, o którym mowa w § 1, w przypadku gdy strony postanowią o wykorzystaniu urlopu w czasie pozostawania pracownika w stosunku pracy na podstawie kolejnej umowy o pracę zawartej z tym samym pracodawcą bezpośrednio po rozwiązaniu lub wygaśnięciu poprzedniej umowy o pracę z tym pracodawcą. Oznacza to, że ekwiwalentu nie wypłaca się, gdy strony zdecydują się na podpisanie kolejnej umowy o pracę zaraz po rozwiązaniu/wygaśnięciu wcześniejszej umowy.
Warto zaznaczyć, że przepis ten znajdzie zastosowanie nie tylko wówczas, gdy jedna umowa ulega zakończeniu, a następnego dnia zaczyna obowiązywać kolejna, ale także wówczas, gdy pomiędzy zakończeniem obowiązywania jednej umowy a rozpoczęciem obowiązywania następnej minie weekend. Jeżeli zatem jedna umowa o pracę kończy się i następnego dnia zostaje zawarta kolejna, w której strony ustalają termin rozpoczęcia pracy za trzy miesiące, to pracodawca ma obowiązek wypłaty ekwiwalentu za niewykorzystany urlop.
Niewypłacenie ekwiwalentu, lecz „przeniesienie” prawa do urlopu na okres obowiązywania następnej umowy o pracę wymaga wyraźnego porozumienia stron w tym przedmiocie. Niedopuszczalne jest zatem jednostronne narzucenie takiego rozwiązania przez pracodawcę. W praktyce osiągnięcie takiego porozumienia nie powinno sprawiać trudności, gdyż takie rozwiązanie jest korzystne dla obu stron - pracodawca nie musi wypłacać pracownikowi ekwiwalentu, zaś pracownik może skorzystać z urlopu w bardziej dogodnym dla siebie terminie.
Ustalanie wysokości ekwiwalentu za niewykorzystany urlop
Rozwiązanie lub wygaśnięcie stosunku pracy może mieć miejsce w trakcie roku kalendarzowego, co powoduje, że przy ustalaniu wysokości ekwiwalentu pieniężnego należy uwzględnić przepisy Kodeksu pracy dotyczące urlopu proporcjonalnego (art. 155¹ k.p.). W przypadku rozwiązania stosunku pracy w ciągu roku kalendarzowego, pracownikowi u dotychczasowego pracodawcy przysługuje urlop w wymiarze proporcjonalnym do okresu u niego przepracowanego. W przypadku niewykorzystania urlopu w wyższym (np. w pełnym) wymiarze pracownikowi przysługuje ekwiwalent pieniężny odpowiadający urlopowi proporcjonalnemu.
Przysługiwanie prawa do ekwiwalentu jest zależne od istnienia prawa do urlopu w momencie rozwiązania stosunku pracy, a wysokość ekwiwalentu zależy od wymiaru przysługującego urlopu. Inaczej mówiąc, ekwiwalent za niewykorzystany urlop należy się w wymiarze zależnym od wymiaru przysługującego urlopu wypoczynkowego.
Szczegółowe informacje o tym, jak wyliczyć rekompensatę pieniężną w związku z nieodebranym urlopem można znaleźć w Rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 8 stycznia 1997 r. Kwota ekwiwalentu za urlop jest obliczany na podstawie przysługującego wynagrodzenia pracownika, jakie otrzymywałby za czas, w którym mógłby korzystać z urlopu. Wysokość kwoty ekwiwalentu za urlop ustala się na podstawie wynagrodzenia zasadniczego oraz dodatków, takich jak premie czy nagrody.
"Urlop przymusowy" zamiast ekwiwalentu?
Gdy dochodzi do rozwiązania umowy o pracę, bardzo ważną kwestią jest zawarta w niej informacja na temat długości okresu wypowiedzenia. Wielu pracodawców decyduje się wtedy na wysłanie pracownika na urlop wypoczynkowy zamiast wypłacać mu ekwiwalent. Czy jest to zgodne z przepisami?
Podobna sprawa była rozpatrywana przez Sąd Najwyższy w kwietniu 2011 roku. W wyroku czytamy, że pracodawca nie musi pytać pracownika o zgodę na wysłanie go na urlop w trakcie obowiązywania okresu wypowiedzenia. Oznacza to, że pracownik nie ma wpływu na decyzję podjętą w tym zakresie przez pracodawcę. Nie istnieją instrumenty prawne, które pozwalałyby na zmuszenie pracodawcy do wypłacenia ekwiwalentu zamiast wysyłania na tzw. „urlop przymusowy”.
Pracodawca może wysłać pracownika na przymusowy urlop równy okresowi wypowiedzenia, a w pozostałej części wypłacić ekwiwalent pieniężny. Obowiązek wykorzystania urlopu dotyczy zarówno urlopu zaległego, jak i urlopu bieżącego, który będzie ustalany proporcjonalnie do czasu zatrudnienia w danym roku kalendarzowym. Pracodawca nie musi w tym wypadku przejmować się ustalonym wcześniej planem urlopowym.
Zasady udzielania urlopu wypoczynkowego 2021
Moment powstania roszczenia o ekwiwalent
Istotne znaczenie z praktycznego punktu widzenia ma określenie momentu powstania roszczenia pracownika o wypłatę ekwiwalentu. Prawo do ekwiwalentu pieniężnego za niewykorzystany urlop wypoczynkowy powstaje w dacie rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy. W tym dniu roszczenie pracownika staje się wymagalne. Wcześniejsza wypłata jest nieuzasadniona, natomiast w razie opóźnienia pracownikowi przysługuje prawo żądania odsetek z tytułu zwłoki.
W dniu rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy rozpoczyna się również bieg okresu przedawnienia roszczenia o ekwiwalent pieniężny za wykorzystane w naturze, a nieprzedawnione urlopy. Roszczenie to ulega przedawnieniu z upływem trzech lat od dnia wymagalności. Ekwiwalent pieniężny za niewykorzystany urlop podlega takiej samej ochronie, jak wynagrodzenie za pracę.
Oznacza to przede wszystkim, iż pracownik nie może zrzec się tego uprawnienia. Ponadto z ekwiwalentu pieniężnego za niewykorzystany urlop wypoczynkowy nie mogą być potrącane bez zgody pracownika wyrażonej na piśmie inne należności niż określone w art. 87 § 1 k.p.
Pamiętaj, że prawo do urlopu wypoczynkowego nie jest wieczne i może się przedawnić. Zgodnie z art. 291 Kodeksu pracy, roszczenia z tytułu przypadku niewykorzystania przysługującego urlopu wypoczynkowego przedawniają się z upływem 3 lat od dnia, w którym pracownik mógł skorzystać z tego urlopu. Po upływie tego terminu pracownik traci możliwość dochodzenia swojego prawa do urlopu wypoczynkowego, co oznacza, że pracodawca nie ma już obowiązku jego udzielenia ani wypłaty kwoty ekwiwalentu pieniężnego za urlop w przypadku rozwiązania umowy o pracę.
Pracodawca ma obowiązek zadbać o to, aby pracownik wykorzystał przysługujący mu urlop zgodnie z przepisami. W praktyce oznacza to, że pracodawca nie może biernie oczekiwać na zgłoszenie się pracownika z wnioskiem urlopowym, ale powinien samodzielnie przypominać o konieczności wypoczynkowego urlopu i, w razie potrzeby, zaplanować jego realizację w porozumieniu z pracownikiem. Nieudzielenie zaległego urlopu w terminie (do 30 września kolejnego roku) może wiązać się z sankcjami dla pracodawcy, na przykład w wyniku kontroli Państwowej Inspekcji Pracy.
Podsumowując, pracownik nie może zrzec się prawa do ekwiwalentu za urlop. Jest to niezbywalne prawo, które przysługuje mu w momencie rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy, jeśli nie zdążył wykorzystać przysługującego mu urlopu. Warto być świadomym swoich praw i obowiązków, aby efektywnie zarządzać swoim czasem urlopowym.
tags: #czy #mozemy #sie #nie #zgodzic #na