Nauczanie języka mniejszości w przedszkolach jest procesem wymagającym uwzględnienia wielu aspektów prawnych i organizacyjnych. W artykule omówimy zasady zatrudniania nauczycieli języka mniejszości, wymagania dotyczące kwalifikacji, a także możliwości zatrudniania osób bez pełnych kwalifikacji oraz konsekwencje nieprawidłowości w tym zakresie.
Podstawa prawna nauczania języka mniejszości
Podstawą prawną dla organizacji nauczania języka mniejszości w przedszkolach jest Rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 10 kwietnia 2025 r. w sprawie warunków i sposobu wykonywania przez przedszkola, szkoły i placówki publiczne zadań umożliwiających podtrzymywanie poczucia tożsamości narodowej, etnicznej i językowej uczniów należących do mniejszości narodowych i etnicznych oraz społeczności posługującej się językiem regionalnym.
Wniosek o objęcie nauką języka mniejszości (w tym własnej historii i kultury) dotyczy całego okresu nauki w danej szkole, jednak nie wyklucza to możliwości złożenia oświadczenia o rezygnacji. Oznacza to, że na każdym etapie nauczania języka mniejszości rodzic lub pełnoletni uczeń może złożyć u dyrektora szkoły rezygnację z nauki tego przedmiotu.
Złożenie wniosku o naukę języka mniejszości jest równoznaczne z tym, że język mniejszości zaliczany jest do obowiązkowych zajęć edukacyjnych ucznia, natomiast nauka własnej historii i kultury zaliczana jest do dodatkowych zajęć edukacyjnych ucznia. Uczeń klasy VII szkoły podstawowej, który zrezygnuje z nauki języka mniejszości narodowej, języka mniejszości etnicznej lub języka regionalnego, jest obowiązany w klasie VIII szkoły podstawowej podjąć naukę drugiego języka obcego nowożytnego albo języka łacińskiego.
Wniosek o naukę języka mniejszości
Wniosek o naukę języka mniejszości jest podstawowym warunkiem dla zorganizowania nauczania języka mniejszości w przedszkolu lub w szkole. Wniosek składają rodzice dziecka bądź ucznia albo uczeń pełnoletni. Może on być podpisany tylko przez jednego z rodziców bądź opiekunów, gdyż zakłada się, że rodzice są jednomyślni co do sposobu kształcenia swojego dziecka.
Wniosek musi zawierać następujące informacje: czego dotyczy („języka mniejszości narodowej niemieckiej”), dane dziecka/ucznia, dane przedszkola/szkoły, datę złożenia wniosku, podpis rodzica (bądź ucznia pełnoletniego) oraz datę i podpis osoby przyjmującej wniosek.
Wniosek należy złożyć w formie pisemnej. Można w tym celu wykorzystać formularz załączony do Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej albo sformułować go odręcznie. Wniosek dotyczy całego okresu korzystania przez dziecko z wychowania przedszkolnego w danym przedszkolu lub oddziale przedszkolnym w szkole podstawowej albo całego okresu nauki ucznia w danej szkole.
W uzasadnionych przypadkach, w szczególności, gdy przedszkole lub szkoła dysponuje wolnymi miejscami, dyrektor może przyjąć wniosek po terminie. Dziecko/uczeń jest wtedy przyjmowany do już utworzonej grupy. Wniosek może być złożony zarówno przy zapisywaniu dziecka/ucznia, jak i w trakcie jego korzystania z wychowania przedszkolnego w przedszkolu lub nauki w szkole.
Nowy wniosek jest konieczny przy przenoszeniu dziecka/ucznia do innego przedszkola lub innej szkoły. Ponowne wnioskowanie o to samo nauczanie w tej samej placówce nie jest konieczne.
Dziecko/uczeń musi być obywatelem polskim. Uczniowie z Ukrainy, którzy nie mają polskiego obywatelstwa, nie mogą ze względów prawnych, jak i formalnych zostać ujęci w systemie SIO. W systemie SIO należy wpisać polskie obywatelstwo, by zapisanie ucznia na zajęcia z języka mniejszości było możliwe.
Wniosek nie jest deklaracją przynależności do organizacji zrzeszających mniejszości niemiecką. Jest on jedynie wyrażeniem woli rodzica, który subiektywnie odczuwa przynależność do niemieckiej grupy narodowościowej i którego wolą jest, by dziecko miało możliwość nauki języka niemieckiego jako języka mniejszości. Ustawa z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym nie nakłada wymogu przynależności do organizacji mniejszościowej. Uczniowie uczący się języka niemieckiego jako języka mniejszości nie muszą więc należeć do Mniejszości Niemieckiej.
W prawie oświatowym nie ma takiego warunku. W wielu przypadkach językiem tym posługują się wprawdzie uczniowie w środowisku rodzinnym, zdarza się jednak, że znajomość języka mniejszości zanikła w starszych pokoleniach, a więc nie była też przekazywana młodszemu pokoleniu i uczeń rozpoczyna naukę języka od podstaw.
Rodzice mają prawo wycofania wniosku. Oświadczenie o rezygnacji z objęcia dziecka/ucznia nauką języka mniejszości, nauki języka regionalnego i nauki własnej historii i kultury należy złożyć w formie pisemnej.
Język niemiecki jako język mniejszości a język obcy
Język niemiecki może być w polskim systemie kształcenia nauczany zarówno jako język obcy, jak i jako język ojczysty (język niemiecki jako język mniejszości). Nauczanie języków obcych to przede wszystkim nauczanie kompetencji komunikacyjnej. Nauczanie języka mniejszości jest dodatkowo ukierunkowane na zachowanie tożsamości narodowej i językowej uczniów.
Zwracam uwagę, że uczeń, który uczy się języka niemieckiego jako jednego z dwóch języków obcych nowożytnych, NIE może równocześnie uczestniczyć w zajęciach z języka niemieckiego jako języka mniejszości, w ramach podtrzymania swojej tożsamości narodowej. Dlatego też wprowadzono nowe rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 13 czerwca 2025 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy w szkołach publicznych, pozwalające na zwolnienie ucznia kontynuującego naukę języka mniejszości w klasie VII i VIII z nauki drugiego języka nowożytnego. Uczeń taki uczy się tylko jednego (pierwszego) języka nowożytnego i tylko z niego może zdawać egzamin ósmoklasisty.
W świetle obowiązującej interpretacji prawnej MEiN należy rozdzielić obydwie formy nauczania języka niemieckiego. Interpretacja obowiązuje od roku szkolnego 2019/2020. Uczeń nie może uczyć się języka niemieckiego zarówno jako języka mniejszości, jak i jako języka nowożytnego. Jednak wcześniejsze uczęszczanie ucznia na zajęcia języka niemieckiego jako języka mniejszości narodowej formalnie nie uniemożliwia temu uczniowi udziału w nauce języka niemieckiego jako obcego, o ile uczeń zrezygnował z nauki języka mniejszości organizowanej na podstawie art. 13 ustawy z dnia 7 września 1991 r.
Kwalifikacje nauczyciela języka mniejszości
Zgodnie z obowiązującymi przepisami, aby uzyskać zatrudnienie jako nauczyciel w przedszkolu, konieczne jest posiadanie wykształcenia wyższego kierunkowego wraz z przygotowaniem pedagogicznym. Preferowanymi kierunkami studiów są wychowanie przedszkolne, edukacja przedszkolna, pedagogika wczesnoszkolna, pedagogika opiekuńcza, nauczanie początkowe oraz edukacja wczesnoszkolna.
Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia 1 sierpnia 2017 r. dotyczącym szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli, od 2020 roku nauczyciele wychowania przedszkolnego, którzy posiadają tytuł licencjata, muszą uzupełnić swoje kwalifikacje i zdobyć tytuł magistra. Wymóg ten obejmuje także osoby aspirujące do pracy na stanowiskach takich jak pedagog w szkole i przedszkolu, pedagog w placówce specjalnej, nauczyciel terapeuta pedagogiczny oraz logopeda.
Kwalifikacje do zajmowania stanowiska nauczyciela w przedszkolach i klasach I-III szkół podstawowych, z wyjątkiem szkół podstawowych specjalnych i oddziałów specjalnych w szkołach podstawowych ogólnodostępnych, posiada osoba, która ukończyła:
- jednolite studia magisterskie prowadzone zgodnie z nowym standardem kształcenia na kierunku pedagogika przedszkolna i wczesnoszkolna i posiada przygotowanie pedagogiczne lub
- studia pierwszego stopnia prowadzone zgodnie z przepisami obowiązującymi przed dniem 3 sierpnia 2019 r. na kierunku pedagogika przedszkolna i wczesnoszkolna i posiada przygotowanie pedagogiczne, lub
- studia drugiego stopnia prowadzone zgodnie z nowym standardem kształcenia na kierunku pedagogika przedszkolna i wczesnoszkolna, na podstawie § 39 ust. 2 pkt 2 i ust. 3 pkt 2 rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 27 września 2018 r. w sprawie studiów (Dz. U. z 2021 r. poz. 661 oraz z 2022 r. poz. 1869), i posiada przygotowanie pedagogiczne, lub
- studia prowadzone zgodnie z przepisami obowiązującymi przed dniem 3 sierpnia 2019 r. na:
- kierunku zgodnym (specjalności zgodnej) z prowadzonymi zajęciami i posiada przygotowanie pedagogiczne lub
- kierunku, którego efekty uczenia się w kategoriach wiedzy i umiejętności obejmują treści prowadzonych zajęć określone w podstawie programowej wychowania przedszkolnego lub podstawie programowej kształcenia ogólnego dla tych zajęć na odpowiednim etapie edukacyjnym, i posiada przygotowanie pedagogiczne, lub
- kierunku pedagogika w specjalności przygotowującej do pracy z dziećmi w wieku przedszkolnym lub wczesnoszkolnym, lub
- kierunku innym (specjalności innej) niż określone w lit. a-c i posiada przygotowanie pedagogiczne oraz ukończyła studia podyplomowe prowadzone zgodnie z przepisami obowiązujcymi przed dniem 3 sierpnia 2019 r. w zakresie prowadzonych zajęć, lub
- zakład kształcenia nauczycieli w specjalności przygotowującej do pracy z dziećmi w wieku przedszkolnym lub wczesnoszkolnym.
Rozporządzenie MEN z dnia 14 września 2023 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli, § 4. [Kwalifikacje do zajmowania stanowiska nauczyciela w przedszkolach i klasach I-III szkół podstawowych]
Oprócz wymagań związanych z wykształceniem, istnieją również inne istotne kryteria, które muszą spełniać nauczyciele. Zgodnie z przepisami, nauczyciel w przedszkolu musi mieć niekaralność za przestępstwa umyślne, w tym również przestępstwa karno-skarbowe. Ponadto, osoba zatrudniana w charakterze nauczyciela musi wykazywać odpowiedni poziom moralny, który jest niezbędny do pełnienia funkcji wychowawczej i opiekuńczej w przedszkolu.
Zatrudnienie nauczyciela bez wymaganych kwalifikacji
Zatrudnienie osoby bez wymaganych kwalifikacji pedagogicznych do prowadzenia zajęć dydaktycznych w przedszkolu niepublicznym może budzić spore wątpliwości - zarówno prawne, jak i praktyczne. Jednak prawo przewiduje sytuacje wyjątkowe, w których jest to dopuszczalne.
Przedszkole niesamorządowe może zatrudnić nauczyciela bez pełnych kwalifikacji, ale tylko w sytuacji tzw. nagłej potrzeby, czyli wówczas, gdy:
- nie ma możliwości zatrudnienia osoby z wymaganymi kwalifikacjami,
- konieczne jest zapewnienie ciągłości opieki i edukacji,
- zatrudnienie ma charakter czasowy i przejściowy.
W praktyce oznacza to, że jeśli np. nauczyciel z kwalifikacjami nagle zachoruje albo rozwiąże umowę, a nie ma dostępnego zastępstwa - dopuszcza się zatrudnienie osoby, która nie spełnia wszystkich formalnych wymogów, ale np. jest w trakcie ich zdobywania.
W wyjątkowych sytuacjach możliwe jest zatrudnienie nauczyciela bez pełnych kwalifikacji. Warunkiem jest tzw. nagła potrzeba - czyli sytuacja, w której nie ma innego realnego wyjścia, a placówka musi zapewnić ciągłość funkcjonowania. Taki nauczyciel powinien jednak uzupełnić kwalifikacje jak najszybciej.
W takim przypadku nauczyciela można zatrudnić:
- na czas określony, wyraźnie wskazując cel i tymczasowy charakter zatrudnienia,
- na podstawie umowy o pracę, a w niektórych sytuacjach - umowy cywilnoprawnej (choć to rozwiązanie kontrowersyjne przy pracy o charakterze ciągłym).
W dokumentacji kadrowej warto zamieścić adnotację dotyczącą przyczyny zatrudnienia osoby bez kwalifikacji, wskazując na nagły charakter sytuacji oraz planowane działania (np. rozpoczęcie studiów podyplomowych przez zatrudnioną osobę).
Zgodnie z art. 15 Prawa oświatowego, w uzasadnionych przypadkach w przedszkolu publicznym może być, za zgodą kuratora oświaty, zatrudniona osoba niebędąca nauczycielem do prowadzenia zajęć rozwijających zainteresowania, posiadająca przygotowanie uznane przez dyrektora przedszkola za odpowiednie do prowadzenia danych zajęć.
7 PRAWDZIWYCH ZDALNYCH PRAC DLA NAUCZYCIELI
Zatrudnianie nauczycieli specjalistów w przedszkolu niesamorządowym
Od 2022 roku obowiązują nowe zasady dotyczące zatrudniania nauczycieli specjalistów w przedszkolach, również niesamorządowych. Do grona tych specjalistów zaliczamy:
- pedagoga specjalnego,
- pedagoga,
- psychologa,
- logopedę,
- terapeutę pedagogicznego.
Specjalista:
- musi posiadać odpowiednie wykształcenie (np. psychologia, logopedia),
- w przypadku realizacji zadań dydaktyczno-wychowawczych - również przygotowanie pedagogiczne,
- może być zatrudniony na podstawie umowy o pracę, a w wyjątkowych przypadkach - umowy cywilnoprawnej (np. umowy zlecenia, jeśli wymiar pracy nie przekracza 4 godzin tygodniowo).
Zgodnie z nowymi przepisami, od 1 września 2024 r. obowiązuje minimalny wymiar etatów dla nauczycieli specjalistów, zależny od liczby dzieci w placówce. Przepisy precyzują również, że psycholog i pedagog specjalny muszą być zatrudnieni, gdy liczba dzieci przekracza 50.
Formy zatrudnienia w przedszkolu niepublicznym
Zatrudnianie nauczycieli w przedszkolu niepublicznym jest regulowane zarówno przez Kodeks pracy, jak i przepisy specyficzne dla nauczycieli zawarte w Karcie Nauczyciela. Zasadniczo nauczyciele w przedszkolach i innych formach wychowania przedszkolnego zatrudniani są na podstawie umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony lub na podstawie aktu mianowania. Jednak w przepisach przewidziano również wyjątki, które mogą obejmować różne formy zatrudnienia, zależnie od potrzeb placówki.
Generalnie nauczycieli, zarówno w placówkach samorządowych jak i niesamorządowych, zatrudnia się na podstawie stosunku pracy. Może to być umowa na czas określony, nieokreślony, okres próbny czy na zastępstwo. W przypadku placówek niepublicznych istnieje jednak jeden wyjątek, który pozwala na zatrudnianie nauczycieli na podstawie innych umów niż umowa o pracę. Dotyczy to głównie umów cywilnoprawnych, takich jak umowy zlecenia, a czasami także umowy o dzieło. Ma to miejsce, gdy tygodniowy wymiar zajęć nauczyciela bezpośrednio z dziećmi nie przekracza czterech godzin tygodniowo i jeżeli w treści umowy nie przeważają cechy charakterystyczne dla umowy o pracę.
Umowa na czas nieokreślony
W przypadku, gdy nauczyciel spełnia określone warunki, w tym posiada wymagane kwalifikacje oraz odpowiedni stopień awansu zawodowego, może zostać zatrudniony na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony. Tego typu umowa zapewnia nauczycielowi stabilność zatrudnienia i jest preferowaną formą zatrudnienia w przedszkolu, pod warunkiem, że placówka ma odpowiednią liczbę godzin do przydzielenia nauczycielowi.
Umowa na czas określony
Chociaż generalną zasadą jest zatrudnianie nauczycieli na umowy na czas nieokreślony, w praktyce mogą wystąpić sytuacje, które uzasadniają zawarcie umowy na czas określony. W szczególności może to dotyczyć nauczycieli początkujących, którzy są zatrudniani na czas próbny lub w celu odbycia stażu, z możliwością późniejszego zatrudnienia na stałe. Przepisy wskazują także, że nauczyciele mogą być zatrudniani na umowy czasowe w przypadku organizacji nauczania lub zastępstw. Ważnym ograniczeniem jest to, że łączny okres zatrudnienia na podstawie takich umów nie może przekraczać 36 miesięcy.
Umowa na zastępstwo
Zatrudnienie na czas zastępstwa jest kolejną formą zatrudnienia nauczycieli, która jest dozwolona zarówno w przypadku przedszkoli publicznych, jak i niepublicznych. Zasadniczo umowa na zastępstwo zawierana jest w przypadku nieobecności nauczyciela, np. z powodu choroby czy urlopu. Tego typu umowy mogą być zawierane na czas określony, a ich celem jest wypełnienie chwilowego zapotrzebowania w szkole lub przedszkolu.
Umowa o pracę na podstawie art. 15 Prawa oświatowego
Zgodnie z tym przepisem, w przypadku przedszkoli i innych placówek wychowania przedszkolnego, możliwe jest zatrudnienie osoby, która nie jest nauczycielem, na podstawie umowy o pracę na czas określony. Dotyczy to sytuacji, w których potrzeba prowadzenia zajęć rozwijających zainteresowania lub specjalistycznych wymaga, aby zatrudniona osoba posiadała przygotowanie uznane przez dyrektora przedszkola.
Konsekwencje nieprawidłowości w zatrudnianiu
Nieprawidłowe zatrudnienie nauczyciela w przedszkolu niepublicznym może budzić wiele obaw, szczególnie jeśli chodzi o konsekwencje finansowe, czyli zwrot dotacji. W Ministerstwie Edukacji Narodowej trwają prace nad projektem nowelizacji, który umożliwi zatrudnianie w przedszkolach osób bez kwalifikacji nie tylko do prowadzenia zajęć dodatkowych.
Sejmowa Komisja do spraw petycji zajmowała się petycją, której autor postuluje wprowadzenie możliwości zatrudnienia w publicznych przedszkolach i szkołach prowadzonych przez osoby fizyczne oraz osoby prawne nie będące jednostkami samorządu terytorialnego, nauczycieli bez kwalifikacji. Jak zauważa w szkołach podstawowych z oddziałami przedszkolnymi lub zespołach szkolno-przedszkolnych prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego jest możliwość za zgodą kuratora oświaty zatrudnienie z przyczyn organizacyjnych nauczyciela nie posiadającego kwalifikacji do stanowiska nauczyciel wychowania przedszkolnego.
Wskazano w niej, że przedszkole spełnia trzy funkcje: dydaktyczną, opiekuńczą i wychowawczą. "W organizacji pracy przedszkoli przewidziano na realizację podstawy programowej wychowania przedszkolnego, czyli obszar dydaktyczno-wychowawczy 5 godzin. "Ramowy rozkład dnia we wszystkich przedszkolach uwzględnia czas schodzenia i rozchodzenia się dzieci, odpoczynku po drugim posiłku i czas swobodnej zabawy. W tej przestrzeni czasowej, tj. do petycji odniosła się wicedyrektor Departamentu Kształcenia Ogólnego Ministerstwa Edukacji Narodowej Anna Dakowicz-Nawrocka.
Zaznaczyła, że przepisy dotyczące możliwości zatrudnienia za zgodą kuratora nauczyciela nieposiadającego wymaganych kwalifikacji określone są w ustawie Karta Nauczyciela, z kolei w ustawie Prawo oświatowe zawarto przepisy umożliwiające zgodą kuratora osób, które nie posiadają wymaganych kwalifikacji. Wyjaśniła, że obecnie przepisy zezwalają na zatrudnienie za zgodą kuratora oświaty osób wymaganych bez kwalifikacji tylko do prowadzenia zajęć dodatkowych rozwijających kompetencje i umiejętności dziecka, czyli tego wszystkiego, co jest poza podstawą programową. Chodzi o naukę języków obcych, balet, gimnastkę korekcyjną. "Prace w tym zakresie nad zmianą ustawy prawo oświatowe zostały już przez nas podjęte. Są na wstępnym etapie" - podała.
tags: #zatrudnienie #nauczyciela #jezyka #mniejszosci #w #pszedszkolu