Wczesny start na rynku pracy to dobry pomysł dla młodych osób, które chcą szybciej zyskać pierwsze doświadczenia zawodowe. To też ciekawy sposób, by nauczyć się szacunku do pieniądza. Jednak należy pamiętać, że przed ukończeniem 18 roku życia, taki pracownik podlega innym zasadom niż osoby dorosłe. Przepisy prawa dają możliwość zatrudnienia młodocianych, ale wprowadzają pewne ograniczenia, które mają zapewnić, że praca dla nastolatka będzie dostosowana do jego wieku i możliwości. Podjęcie pracy przez osoby niepełnoletnie jest możliwe, jednak wiąże się z określonymi przepisami prawnymi, które mają na celu ochronę ich zdrowia, edukacji i praw pracowniczych.
Według przepisów Kodeksu pracy pracownik młodociany to osoba, która ukończyła 15. rok życia, ale nie ukończyła 18. (art. 190 § 1). Jeszcze do 2018 r. w tej definicji mieścili się pracownicy mający co najmniej 16 lat, jednak dozwolony wiek, od którego można podjąć pracę, został obniżony. W potocznym języku określenie "pracownik nieletni" zastępuje prawidłową według kodeksu pracy nazwę „pracownik młodociany”. Pracownik między 16 a 18 rokiem życia to tzw. pracownik młodociany.
Zasadniczo podpisać umowę o pracę można od 15 roku życia, pod warunkiem ukończenia szkoły podstawowej i posiadania zdolności do wykonywania danej pracy. Minimalny wiek zatrudnienia - Osoby od 15 roku życia mogą pracować na podstawie umowy o pracę, jeśli ukończyły szkołę podstawową. Osoba, która ukończyła ośmioletnią szkołę podstawową, ale nie ma jeszcze 15 lat, może być zatrudniona na zasadach określonych dla młodocianych w celu przygotowania zawodowego w formie nauki zawodu. Na zatrudnienie takiej osoby musi zgodzić się jej przedstawiciel ustawowy lub opiekun prawny.
Dzieci od 13 roku życia mogą podejmować pracę na podstawie umowy zlecenia lub umowy o dzieło, ale wyłącznie w branżach artystycznej, reklamowej, sportowej lub kulturalnej. Oznacza to, że mogą np. występować jako statyści w filmach, reklamach, sesjach zdjęciowych czy teledyskach. W przypadku reklamy, stworzono "Kartę ochrony dzieci w reklamy", która stanowi załącznik nr 3 do kodeksu etyki reklamy i dokładnie określa warunki, które muszą zostać spełnione w przypadku udziału nieletnich w reklamach. Jeżeli prowadzisz działalność kulturalną, artystyczną, sportową lub reklamową, to możesz zlecić wykonanie pracy lub innych zajęć zarobkowych dziecku przed ukończeniem 16. roku życia. Zezwolenie na wykonywanie pracy lub innych zajęć zarobkowych przez dziecko poniżej 16. roku życia wydaje dyrektor szkoły, do której dziecko uczęszcza, po uzyskaniu zgody przedstawiciela ustawowego dziecka oraz pozytywnej opinii poradni psychologiczno-pedagogicznej. Zezwolenie może zostać cofnięte na wniosek przedstawiciela ustawowego lub opiekuna dziecka złożony do właściwego inspektora pracy.
Kiedy można zatrudnić osobę niepełnoletnią?
Przepisy mówią, że dopuszczalne jest zatrudnianie osób, które mają ukończone 13 lat. Poniżej tego wieku nie można pracować. Nieletni w wieku 13-15 lat mogą być zatrudnieni na podstawie umowy zlecenie, a zgodę wyrazić musi rodzic lub opiekun prawny oraz inspektor pracy. Taką zgodę najlepiej jest mieć na piśmie. Z kolei pracownicy, którzy ukończyli 16 rok życia, mogą być zatrudnieni na podstawie umowy o pracę lub umowy zlecenie, również za zgodą opiekuna prawnego. Co ciekawe, jeśli przedsiębiorca chce dać pracę osobie, która nie ma ukończonych 18 lat, ale wstąpiła w związek małżeński, zgoda rodzica nie jest wymagana.
Zatrudnienie osoby poniżej 15. roku życia jest możliwe jedynie w wyjątkowych okolicznościach i wymaga spełnienia określonych warunków. Zgodnie z przepisami, młodociany poniżej 15. roku życia może podjąć zatrudnienie w celu przygotowania zawodowego (np. nauki zawodu) lub przy pracach lekkich, ale tylko w branżach artystycznej, reklamowej, sportowej lub kulturalnej. Dodatkowo, aby legalnie zatrudnić dziecko poniżej 15 roku życia, pracodawca musi uzyskać pozwolenie od okręgowego inspektora pracy właściwego dla siedziby pracodawcy. Wniosek składa pracodawca, a jego zatwierdzenie jest niezbędne przed rozpoczęciem zatrudnienia. Pracodawca musi spełnić szereg formalności, w tym przedstawić zgodę rodziców i świadectwo lekarskie stwierdzające zdolność, aby zapewnić dziecku bezpieczne warunki zatrudnienia.
Przedsiębiorca może zatrudnić nieletniego pracownika sezonowego na podstawie umowy cywilnoprawnej (zlecenie lub o dzieło). Warunkiem jest jednak uzyskanie zgody przedstawiciela ustawowego tej osoby, a zatem rodzica lub opiekuna prawnego (chyba że z ważnych powodów osoba niepełnoletnia wcześniej uzyskuje pełną zdolność do czynności prawnych, wówczas zgoda przedstawiciela ustawowego takiej osoby na zawarcie m.in. umowy cywilnoprawnej nie jest wymagana). W porządku prawnym osobę niepełnoletnią (do 18 urodzin, pod warunkiem że nie uzyskała pełnoletności wskutek zawarcia małżeństwa - art. 10 § 2 KC) można zatrudnić na podstawie umowy cywilnoprawnej. Zezwolenie inspektora pracy jest wymagane wyłącznie dla dzieci do ukożenia 16. roku życia.
Zatrudnienie młodocianego pracownika na podstawie umowy o pracę
Do umów zawieranych z pracownikiem młodocianym w celu przygotowania zawodowego odnoszą się przepisy Kodeksu pracy dotyczące kontraktów na czas nieokreślony. Umowa powinna mieć formę pisemną i być zawarta w celu nauki zawodu albo przyuczenia młodocianego pracownika do wykonywania określonej pracy. Informacje, które muszą znaleźć się w dokumencie, to m.in.: rodzaj przygotowania zawodowego, czas i miejsce wykonywania pracy, sposób dokształcania teoretycznego, wysokość wynagrodzenia. Co do zasady, zatrudniasz młodocianego w celu przygotowania zawodowego na umowę o pracę na czas nieokreślony. Młodociany musi przejść wstępne badania lekarskie przed przyjęciem do pracy oraz badania okresowe i kontrolne w czasie zatrudnienia. Jeżeli lekarz orzeknie, że dana praca zagraża zdrowiu młodocianego, musisz mu zmienić rodzaj pracy.
Pracownik młodociany (15-18 lat) może być zatrudniony w celu przygotowania zawodowego (czyli np. może być zatrudniony na podstawie umowy o pracę przy wykonywaniu lekkich prac, np. układanie towaru na półkach sklepowych, pomoc przy zbiorach warzyw i owoców, pomoc przy sprzątaniu, rozdawanie ulotek i gadżetów promocyjnych). Lekkie prace to kategoria prac, które mogą wykonywać młodociani (po ukoczeniu 16 lat) poza przygotowaniem zawodowym. Przepisy nie definiują pojęcia "pracy lekkiej". Nie ma nigdzie ustalonego wykazu prac lekkich. Pracodawca, który zatrudnia nieletnich, musi sporządzić i zatwierdzić wykaz prac lekkich. Powinien też prowadzić ewidencję młodocianych pracowników. Przed dopuszczeniem młodocianego do pracy musisz zapoznać go z tym wykazem. Wykaz powinien być wywieszony na terenie zakładu. Nie może zawierać prac zabronionych młodocianym, wymienionych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 2023 r.
Czy 15-latek może pracować na umowę-zlecenie?
Młodociany pracownik może też podjąć tzw. lekką pracę na podstawie umowy cywilnoprawnej. Zatrudnienie 15-, 16- czy 17-latka na umowę-zlecenie jest dopuszczalne pod takimi samymi warunkami, jakie dotyczą umowy o pracę. Wolno zatrudniać tylko pracowników młodocianych, którzy: ukończyli co najmniej ośmioletnią szkołę podstawową, przedstawią zaświadczenie lekarskie stwierdzające, że praca nie zagraża ich zdrowiu, dostarczą zgodę rodzica lub opiekuna prawnego na podjęcie pracy. Bądź więc przygotowany, że zleceniodawca może od Ciebie zażądać powyższych dokumentów, a także oświadczenia o zatrudnieniu albo o niepozostawaniu w zatrudnieniu u innego pracodawcy. To ostatnie ma na celu prawidłowe ustalenie dopuszczalnego czasu pracy dla młodocianego pracownika. Także przy umowie-zleceniu trzeba bowiem przestrzegać przepisów o czasie pracy i ochronie zdrowia nieletnich.
Jeżeli zatrudniana osoba małoletnia jest uczniem (np. szkoły ponadgimnazjalnej), to z tytułu umowy cywilnoprawnej nie będzie podlegać ubezpieczeniom społecznym ani zdrowotnemu. Umowa zlecenie dla osoby uczącej się, która nie ukończyła 26 lat, jest zwolniona ze składek ZUS. Innymi słowy: uczniowie szkół ponadpodstawowych i studenci do 26. roku życia. Rozliczenie podatku dochodowego od osób fizycznych nie różni się niczym od rozliczeń osoby pełnoletniej. Umowa zlecenia zawarta z osobami do 26 roku życia podlega pod ulgę bez Pit dla Młodych i do wysokości limitu 85 528 zł zaliczka na podatek dochodowy jest zerowa. Po zakończonym roku podatkowym zleceniodawca przekazuje do końca stycznia PIT-11 do właściwego Urzędu Skarbowego zleceniobiorcy, z kolei zleceniobiorca ma obowiązek otrzymać zeznanie roczne do końca lutego. Na tej podstawie rodzic niepełnoletniego wypełnia swój PIT-37, w którym wykazuje także dochody dziecka. Jeżeli natomiast z tytułu umowy zlecenia małoletni osiąga wynagrodzenie w wysokości do 200 zł brutto to od tych przychodów należy pobrać podatek zryczałtowany, którego nie wykazuje się na PIT-11. Oznacza to, że umowa zlecenia opodatkowana podatkiem zryczałtowanym nie korzysta z ulgi bez PIT dla młodych. Wykaz umów wykluczonych z tej ulgi znajduje się w tutaj. Jeśli wynagrodzenie osoby małoletniej z tytułu umowy cywilnoprawnej jest do 200 zł brutto, ale jest zależne od przepracowanych godzin (nie jest określone kwotowo), wówczas rozliczenie następuje na zasadach ogólnych, co w praktyce oznacza, że zleceniobiorca do 26 roku życia nie ma pobranej zaliczki na podatek dochodowy. Po zakończonym roku podatkowym zleceniodawca przekazuje do końca stycznia PIT-11 do właściwego Urzędu Skarbowego zleceniobiorcy, z kolei zleceniobiorca ma obowiązek otrzymać zeznanie roczne do końca lutego. Na tej podstawie rodzic niepełnoletniego wypełnia swój PIT-37, w którym wykazuje także dochody dziecka.
Umowa zlecenie dla niepełnoletniego musi być zawarta za zgodą przedstawiciela ustawowego. Choć Kodeks cywilny nie narzuca sztywnej formy, w praktyce biznesowej forma pisemna jest niezbędna. Większość zleceniodawców nie podpisze umowy bez fizycznego dokumentu zgody rodzica, aby uniknąć zarzutu nieważności umowy. Jednak dla celów dowodowych zalecana jest forma pisemna. Zgoda przedstawiciela ustawowego nie musi zostać wyrażona w formie pisemnej, wystarczy, że będzie wyrażona przez jakiekolwiek zachowanie przedstawiciela w sposób dostatecznie ją uzasadniający. Przedstawiciel ustawowy może cofnąć zgodę. W takiej sytuacji umowa może zostać rozwiązana, choć szczegóły zależą od jej treści i okoliczności.
Dopuszczalny czas pracy młodych pracowników
Przepisy ściśle określają maksymalny czas pracy dla osób niepełnoletnich, dostosowując go do wieku i obowiązków szkolnych. Czas pracy pracownika poniżej 16. roku życia nie może przekraczać 6 godzin na dobę. Osoba, która ukończyła 16 lat, może pracować maksymalnie 8 godzin na dobę. Nastolatkowie w wieku 13-15 lat mogą pracować do 6 godzin dziennie, a osoby w wieku 15-18 lat, maksymalnie 8 godzin na dobę. W dniu lekcyjnym dozwolone są maksymalnie 2 godziny pracy. W przypadku uczniów zatrudnionych w celu przygotowania zawodowego, czas pracy nie może przekraczać 8 godzin na dobę, a w praktyce często jest krótszy ze względu na obowiązek szkolny. W trakcie ferii ten limit jest nieco wyższy - do 7 godzin dziennie i 35 godzin w tygodniu. Z kolei, jeśli praca odbywa się w ferie lub wakacje, nieletni nie może spędzić w zakładzie pracy więcej niż 7 godzin na dobę i 35 tygodniowo.
Warto też wiedzieć, że do czasu pracy młodocianego wlicza się czas nauki w wymiarze wynikającym z obowiązkowego programu zajęć szkolnych. Pracodawca musi udzielić nastolatkowi zwolnienia od pracy w dni, kiedy odbywają się lekcje. Powinien więc wiedzieć, w jakich godzinach młody pracownik rozpoczyna i kończy zajęcia w danym dniu. W dniu lekcyjnym dozwolone są maksymalnie 2 godziny pracy. Jeżeli Twój dobowy wymiar czasu pracy przekracza 4,5 godziny, przysługuje Ci 30-minutowa przerwa. Jeśli Twój pracodawca nie przestrzega powyższych norm, możesz zwrócić się o pomoc do Państwowej Inspekcji Pracy.
Zakaz pracy w nadgodzinach i porze nocnej
W żadnym przypadku młodociany nie może pracować w godzinach nadliczbowych (tzw. nadgodzinach). Zlecanie pracy w godzinach nadliczbowych lub w porze nocnej (między 22:00 a 6:00) jest w wypadku pracowników młodocianych sprzeczne z prawem. Wynika to z faktu, że praca nie powinna powodować zagrożenia dla życia, zdrowia i rozwoju psychofizycznego młodocianego. Ponadto, nieletni musi mieć zapewnioną co najmniej 14-godzinną przerwę obejmującą porę nocną. Czas odpoczynku dobowego musi wynosić co najmniej 14 godzin. W każdym tygodniu nieletni ma prawo do minimum 48 godzin ciągłego odpoczynku, który zazwyczaj obejmuje również niedzielę.
Ile urlopu przysługuje pracownikom młodocianym?
Jeśli jako pracownik młodociany wykonujesz obowiązki na podstawie umowy w celu przygotowania zawodowego, masz prawo do urlopu wypoczynkowego. Po 6 miesiącach od rozpoczęcia pierwszej pracy przysługuje Ci 12 wolnych dni roboczych, a po roku pracy - 26 dni. Z upływem roku pracy młodociany uzyskuje prawo do urlopu w wymiarze 26 dni roboczych. Wyjątkiem jest umowa zawierana z młodocianym, który nie dokształca się w zasadniczej szkole zawodowej. Natomiast w roku kalendarzowym, w którym kończysz 18 lat, masz prawo do urlopu w wymiarze 20 dni roboczych. Przestajesz bowiem być pracownikiem młodocianym i zaczynasz podlegać takim samym zasadom jak pełnoletni zatrudnieni. Młodocianemu uczęszczającemu do szkoły udziela się urlopu w okresie ferii szkolnych.
Pracownik młodociany - minimalne wynagrodzenie
Wysokość wynagrodzenia w ramach umowy-zlecenia ustala zleceniodawca. Musi przy tym uwzględniać minimalną stawkę godzinową dla zleceniobiorców, która w 2025 r. wynosi 30,50 zł brutto. Natomiast pracownik młodociany zatrudniony na podstawie umowy w celu przygotowania zawodowego ma prawo do pensji stanowiącej część przeciętnego wynagrodzenia w gospodarce narodowej. Od 1 czerwca 2025 r. minimalne stawki wynagrodzeń osób odbywających przygotowanie zawodowe wynoszą: 8% przeciętnego wynagrodzenia w I roku nauki, 9% przeciętnego wynagrodzenia w II roku nauki, 10% przeciętnego wynagrodzenia w III roku nauki. Młodocianemu pracownikowi, który odbywa przyuczenie do pracy, przepisy gwarantują zaś wypłatę nie mniejszą niż 7% przeciętnego wynagrodzenia. Kwoty te podlegają waloryzacji wraz ze wzrostem średnich zarobków.
Formalności związane z zatrudnieniem nieletniego
Zatrudnienie osoby niepełnoletniej wiąże się z koniecznością spełnienia określonych wymogów formalnych. Pracodawca musi zadbać o komplet dokumentów, dopełnić obowiązków informacyjnych oraz zgłosić zatrudnienie do odpowiednich instytucji. Zatrudnienie nieletniego wiąże się z dodatkowymi procedurami, które mają na celu ochronę jego zdrowia i praw pracowniczych. Pracodawca powinien nie tylko skompletować odpowiednie dokumenty, ale także zadbać o zgłoszenie zatrudnienia do urzędu oraz poinformowanie młodocianego o jego prawach. Zgłoszenie zatrudnienia do urzędu - Pracodawca musi zawiadomić wójta (burmistrza, prezydenta miasta) właściwego ze względu na miejsce zamieszkania młodocianego.
Kryterium dotyczące zatrudnienia młodocianych pracowników przedstawia się następująco:
| Kryterium | Umowa zlecenie | Umowa o pracę |
|---|---|---|
| Podstawa prawna | Kodeks cywilny | Kodeks pracy |
| Wymagany wiek | Brak dolnej granicy (przy zgodach)* | Od 15 lat (młodociany) |
| Zgoda rodzica | Wymagana do 18. roku życia | Wymagana do 18. roku życia |
| Zezwolenie inspektora pracy | Wymagane do ukończenia 16. roku życia | Nie dotyczy (chyba że praca jest wykonywana w ramach przygotowania zawodowego przez osobę poniżej 15. roku życia) |
*Zgodnie z Kodeksem cywilnym (art. 12), osoby poniżej 13. roku życia nie mają zdolności do czynności prawnych. Umowa zawarta przez taką osobę jest nieważna. Zawsze, gdy zleceniobiorca nie ukończył 18 lat.
Co grozi za nieprzestrzeganie przepisów dotyczących zatrudniania małoletnich?
Przepisy dotyczące zatrudniania młodocianych mają na celu ochronę ich zdrowia, rozwoju i prawa do edukacji. Zgodnie z art. 281 pkt 5 Kodeksu pracy, naruszenie przepisów o zatrudnianiu młodocianych stanowi wykroczenie przeciwko prawom pracowników. Ryzyko postępowania karnego - W skrajnych przypadkach, np. za zatrudnienie dziecka bez zgody rodziców lub w warunkach zagrażających jego zdrowiu, pracodawcy grozi kara grzywny. Każdy pracodawca powinien znać przepisy dotyczące zatrudniania młodocianych i przestrzegać ich, aby uniknąć wysokich kar i problemów prawnych. Ze względu na różnice w przepisach dotyczących zatrudniania osób poniżej 16 roku życia, a młodocianych w wieku 16-18 lat, najczęściej przedsiębiorcy podejmują decyzję o niezatrudnianiu uczniów w wieku 13-15 lat. Przyjęcie do pracy osoby poniżej 16 roku życia wiąże się z uzyskaniem większej ilości zezwoleń. Zdarza się też, że różne organy inaczej interpretują przepisy dotyczące zatrudnienia nieletnich. Jeśli dojdzie do naruszenia prawa, pracodawcy grozi kara finansowa w wysokości od 1 000 do 30 000 zł.
Pracownik młodociany (nieletni) - prawo pracy
Przepisy Kodeksu pracy chronią młodocianych przed nadmiernym obciążeniem pracą i zapewniają im możliwość łączenia nauki z zatrudnieniem. Pracodawcy powinni znać te regulacje, aby uniknąć problemów prawnych i zapewnić młodym pracownikom odpowiednie warunki zatrudnienia.
tags: #zatrudnianie #nieletnich #wollontariuszy