Urlop bezpłatny w polskim prawie pracy – Kompletny przewodnik, który musisz znać! - DWABE

Kodeks pracy daje pracownikom zatrudnionym na umowę o pracę możliwość skorzystania z kilku rodzajów urlopów - nie tylko wypoczynkowego, ale także okolicznościowego, szkoleniowego czy bezpłatnego. To właśnie ten ostatni budzi najwięcej wątpliwości. Czym jest urlop bezpłatny? Kiedy można wziąć urlop bezpłatny? Czy pracownikowi przysługuje wówczas prawo do wynagrodzenia? Czy pracodawca może odmówić przyznania takiego urlopu?

Czym jest urlop bezpłatny?

Urlop bezpłatny został uregulowany w art. 174-174¹ Kodeksu pracy. Zgodnie z przepisami, urlop ten może zostać udzielony wyłącznie na pisemny wniosek pracownika (art. 174 § 1 KP). Nazywany jest urlopem bezpłatnym, ponieważ za czas tego urlopu nie przysługuje wynagrodzenie. W okresie urlopu bezpłatnego pracownik jest zwolniony z obowiązku świadczenia pracy, a pracodawca nie wypłaca wynagrodzenia. Stosunek pracy nadal jednak trwa, a urlop nie powoduje jego zawieszenia w sensie prawnym. Urlop bezpłatny stanowi przerwę w wykonywaniu pracy i w tym czasie nie przysługują uprawnienia pracownicze i socjalne. Urlop bezpłatny to przerwa w świadczeniu pracy czy, inaczej, zawieszenie stosunku pracy - a to oznacza, że w jego trakcie Ty nie pracujesz i nie zarabiasz, a pracodawca nie płaci składek społecznych. Urlop bezpłatny jest uregulowany prawnie.

Schemat przedstawiający podstawowe zasady urlopu bezpłatnego

Podstawa prawna i wymiar urlopu bezpłatnego

Urlop bezpłatny uregulowany jest w art. 174 Kodeksu pracy. Przepisy prawa pracy nie określają minimalnej i maksymalnej długości trwania urlopu bezpłatnego. Czas jego trwania uzależniony jest od ustaleń między pracownikiem a pracodawcą. Co ciekawe, nie ma ustalonego wymiaru urlopu bezpłatnego. Uznaje się, że może on na pewno trwać dłużej niż 3 miesiące. Domniemanie to wywodzi się m.in. z art. 174 § 3 Kodeksu pracy. Zgodnie z nim pracodawca ma możliwość odwołania pracownika z urlopu bezpłatnego trwającego dłużej niż 3 miesiące. Kodeks pracy nie wskazuje maksymalnego czasu trwania urlopu bezpłatnego - długość ustalana jest indywidualnie między pracownikiem a pracodawcą (art. 174 § 1 KP). Pracodawca może odmówić udzielenia urlopu bezpłatnego bez podania przyczyny. Co więcej, zgodnie z Kodeksem pracy, pracownik nie może odwołać się od tej decyzji.

Kiedy można wziąć urlop bezpłatny?

Pracownik nie musi podawać powodu we wniosku o urlop bezpłatny, ale w praktyce warto to zrobić, ponieważ jego udzielenie zależy wyłącznie od decyzji pracodawcy (art. 174 § 1 Kodeksu pracy). Jasne uzasadnienie zwiększa szansę na pozytywne rozpatrzenie prośby. Urlop bezpłatny może być wykorzystany w różnych celach, takich jak:

opieka nad bliską, niespokrewnioną osobą
załatwienie ważnych spraw rodzinnych
czasowe wykonywanie pracy lub projektu u innego pracodawcy
konieczność wsparcia rodziny w innej lokalizacji

Z urlopu bezpłatnego masz prawo skorzystać, gdy potrzebujesz dłuższego niż przewidziany Kodeksem pracy wolnego - niezależnie od liczby dni wolnych, które przysługują Ci w danym roku. Co więcej, możesz wykorzystać go, jak tylko chcesz - na dłuższe wakacje, podnoszenie kwalifikacji, a nawet pracę w innej firmie. Nie chcesz pobierać za ten urlop wynagrodzenia. Zależy Ci jednak na tym, aby po urlopie móc wrócić do pracy na to samo stanowisko z tą samą pensją.

Wniosek o urlop bezpłatny

Aby móc skorzystać z urlopu bezpłatnego, należy złożyć stosowny wniosek. Dokument musi być w formie pisemnej. We wniosku podajesz okres trwania bezpłatnego urlopu. Nie ma obowiązku wskazywania, z jakiego powodu składasz wniosek. Niemniej warto podać swojemu pracodawcy powód złożenia wniosku o urlop bezpłatny. Przed formalnym złożeniem wniosku lub w trakcie przedstaw pracodawcy swoje argumenty za urlopem bezpłatnym. Pamiętaj, że pracodawca nie ma obowiązku udzielić Ci urlopu bezpłatnego. Można zatem uznać, że jest to prośba o urlop bezpłatny, którą pracodawca może odrzucić. Jeśli zaś przedstawisz konkretny powód, Twój pracodawca o wiele chętniej przychyli się do Twojej prośby. Szanse na uzyskanie urlopu bezpłatnego rosną wraz ze stażem. Najpierw wykaż się w firmie, potem złóż wniosek o urlop bezpłatny.

Przykładowy wzór wniosku o urlop bezpłatny

Konsekwencje urlopu bezpłatnego

Urlop bezpłatny jest korzystnym rozwiązaniem w wielu sytuacjach, ale wiąże się z konkretnymi skutkami prawnymi i finansowymi. Część z nich wynika wprost z przepisów Kodeksu pracy (art. 174-174¹), a część z regulacji ZUS. Pracownik przebywający na urlopie bezpłatnym nie otrzymuje wynagrodzenia (art. 174 § 1 KP). Jest to podstawowa i najbardziej odczuwalna konsekwencja. Zgodnie z art. 174 § 2 Kodeksu pracy, okres urlopu bezpłatnego nie wlicza się do okresu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze. Jeśli urlop bezpłatny trwa powyżej 30 dni, zgodnie z art. 155² KP jego okres obniża wymiar urlopu wypoczynkowego. Zgodnie z ustawą zasiłkową, w czasie urlopu bezpłatnego pracownik nie ma prawa do zasiłku chorobowego. Podczas urlopu bezpłatnego pracownik nie otrzymuje wynagrodzenia. Co za tym idzie, pracodawca nie odprowadza składek ZUS od pensji pracownika. W praktyce oznacza to, że po upływie 30 dni od rozpoczęcia urlopu bezpłatnego pracownik traci ubezpieczenie zdrowotne, prawo do zasiłku chorobowego, opiekuńczego i macierzyńskiego, prawo do świadczenia rehabilitacyjnego. Bez powyższych ubezpieczeń nie będzie możliwa wizyta u państwowego lekarza. Podczas przebywania pracownika na urlopie bezpłatnym pracodawca nie opłaca również jego składki emerytalnej. Czas ten nie wlicza się tym samym do minimalnego stażu pracy, który jest potrzebny m.in. do obliczenia wysokości emerytury.

Okres urlopu bezpłatnego obniża wymiar należnego urlopu wypoczynkowego. Generalnie z każdym miesiącem pracownikowi przysługuje 1/12 wymiaru płatnego urlopu składającego się z 20 lub 26 dni urlopu. Jeśli zdecydujesz się na 3-miesięczny urlop bezpłatny, stracisz 3/12 wymiaru płatnego urlopu wypoczynkowego w danym roku.

Czy na urlopie bezpłatnym można pracować?

Urlop bezpłatny nie wlicza się do stażu pracy, gdyż stanowi zawieszenie stosunku pracy. Pamiętaj, że od stażu pracy zależą: prawo do urlopu wypoczynkowego, zasiłek dla bezrobotnych, nagrody jubileuszowe, odprawa przedemerytalna, dodatek aktywizacyjny z urzędu pracy, długość okresu wypowiedzenia umowy na czas nieokreślony. Wyjątek stanowi praca u innego pracodawcy w trakcie urlopu bezpłatnego. Tak, jest to możliwe! Twój aktualny pracodawca musi jednak wyrazić zgodę na możliwość podjęcia pracy u innego pracodawcy. Zgodnie z art. 174 § 1 KP pracodawca może udzielić pracownikowi urlopu bezpłatnego w celu wykonywania pracy u innego pracodawcy przez okres ustalony w zawartym w tej sprawie porozumieniu między pracodawcami. W okresie urlopu bezpłatnego pracownik może świadczyć pracę na rzecz innych pracodawców - w kraju i za granicą. Twój pracodawca może zaproponować Ci urlop bezpłatny w celu tymczasowego podjęcia pracy u innego pracodawcy. Taka propozycja może wynikać z chwilowych problemów finansowych Twojego pracodawcy. Jeśli masz dobre relacje ze swoim pracodawcą, możesz rozważyć propozycję podjęcia zatrudnienia u innego pracodawcy w trakcie urlopu bezpłatnego. Oczywiście wymaga to Twojej zgody. Pracodawca nie może wymusić na Tobie pracy u innego pracodawcy. Propozycja urlopu bezpłatnego wychodzi zawsze od pracownika. Gdy w trakcie urlopu bezpłatnego pracujesz u innego pracodawcy, Twój staż pracy pozostaje ciągły. Na podstawie stosownego porozumienia między firmami, ten czas jest wliczany do okresu zatrudnienia w przedsiębiorstwie, w którym pracowałeś do tej pory. Podstawę zatrudnienia pracownika u nowego pracodawcy stanowi umowa o pracę na czas określony. Jest ona zawierana pomiędzy nowym pracodawcą a pracownikiem. Na mocy umowy powstaje stosunek pracy. Wynika z niego, że nowy pracodawca jest zobowiązany między innymi do wypłacania pracownikowi wynagrodzenia, udzielenia urlopu wypoczynkowego itd.

Masz możliwość podjęcia pracy na urlopie bezpłatnym bez informowania o tym pracodawcy, jeśli jest to praca na umowie cywilnoprawnej, czyli umowie zleceniu lub umowie o dzieło. Prawo mówi jasno: zgoda pracodawcy na podjęcie zatrudnienia w innej firmie w trakcie urlopu bezpłatnego dotyczy tylko umowy o pracę.

Porównanie urlopu bezpłatnego z innymi rodzajami urlopów

Urlop bezpłatny a wypowiedzenie

Urlop bezpłatny oznacza zawieszenie stosunku pracy, a nie jego rozwiązanie. W okresie urlopu bezpłatnego zastosowanie mają przepisy o ochronie trwałości stosunku pracy. Zatem pracownik przebywający na urlopie bezpłatnym nie może zostać zwolniony. Istnieje jednak wyjątek od tej reguły. Gdy zakład ogłasza upadłość lub ulega likwidacji, to pracownik może zostać zwolniony w ramach zwolnień grupowych. Taka sytuacja może mieć zastosowanie w przypadku, gdy okres urlopu bezpłatnego wynosił więcej niż 3 miesiące. W trakcie urlopu pracownik ma też prawo złożyć wypowiedzenie. Dopuszczalne jest również rozwiązanie umowy za porozumieniem stron. Po wykorzystaniu urlopu bezpłatnego pracownik ma prawo do powrotu do pracy. Pracodawca nie może odmówić przyjęcia pracownika z powrotem do pracy.

Obowiązkowy urlop bezpłatny

Z zasady pracodawca może, ale nie musi, wyrazić zgody na Twój urlop bezpłatny. Istnieją jednak wyjątki. W tych sytuacjach pracodawca musi udzielić Ci urlopu:

Urlop bezpłatny dla młodocianego w czasie ferii: Jeśli jesteś uczniem szkoły dla pracujących, pracodawca na Twój wniosek jest zobowiązany udzielić Ci urlopu bezpłatnego. Wymiar takiego urlopu łącznie z urlopem wypoczynkowym nie może przekroczyć dwóch miesięcy.
Urlop na czas odbywania ćwiczeń wojskowych: Pracodawca ma obowiązek udzielić bezpłatnego urlopu pracownikowi powołanemu do odbycia ćwiczeń wojskowych lub pełnienia okresowej służby wojskowej. Okres trwania takiego urlopu jest taki sam jak okres trwania ćwiczeń lub służby.
Urlop bezpłatny w celu pełnienia funkcji z wyboru w związkach zawodowych: Jesteś powołany do pełnienia z wyboru funkcji związkowej poza zakładem pracy? Na wniosek danej organizacji związkowej przysługuje Ci prawo do urlopu bezpłatnego.
Urlop bezpłatny dla posłów i senatorów: Poseł lub senator pozostający w stosunku pracy, może złożyć wniosek o urlop bezpłatny na okres sprawowania mandatu oraz trzech miesięcy po jego wygaśnięciu. Taki wniosek nie może zostać odrzucony przez pracodawcę.
Urlop bezpłatny udzielany twórcy projektu wynalazczego: Twórcy projektu wynalazczego przysługuje bezpłatny urlop w miejscu pracy. Okres urlopu bezpłatnego jest równy okresowi trwania umowy uczestniczenia w pracach związanych z oceną przydatności, badaniami i realizacją projektu pracownika.