Zapewnienie ciągłości pracy szkoły i opieki nad uczniami w sytuacji nieobecności nauczyciela jest kluczowym zadaniem dyrektora placówki. Karta Nauczyciela oraz Kodeks pracy oferują szereg rozwiązań w tym zakresie, w tym zatrudnienie nauczyciela na zastępstwo. W praktyce pojawia się wiele wątków związanych z podstawą prawną takiego zatrudnienia, określeniem czasu trwania umowy, a także innymi formalnościami związanymi z nawiązaniem stosunku pracy.
Podstawy prawne zatrudnienia nauczyciela na zastępstwo
Karta Nauczyciela (KN) w artykule 10 ust. 7 stanowi podstawę prawną do zatrudnienia nauczyciela na zastępstwo. Zgodnie z tym przepisem, w przypadku zaistnienia potrzeby wynikającej z organizacji nauczania lub zastępstwa nieobecnego nauczyciela, w tym w trakcie roku szkolnego, dyrektor szkoły może nawiązać stosunek pracy na podstawie umowy o pracę na czas określony. Dotyczy to zarówno osób rozpoczynających pracę w szkole, jak i nauczycieli już zatrudnionych.
Warto podkreślić, że przepisy Kodeksu pracy (Kp) mogą być stosowane w sprawach nieuregulowanych przez Kartę Nauczyciela, zgodnie z art. 91c ust. 1 KN. Dotyczy to między innymi możliwości zawarcia umowy na czas określony w celu zastępstwa pracownika w czasie jego usprawiedliwionej nieobecności (art. 25 Kp).
Naczelną zasadą jest, że nauczyciele powinni być zatrudniani na czas nieokreślony lub na podstawie mianowania, ze względu na doniosłość ich zawodu. Umowy na czas określony, w tym umowy na zastępstwo, stanowią wyjątek od tej reguły i powinny być zawierane w ściśle określonych sytuacjach.
Określenie czasu trwania umowy na zastępstwo
Kwestia określenia czasu trwania umowy na zastępstwo jest jednym z najczęściej dyskutowanych aspektów. Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego, umowa o pracę na czas określony zawarta w celu zastępstwa nieobecnego nauczyciela powinna precyzyjnie określać jej okres trwania, zazwyczaj poprzez wskazanie konkretnych dat rozpoczęcia i zakończenia.
Kluczowe zasady dotyczące czasu trwania umowy na zastępstwo:
- Umowa na zastępstwo jest zależna od okresu nieobecności zastępowanego nauczyciela i ulega rozwiązaniu z chwilą jego powrotu do pracy (art. 30 § 1 pkt 4 Kp w zw. z art. 10 ust. 7 KN).
- W przypadku umów zawieranych z nauczycielem na czas określony, np. wynikający z konieczności zastępstwa nieobecnego pracownika, umowa powinna określać czas jej trwania.
- Często w umowach o pracę nauczycieli znajduje się zapis łączony, wskazujący, że umowa zostaje zawarta na zastępstwo za nieobecnego nauczyciela, nie dłużej niż do określonej daty (np. 30 czerwca). Ten zapis nie jest prawidłowy, w szczególności gdy z góry wiadomo, że nieobecność nauczyciela będzie trwała także po wskazanej w umowie dacie.
- Okres zatrudnienia na podstawie umowy o pracę na czas określony zawartej w celu zastępstwa, jak również łączny okres zatrudnienia na podstawie takich umów między tymi samymi stronami, nie może przekraczać 36 miesięcy.
W praktyce istnieją dwie możliwości określenia czasu trwania umowy na zastępstwo nauczyciela:
- Umowa zawarta na czas nieokreślony, z zaznaczeniem, że zostanie rozwiązana z chwilą powrotu do pracy zastępowanego nauczyciela.
- Umowa zawarta na czas określony, z precyzyjnie wskazaną datą zakończenia, która jest uzależniona od przewidywanego okresu nieobecności zastępowanego nauczyciela.
W przypadku umów na zastępstwo, nie powinno się określać daty końcowej jej trwania w sposób sztuczny, np. poprzez wskazanie daty kończącej rok szkolny, jeśli nieobecność nauczyciela trwa dłużej. Wynika to z faktu, że często trudno określić dokładnie, przez jaki okres będzie trwała usprawiedliwiona nieobecność.
Procedury związane z zatrudnieniem
Dyrektor placówki oświatowej przed zatrudnieniem nowego nauczyciela zobowiązany jest wypełnić szereg obowiązków, aby doszło do skutecznego, w pełni zgodnego z prawem zatrudnienia. Należą do nich między innymi:
Badania profilaktyczne
Badania wstępne z zakresu medycyny pracy należy bezwzględnie wykonać przed zawarciem stosunku pracy. Jest to niezwykle ryzykowne, jeśli pracownik przyniesie orzeczenie o braku zdolności do pracy po zawarciu umowy, ponieważ dyrektor musi przenieść taką osobę na inne miejsce pracy w ramach już zawartego stosunku pracy.
Zaświadczenie o niekaralności
Przed nawiązaniem stosunku pracy nauczyciel jest obowiązany przedstawić dyrektorowi szkoły informację z Krajowego Rejestru Karnego. W celu uzyskania zaświadczenia o niekaralności należy udać się do punktu informacyjnego Krajowego Rejestru Karnego lub uzyskać je elektronicznie. Koszt uzyskania zaświadczenia z KRK przez internet wynosi 20 zł, a w punkcie informacyjnym 30 zł.
Forma umowy
Umowa o pracę winna zostać sporządzona w formie pisemnej. Ważnym elementem umowy o pracę są terminy. W sytuacji, gdy z postanowień umownych stron stosunku pracy wynika tylko data zawarcia umowy o pracę/aktu mianowania, jest to jednocześnie data nawiązania stosunku pracy.
Istnieje możliwość wcześniejszego zawarcia umowy o pracę z późniejszą datą nawiązania stosunku pracy/rozpoczęcia pracy. W umowie będą widniały wówczas dwie daty: data zawarcia umowy i data rozpoczęcia pracy.
Zgłoszenie do ubezpieczeń społecznych
W ciągu siedmiu dni (kalendarzowych) od dnia nawiązania stosunku pracy z nauczycielem pracodawca jest zobowiązany zgłosić go do ubezpieczeń społecznych oraz ubezpieczenia zdrowotnego na druku ZUS ZUA.
Zastępstwa doraźne i godziny ponadwymiarowe
Oprócz zatrudnienia na podstawie umowy o pracę, dyrektor szkoły może powierzyć nauczycielowi realizację doraźnego zastępstwa lub przydzielić godziny ponadwymiarowe na czas absencji nieobecnego nauczyciela. Konieczność powoływania godzin doraźnych zastępstw pojawia się wówczas, gdy zajęcia z uczniami musi poprowadzić inny nauczyciel, który zgodnie z planem nie prowadzi w tym czasie innych zajęć. Celem takich zastępstw jest przede wszystkim zapewnienie opieki uczniom oraz normalnego trybu pracy szkoły.
Za godziny doraźnych zastępstw, tak jak za godziny ponadwymiarowe, wynagrodzenie wypłaca się według stawki osobistego zaszeregowania nauczyciela, z uwzględnieniem dodatków za warunki pracy. Regulacje dotyczące szczegółowych warunków obliczania i wypłacania wynagrodzenia za te godziny określa organ prowadzący szkołę w drodze regulaminu.
Wynagrodzenie urlopowe nauczyciela na zastępstwie
Nauczyciel zatrudniony na zastępstwo ma prawo do wynagrodzenia urlopowego w okresie wakacji, jeśli jego umowa nie zostanie rozwiązana przed zakończeniem roku szkolnego. Jeśli umowa zostanie wypowiedziana przed wakacjami, prawo do tego wynagrodzenia nie przysługuje.
Nauczycielom zatrudnionym w placówkach, w których przewidziano ferie szkolne, przysługuje urlop wypoczynkowy w wymiarze odpowiadającym okresowi ferii i w czasie ich trwania, podczas którego przysługuje wynagrodzenie takie, jakie by otrzymał, gdyby w tym czasie pracował. Jeśli pracodawca nie wypowie umowy na czas wakacji, nauczyciel będzie w tym czasie zatrudniony i w związku z wakacjami (urlopem) przysługiwało będzie mu wynagrodzenie urlopowe.
Możliwość odbywania stażu na kolejny stopień awansu zawodowego
Kwestia, czy nauczyciel zatrudniony w celu zastępstwa za nieobecnego pracownika może odbywać staż na kolejny stopień awansu zawodowego, zależy od kilku czynników. Podstawą jest definicja stażu zawarta w art. 3 pkt 3 KN. Staż rozpoczyna się z początkiem roku szkolnego, nie później jednak niż w ciągu 14 dni od dnia rozpoczęcia zajęć, na wniosek nauczyciela.
Jeśli nauczyciel zastępujący nieobecnego nauczyciela nie rozpoczyna pracy z początkiem roku szkolnego, nie ma możliwości rozpoczęcia stażu w danym roku szkolnym. Stoi temu na przeszkodzie regulacja art. 9d ust. 1 KN.
Pensum uśrednione dla nauczyciela w roku szkolnym 2025/2026
W kontekście zatrudnienia na zastępstwo, istotne jest również, że w przypadku umów na czas określony, nie powinno się stosować okresów wypowiedzenia, chyba że wynika to z postanowień umownych stron, które nie prowadzą do obejścia prawa. Sąd Najwyższy w wyrokach wielokrotnie podkreślał, że przepisy Kodeksu pracy dotyczące wypowiedzenia umów okresowych nie mają zastosowania do nauczycieli zatrudnionych na podstawie Karty Nauczyciela.
Nauczyciel kontraktowy zatrudniony na podstawie zawieranych po sobie umów o pracę na czas określony z uwagi na potrzeby organizacyjne placówki oświatowej, od 1 września 2019 r. może nie otrzymać umowy na czas nieokreślony z tą samą placówką, jeśli nie będą istniały podstawy do zatrudnienia na podstawie art. 10 ust. 7 KN.
Podsumowując, zatrudnienie nauczyciela na zastępstwo wymaga dokładnego przestrzegania przepisów prawa, zarówno Karty Nauczyciela, jak i Kodeksu pracy. Kluczowe jest prawidłowe określenie czasu trwania umowy, dopełnienie formalności związanych z zatrudnieniem oraz zapewnienie nauczycielowi należnych świadczeń.
tags: #zatrudnienie #nauczyciela #na #zasepstwo #na #jakiej