Dział VII Kodeksu pracy kompleksowo reguluje kwestie związane z urlopami pracowniczymi, stanowiąc fundament prawny dla prawa do odpoczynku pracowników. Dział ten dzieli się na dwa rozdziały, z których pierwszy poświęcony jest urlopom wypoczynkowym, a drugi - urlopom bezpłatnym.
Rozdział I: Urlopy wypoczynkowe
Podstawowe prawo do corocznego, nieprzerwanego i płatnego urlopu wypoczynkowego gwarantuje artykuł 152 Kodeksu pracy. Co istotne, pracownik nie może zrzec się prawa do urlopu, co podkreśla jego nienaruszalny charakter.
Nabywanie prawa do urlopu wypoczynkowego
Zasady nabywania prawa do urlopu wypoczynkowego są ściśle powiązane ze stażem pracy pracownika oraz okresem jego nauki.
- Pracownik podejmujący pracę po raz pierwszy nabywa prawo do urlopu z upływem każdego miesiąca pracy, w wymiarze 1/12 przysługującego mu wymiaru urlopu po przepracowaniu roku (art. 153 § 1).
- Prawo do kolejnych urlopów pracownik nabywa w każdym następnym roku kalendarzowym (art. 153 § 2).
Wymiar urlopu wypoczynkowego
Wymiar urlopu wypoczynkowego zależy od stażu pracy:
- 20 dni - dla pracownika zatrudnionego krócej niż 10 lat.
- 26 dni - dla pracownika zatrudnionego co najmniej 10 lat.
W przypadku pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy, wymiar urlopu jest ustalany proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy, z zaokrągleniem niepełnego dnia urlopu w górę do pełnego dnia. Całkowity wymiar urlopu w danym roku kalendarzowym nie może przekroczyć maksymalnego wymiaru wynikającego z powyższych zasad (art. 154).
Okresy wliczane do stażu pracy
Do okresu zatrudnienia, od którego zależy prawo i wymiar urlopu, wlicza się okresy poprzedniego zatrudnienia, niezależnie od przerw w zatrudnieniu czy sposobu ustania stosunku pracy. W przypadku jednoczesnego zatrudnienia, wlicza się również okres poprzedniego niezakończonego zatrudnienia w części przypadającej przed nawiązaniem kolejnego stosunku pracy (art. 1541).
Wliczanie okresów nauki do wymiaru urlopu
Szczegółowe zasady wliczania okresów nauki do stażu pracy, od którego zależy wymiar urlopu:
- szkoły zawodowe (zasadnicza lub równorzędna): czas nauki, nie więcej niż 3 lata.
- średnie szkoły zawodowe: czas nauki, nie więcej niż 5 lat.
- średnie szkoły zawodowe dla absolwentów zasadniczych szkół: 5 lat.
- średnie szkoły ogólnokształcące: 4 lata.
- szkoły policealne: 6 lat.
- szkoły wyższe: 8 lat.
Okresy nauki nie podlegają sumowaniu. Jeśli pracownik pobierał naukę w trakcie zatrudnienia, wlicza się korzystniejszy dla niego okres - albo okres zatrudnienia, albo okres nauki (art. 155 § 1).
Udzielanie urlopu wypoczynkowego
Urlopu udziela się w dni, które są dla pracownika dniami pracy, zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy. Jeden dzień urlopu odpowiada 8 godzinom pracy, z zastrzeżeniem sytuacji, gdy pracownik ma niższą dobową normę czasu pracy. Udzielenie urlopu w wymiarze godzinowym odpowiadającym części dobowego wymiaru czasu pracy jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy pozostała część urlopu jest mniejsza niż pełny dobowy wymiar czasu pracy pracownika (art. 1542).
Pracodawca jest obowiązany udzielić pracownikowi urlopu w roku kalendarzowym, w którym pracownik uzyskał do niego prawo (art. 161). Na wniosek pracownika urlop może być podzielony na części, jednak co najmniej jedna część musi trwać nie mniej niż 14 kolejnych dni kalendarzowych (art. 162).
Plany urlopowe i przesunięcie terminu urlopu
Urlopy powinny być udzielane zgodnie z planem urlopów, który ustala pracodawca, uwzględniając wnioski pracowników i konieczność zapewnienia normalnego toku pracy. Pracodawca nie ustala planu urlopów, gdy zakładowa organizacja związkowa wyraziła na to zgodę lub gdy taka organizacja nie działa, a termin urlopu ustalany jest po porozumieniu z pracownikiem (art. 163).
Przesunięcie terminu urlopu jest możliwe na wniosek pracownika umotywowany ważnymi przyczynami lub z powodu szczególnych potrzeb pracodawcy, gdy jego nieobecność spowodowałaby poważne zakłócenia w pracy (art. 164).
Pracownik nie może rozpocząć urlopu w ustalonym terminie z przyczyn usprawiedliwiających nieobecność w pracy, takich jak choroba, odosobnienie z powodu choroby zakaźnej, powołanie na ćwiczenia wojskowe, urlop macierzyński. W takich przypadkach pracodawca jest zobowiązany przesunąć urlop na termin późniejszy (art. 165).
Odwołanie z urlopu
Pracodawca może odwołać pracownika z urlopu jedynie w sytuacji, gdy jego obecność w zakładzie jest wymagana przez okoliczności nieprzewidziane w chwili rozpoczynania urlopu. Pracodawca ponosi koszty poniesione przez pracownika w bezpośrednim związku z odwołaniem go z urlopu (art. 167).
Urlop w okresie wypowiedzenia i urlopy na żądanie
W okresie wypowiedzenia umowy o pracę pracownik jest zobowiązany wykorzystać przysługujący mu urlop, jeżeli pracodawca go udzieli. Wymiar tego urlopu, z wyłączeniem urlopu zaległego, nie może przekroczyć wymiaru wynikającego z przepisów o urlopie proporcjonalnym (art. 1671).
Pracownik ma prawo do tzw. urlopu na żądanie. Pracodawca jest zobowiązany udzielić na żądanie pracownika nie więcej niż 4 dni urlopu w roku kalendarzowym. Pracownik zgłasza żądanie najpóźniej w dniu rozpoczęcia urlopu (art. 1672). Łączny wymiar urlopu wykorzystanego w ten sposób nie może przekroczyć 4 dni w roku, niezależnie od liczby pracodawców (art. 1673).
Urlopy zaległe i ekwiwalent pieniężny
Urlop niewykorzystany w terminie ustalonym zgodnie z planem urlopów powinien być udzielony najpóźniej do 30 września następnego roku kalendarzowego, z wyjątkiem urlopu na żądanie (art. 168).
W przypadku rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy, pracownikowi przysługuje ekwiwalent pieniężny za niewykorzystany urlop w całości lub części. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy strony postanowią o wykorzystaniu urlopu w czasie pozostawania pracownika w stosunku pracy na podstawie kolejnej umowy zawartej z tym samym pracodawcą bezpośrednio po rozwiązaniu poprzedniej umowy (art. 171).
Wynagrodzenie za czas urlopu
Za czas urlopu pracownikowi przysługuje wynagrodzenie, jakie by otrzymał, gdyby w tym czasie pracował. Zmienne składniki wynagrodzenia mogą być obliczane na podstawie przeciętnego wynagrodzenia z okresu 3 miesięcy poprzedzających miesiąc rozpoczęcia urlopu, a w przypadkach znacznych wahań - do 12 miesięcy (art. 172).
Rozdział Ia: Urlop opiekuńczy
Kodeks pracy przewiduje również urlop opiekuńczy, który przysługuje w wymiarze 5 dni w ciągu roku kalendarzowego. Jest on przeznaczony na zapewnienie osobistej opieki lub wsparcia osobie będącej członkiem rodziny lub zamieszkującej w tym samym gospodarstwie domowym, która wymaga opieki lub wsparcia z poważnych względów medycznych (art. 1731 § 1).
Za członka rodziny uważa się syna, córkę, matkę, ojca lub małżonka. Urlop opiekuńczy udzielany jest na wniosek pracownika, złożony w formie papierowej lub elektronicznej, co najmniej 1 dzień przed rozpoczęciem korzystania z niego. We wniosku należy wskazać dane osoby wymagającej opieki oraz przyczynę konieczności jej zapewnienia (art. 1731 § 2-5).
Okres urlopu opiekuńczego wlicza się do okresu zatrudnienia, od którego zależą uprawnienia pracownicze (art. 1732).
Urlop rodzicielski 2022
Okresy niewykonywania pracy a wymiar urlopu
Katalog przyczyn usprawiedliwiających nieobecność w pracy, które powodują proporcjonalne obniżenie wymiaru urlopu wypoczynkowego, jest zamknięty i obejmuje m.in. urlop bezpłatny, urlop wychowawczy, tymczasowe aresztowanie czy odbywanie kary pozbawienia wolności (art. 1552 § 1). Wymienione okresy powodują skrócenie urlopu wypoczynkowego tylko w sytuacji, gdy trwają łącznie co najmniej jeden miesiąc.
Należy podkreślić, że niezdolność do pracy wynikająca z choroby pracownika nie wpływa na jego uprawnienia urlopowe. Pracownik nabywa prawo do kolejnego urlopu wypoczynkowego z dniem 1 stycznia danego roku, nawet jeśli nie przepracował w tym roku ani jednego dnia z powodu pobierania świadczenia rehabilitacyjnego.
W przypadku rozwiązania lub nawiązania stosunku pracy w tym samym miesiącu kalendarzowym, zaokrąglenia do pełnego miesiąca przy ustalaniu urlopu proporcjonalnego dokonuje dotychczasowy pracodawca (art. 1552a § 3).
tags: #art #1552 #kodeks #pracy #urlop #ustawa