Związki zawodowe odgrywają kluczową rolę w kształtowaniu rynku pracy, dialogu społecznego oraz rozwoju przedsiębiorczości w Polsce. Ich zadania, cele i sposób działania znacząco się różnią, choć obie grupy wpływają na relacje gospodarcze, warunki pracy i otoczenie prawno-instytucjonalne. Podstawą prawną działalności związków zawodowych jest ustawa z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych.
Związki zawodowe są organizacjami społecznymi zrzeszającymi pracowników, powołanymi w celu reprezentowania ich zbiorowych i indywidualnych praw i interesów. Zgodnie z art. 59 Konstytucji RP, zapewnia się wolność zrzeszania się w związki zawodowe, co oznacza, że nikt, poza ustawodawcą w wyjątkowych przypadkach, nie może ograniczać prawa do zrzeszania się i działania w ramach struktury związkowej. Co więcej, wstąpienie do związku zawodowego oraz aktywny udział w jego działaniach nie może skutkować negatywnymi konsekwencjami w zakładzie pracy, takimi jak wypowiedzenie umowy, obniżenie wynagrodzenia czy przeniesienie na niższe stanowisko.
Zgodnie z ustawą z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych, związek zawodowy jest dobrowolną i samorządną organizacją ludzi pracy, powołaną do reprezentowania i obrony ich praw, interesów zawodowych i socjalnych. Dodatkową cechą charakterystyczną związków zawodowych jest niezależność w swej działalności statutowej od pracodawców, organów administracji państwowej, administracji samorządowej czy innych organizacji.
Związek jest organizacją składającą się z „ludzi pracy”, zrzeszający ich na zasadach całkowitej dobrowolności. Pojęcie „ludzi pracy” obejmuje osoby uprawnione do tworzenia i przynależenia do związku zawodowego, czyli pracowników i inne osoby uprawnione do zrzeszania się w związkach zawodowych. Warto dodać, że nowelizacja ustawy rozszerzyła krąg osób, które mogą zrzeszać się w związkach zawodowych i tworzyć związki zawodowe, na osoby wykonujące pracę zarobkową, przez które należy rozumieć osoby zatrudnione na innej podstawie niż stosunek pracy, np. na podstawie umów cywilnoprawnych.
Pod względem statusu prawnego, związek zawodowy jest organizacją posiadającą osobowość prawną, którą nabywa z dniem zarejestrowania przez sąd po wpisie do Krajowego Rejestru Sądowego. Zgodnie z art. 4 ustawy o związkach zawodowych, związki zawodowe reprezentują pracowników i inne swoje członków, a także bronią ich godności, praw oraz interesów materialnych i moralnych, zarówno zbiorowych, jak i indywidualnych.
Obowiązki informacyjne związków zawodowych wobec pracodawców
Związki zawodowe muszą dwa razy w roku raportować przedsiębiorcom liczbę członków, których u siebie mają. Zgodnie z art. 25(1) ust. 1 ustawy z 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych, terminy składania raportów przypadają w środę, 10 stycznia, i w środę, 10 lipca. Związki muszą w tych dniach przesłać pracodawcom dane o liczebności swoich organizacji według stanu na - odpowiednio - 31 grudnia poprzedniego roku i na 30 czerwca bieżącego roku.
Obowiązek informacyjny dotyczy nie tylko członków związku będących pracownikami w ścisłym tego słowa znaczeniu, ale również osób zatrudnionych w ramach niepracowniczego zatrudnienia (w tym zleceniobiorców oraz wykonawców umów o dzieło). Przepisy nie wymagają natomiast wskazania dodatkowych informacji na temat osób zrzeszonych w danej organizacji związkowej, takich jak imię i nazwisko, okres zatrudnienia, rodzaj umowy łączącej członka organizacji z pracodawcą.
Przekazywanie imiennej listy swoich członków stanowiłoby naruszenie zasady celowości i adekwatności danych.
Konsekwencje zaniedbania obowiązków sprawozdawczych
Jeśli związek nie wypełni obowiązków sprawozdawczych w terminie, grożą mu poważne konsekwencje. Brak przedstawienia przez zakładową organizację związkową półrocznej informacji o liczbie członków pozbawia ją statusu i uprawnień organizacji do czasu przekazania wymaganej informacji. Począwszy od 11 stycznia (bądź odpowiednio 11 lipca), do momentu przedstawienia informacji przez związek zawodowy, pracodawca nie ma obowiązku współdziałania z nim zarówno w sprawach zbiorowego, jak i indywidualnego prawa pracy.
Bierność związkowców rozwiązuje zwłaszcza pracodawcy ręce przy zwolnieniach. Nie musi on np. uzgadniać z tą konkretną organizacją regulaminu wynagradzania albo konsultować zamiaru wypowiedzenia umowy o pracę danego pracownika. Nie potrzebuje również uzyskiwać zgody związku na zwolnienie tzw. chronionych jego członków. Pracownik nie korzysta ze szczególnej ochrony trwałości stosunku pracy nawet wtedy, gdy pracodawca został poinformowany o objęciu tego pracownika szczególną ochroną przed okresem, za który organizacja związkowa nie dopełniła powyższego obowiązku.
Zwłaszcza nie są wadliwe czynności podjęte przez pracodawcę bez wymaganego współdziałania z taką organizacją, aż do dnia przedstawienia tej informacji. Tak samo jest w sytuacji, gdy z raportu wyniknie, że liczebność związku spadła poniżej 10 osób. Rodzi to poważne konsekwencje zarówno dla ZOZ, jak i dla pracodawcy. Z różnych wyroków sądowych wynika ponadto, że związek nie ma zdolności sądowej i procesowej w postępowaniu wytoczonym na rzecz pracownika, jeżeli nie spełnia warunku posiadania określonej liczby członków.
Możliwość naprawienia błędu i konsekwencje opóźnienia
Jeśli związkowcy zapomną o przekazaniu pracodawcy informacji o liczebności organizacji w firmie, mogą naprawić ten błąd i złożyć raport z opóźnieniem. Nie muszą czekać na upływ kolejnego terminu. Opóźnienie nie pozostaje jednak bez konsekwencji - przykładowo zawiadomienie złożone po terminie jest skuteczne w odniesieniu do wypowiedzenia umowy o pracę złożonego pracownikowi dopiero po uzyskaniu tej informacji przez pracodawcę. Informacja przekazana po terminie i już po złożeniu przez pracodawcę wypowiedzenia umowy nie ma wpływu na jego prawidłowość, także wtedy, gdy związek może udowodnić, że miał wymaganą odpowiednią liczbę członków.
Liczebność związku a uprawnienia
Co się dzieje, gdy liczebność związku pomiędzy styczniem a lipcem spadnie poniżej 10 osób? Zmniejszenie liczby członków ZOZ poniżej tego limitu nie powoduje natychmiastowej utraty jej uprawnień ani wygaśnięcia ochrony działacza związkowego przed rozwiązaniem stosunku pracy. ZOZ zachowuje przysługujące jej uprawnienia do końca okresu, na początku którego zgłoszona pracodawcy liczba jej członków wynosiła co najmniej 10 osób.
Jeśli natomiast związek dopiero powstaje u pracodawcy w ciągu tego sześciomiesięcznego okresu, to ma dwa miesiące od dnia utworzenia na przedstawienie pracodawcy pierwszej informacji o liczbie swoich członków. W przypadku organizacji międzyzakładowej będzie to odpowiednio dwa miesiące od dnia akcesji do związku zawodowego takiego członka, który jest zatrudniony u pracodawcy, któremu przekazuje się raport po raz pierwszy.
Aktualizacja danych w raporcie
Może się zdarzyć, że w kilku pierwszych dniach stycznia bądź lipca ktoś nowy wstąpi do związku albo dotychczasowy związkowiec wypisze się lub umrze. Pamiętajmy, że informacja dla pracodawcy powinna być aktualna na koniec danego półrocza. Jeśli pomiędzy tą datą a dniem złożenia informacji liczba związkowców ulegnie zmianie, to nie ma przeszkód (a nawet jest to zasadne), aby uwzględniała ona i tłumaczyła ewentualną rozbieżność.
Podwójne członkostwo i kontrola prawidłowości zgłoszeń
Należy pamiętać, że jeśli zatrudniony należy do więcej niż jednej ZOZ u danego pracodawcy, to przy ustalaniu liczby członków zrzeszonych w konkretnej organizacji związkowej, można go uwzględnić tylko jako członka jednego wskazanego przez niego związku. To o tyle istotne, gdyż przepisy przewidują tryb kontrolny, który może uruchomić zarówno pracodawca, jak i inne działające w przedsiębiorstwie związki zawodowe.
Weryfikatorem prawidłowości zgłoszeń nie jest pracodawca, choć potencjalnie zawyżona liczba członków pozostających w zatrudnieniu u pracodawcy (również cywilnoprawnego) wpływa bezpośrednio na uprawnienia związku, w tym np. status reprezentatywności, liczbę płatnych godzin związkowych oraz liczbę osób objętych ochroną.
Pracodawca nie może skutecznie żądać imiennej listy wszystkich zadeklarowanych członków, aby na tej podstawie zweryfikować jej prawidłowość i ewentualne powielanie się tych samych nazwisk na listach kilku struktur związkowych.
Procedura kontrolna i ustalanie liczebności przez sąd
Procedurę kontrolną dokładnie reguluje art. 25(1) ust. 7-12 ustawy. Pracodawca może zgłosić pisemne zastrzeżenie co do liczebności danej zakładowej organizacji związkowej. Analogiczne uprawnienie przysługuje także innym działającym w zakładzie pracy związkom zawodowym.
Co ma zrobić ZOZ, wobec którego raportu złożono zastrzeżenie? Musi wystąpić do odpowiedniego sądu pracy z wnioskiem o ustalenie liczby członków na ostatni dzień danego półrocza. Ma na to 30 dni od dnia złożenia przeciwko niemu zastrzeżenia. ZOZ może również z własnej inicjatywy wystąpić z takim wnioskiem. Sąd powinien w takich sprawach wydać orzeczenia w ciągu 60 dni od dnia złożenia wniosku w trybie nieprocesowym.
Gdy związek nie zdąży w terminie 30-dniowym, traci uprawnienia ZOZ do czasu złożenia spóźnionego wniosku. Pracodawca ani inne związki nie mogą jednak w nieskończoność kwestionować złożonych sprawozdań o liczebności ZOZ. Jeśli ich zastrzeżenie sąd uzna za bezpodstawne, to ponowne zgłoszenie przez ten sam podmiot zarzutów do tej samej ZOZ jest możliwe dopiero po upływie roku od uprawomocnienia się orzeczenia sądowego.
Znaczenie statutu związku i wola członka
Warto pilnować, kto aktualnie jest członkiem związku, kto zrezygnował z płacenia składek i dlaczego, a także precyzyjnie zapisać zasady odchodzenia w statucie (i to nie tylko wykluczenia, ale i dobrowolnego odejścia), gdyż orzecznictwo stoi na stanowisku, że nikogo nie można w związku zatrzymywać wbrew jego woli. Groźba weryfikacji liczby członków nie jest bowiem tylko teorią.
W praktyce kontrowersje może wywołać wstrzymanie przez pracodawcę przekazywania składek na konto związkowe, gdy związek spóźnia się ze złożeniem informacji o liczbie członków. Literalne brzmienie przepisów zdaje się nie pozostawiać wątpliwości, że składki należałoby przekazywać tylko zakładowej organizacji związkowej, a nie każdemu związkowi, który ma członków w danym zakładzie pracy, ale nie składa raportów o ich liczebności.
Organizacja międzyzakładowa a obowiązek raportowania
Obowiązki cyklicznego przekazywania pracodawcom informacji o liczebności związku zawodowego dotyczą również organizacji międzyzakładowych. To o tyle istotne, gdyż w przypadku organizacji międzyzakładowych wymóg odpowiedniej liczebności (tj. co najmniej 10 członków) jest spełniony przy uwzględnieniu łącznej liczby członków tego związku, zatrudnionych u wszystkich pracodawców objętych zakresem jego działania.
Aby obliczyć liczebność związku zawodowego, sumuje się członków ze wszystkich objętych działalnością związku zakładów pracy. Dzięki temu mniej liczne struktury związków międzyzakładowych mogą korzystać z uprawnień zastrzeżonych w przepisach dla organizacji zakładowych. Do posiadania statusu organizacji zakładowej wystarczy, że w firmie jest jedna osoba należąca do związku, a resztę członków uzupełniają członkowie z innych zakładów pracy.
Dlaczego warto zrzeszać się w związki zawodowe? - mówi Piotr Ostrowski
Obowiązki pracodawcy wobec związków zawodowych
Pracodawca, u którego działają związki zawodowe, ma szereg obowiązków, wynikających z przepisów prawa pracy i ustawy o związkach zawodowych. Do podstawowych obowiązków pracodawcy należy:
- Konsultowanie ze związkiem zawodowym zamiaru wypowiedzenia umowy pracownikowi zatrudnionemu na podstawie umowy na czas nieokreślony oraz zamiaru wypowiedzenia warunków pracy lub płacy na mniej korzystne. W większości przypadków opinia związków ma charakter opiniotwórczy, jednak brak współdziałania może prowadzić do podważenia legalności wypowiedzenia.
- Zapytanie o zgodę na rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia na podstawie art. 52 k.p. szczególnie chronionym pracownikom. W tym przypadku wymagana jest zgoda reprezentującej pracownika organizacji związkowej.
- Uczestniczenie w rokowaniach i zawieranie porozumienia w sprawie układu zbiorowego pracy.
- Współpraca z działającymi na terenie zakładu pracy związkami zawodowymi w kwestii ustalania planu wydatków z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych.
- Przedłożenie związkom do zaopiniowania regulaminu wynagradzania, pracy, nagród i premiowania, a także zakładowego funduszu świadczeń socjalnych.
- Udzielanie zwolnienia z obowiązku świadczenia pracy lub urlopu bezpłatnego pracownikowi, który zostaje powołany do pełnienia funkcji związkowej poza zakładem pracy.
- Zapewnienie pomieszczenia dla związku wraz z niezbędną infrastrukturą.
Pracodawca musi także pamiętać, że niektórzy członkowie związku są pod szczególną ochroną, a rozwiązanie z nimi stosunku pracy jest bardzo utrudnione. Są nimi członkowie organizacji wskazani imiennie w uchwale zarządu związku oraz członkowie zarządu lub komisji rewizyjnej związku.
Obowiązek współpracowania ze związkiem zawodowym wynika wprost z art. 23² k.p., który mówi, że „pracodawca ma obowiązek współdziałać w takich sprawach z zakładową organizacją związkową, reprezentującą pracownika z tytułu jego członkostwa w związku zawodowym, albo wyrażenia zgody na obronę praw pracownika niezrzeszonego w związku”.
Uzyskiwanie informacji o przynależności związkowej pracownika
Aby dowiedzieć się, czy dany pracownik jest członkiem związku zawodowego, pracodawca jest zobowiązany wystąpić na piśmie do organizacji związkowych z zapytaniem, czy konkretny pracownik korzysta z obrony związku zawodowego. Wynika to z art. 30 ustawy o związkach zawodowych, która mówi, że „W indywidualnych sprawach ze stosunku pracy (…) pracodawca jest zobowiązany zwrócić się do organizacji o informację o pracownikach korzystających z jej obrony”. Nieudzielenie tej informacji w ciągu 5 dni zwalnia pracodawcę od obowiązku współdziałania z zakładową organizacją związkową w sprawach dotyczących pracowników.
Jednakże, zgodnie z przepisami RODO, pracodawca nie może żądać zbiorczej listy wszystkich pracowników korzystających z obrony związku, a jedynie może przetwarzać te dane, które dotyczą indywidualnej sprawy danego pracownika. Przepis art. 30 ust. 21 ustawy o związkach mówi wyraźnie o pracownikach w liczbie mnogiej, a nie o jednym konkretnym pracowniku, co może budzić wątpliwości interpretacyjne.
Odpowiedzialność pracodawcy za utrudnianie działalności związków
Za utrudnianie lub brak współpracy ze związkami zawodowymi, pracodawca może zostać ukarany grzywną przez Państwową Inspekcję Pracy. Natomiast za uporczywe utrudnianie działalności, przykładowo poprzez odmawianie udostępnienia pomieszczenia biurowego na działalność związkową, grozi pracodawcy odpowiedzialność karna w postaci grzywny lub ograniczenia wolności.
Związek zawodowy ma z założenia bronić praw zrzeszonych w nim pracowników. Przejście na emeryturę lub rentę nie pozbawia osób, o których mowa w ustawie, praw wynikających z członkostwa w związku.
tags: #zwiazek #zawodowy #ustawa #o #przedsiebiorcow