Ciąża to czas, w którym warto zadbać nie tylko o wyprawkę dla nowego członka rodziny, ale także o finanse. Dowiedz się, w jakich sytuacjach przysługuje zasiłek macierzyński, ile wynosi i co należy zrobić, by go otrzymać.
To rodzaj świadczenia, które wypłacane jest w ramach ubezpieczenia chorobowego osobom przebywającym na urlopie macierzyńskim (i innych, o czym przeczytasz w dalszej części tego tekstu). Świadczenie otrzymać mogą osoby, które są objęte ubezpieczeniem chorobowym obowiązkowo lub dobrowolnie.
Komu przysługuje zasiłek macierzyński?
Świadczenie otrzymać mogą osoby, które są objęte ubezpieczeniem chorobowym obowiązkowo lub dobrowolnie. Są więc:
- Pracownicy zatrudnieni na podstawie umowy o pracę.
- Osoby wykonujące pracę na podstawie umowy zlecenia.
- Osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą oraz osoby z nimi współpracujące.
- Rolnicy podlegający ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu z mocy ustawy lub na wniosek.
- Osoby pobierające okresową rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy, które jednocześnie opłacają składki emerytalno-rentowe w KRUS.
- Osoby, które przyjęły dziecko na wychowanie jako rodzina zastępcza (z wyjątkiem rodzin zastępczych zawodowych) lub w celu adopcji.
By otrzymać zasiłek macierzyński, osoba ubiegająca się o niego musi przebywać na jednym z poniżej opisanych urlopów.
Rodzaje urlopów związanych z zasiłkiem macierzyńskim
Urlop macierzyński to płatny okres po urodzeniu dziecka, kiedy świeżo upieczonej mamie przysługuje wolne od pracy. Podstawowy wymiar urlopu jest zależny, od tego ile dzieci urodziło się w czasie jednego porodu. Urlop może trwać:
- 20 tygodni - przy urodzeniu 1 dziecka,
- 31 tygodni - przy urodzeniu 2 dzieci,
- 33 tygodnie - przy urodzeniu 3 dzieci,
- 35 tygodni - przy urodzeniu 4 dzieci,
- 37 tygodni - przy urodzeniu 5 dzieci i więcej.
Warto mieć na uwadze, że pracownica powinna wykorzystać obowiązkowo 14 tygodni tego urlopu, zaś po upływie tego czasu pozostałe 6 tygodni może oddać ojcu dziecka. Pracownica może wykorzystać 6 tygodni urlopu macierzyńskiego przed porodem. Celem takiego urlopu jest wspieranie pełnej regeneracji po porodzie, a także możliwość opieki nad niemowlęciem, które w pierwszych miesiącach życia potrzebuje szczególnie dużo troski.
Po zakończeniu urlopu macierzyńskiego kobieta może złożyć wniosek o przyznanie urlopu rodzicielskiego. Wymiar tego urlopu również jest zależny, od tego ile dzieci urodzono przy jednym porodzie. Jeśli było to:
- jedno dziecko to pracownicy przysługuje 41 tygodnie,
- dwójka lub więcej dzieci to pracownicy przysługuje 43 tygodnie.
W związku z nowelizacją kodeksu pracy urlop rodzicielski został wydłużony o 9 tygodni, jednak należy mieć na względzie że jest to odrębne prawo jednego z rodziców i nie można przenieść go na drugiego z opiekunów. Urlop rodzicielski można wykorzystać jednorazowo lub w częściach, jednak czas ten jest ograniczony rokiem kalendarzowym, w którym dziecko kończy 6 lat.
Urlop ojcowski przysługuje ojcu dziecka, niezależnie od urlopu macierzyńskiego. Urlop ojcowski trwa 2 tygodnie i można wykorzystać go w częściach, jednak nie później, gdy dziecko ukończy 12 miesiąc życia lub do 12 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia o przysposobieniu dziecka, ale nie dłużej niż do 14. roku życia dziecka.
Istnieje również urlop na warunkach urlopu macierzyńskiego. Wykorzystać go mogą osoby, przyjmujące dziecko na wychowanie jako rodzina zastępcza (z wyjątkiem rodzin zastępczych zawodowych) lub w celu adopcji. Czas jego trwania wynosi tyle samo, co urlop macierzyński.
Uzupełniający urlop macierzyński to dodatkowy urlop, przysługujący rodzicom, których dziecko urodziło się przedwcześnie (przed 28. tygodniem ciąży lub z wagą poniżej 1000 g) lub w terminie, ale wymagało długotrwałej hospitalizacji. Jego celem jest wyrównanie czasu spędzonego z dzieckiem w domu. Przysługuje za każdy tydzień hospitalizacji dziecka do 15 tygodni po porodzie. Urlop ten jest udzielany na wniosek pracownika.
Urlop rodzicielski to czas wolny od pracy, który przysługuje zaraz urlopie macierzyńskim lub tacierzyńskim. Wynosi 41 tygodni w przypadku ciąży pojedynczej i 43, jeśli chodzi o ciążę mnogą. Wykorzystać go może zarówno ojciec, jak i matka. Co ważne, 9 tygodni jest przeznaczone dla drugiego rodzica i nie może być przeniesione.
Urlop okolicznościowy przysługuje po poronieniu lub urodzeniu martwego dziecka. Trwa maksymalnie 8 tygodni, a minimalnie 7 dni. Jest płatny w wysokości 100% zasiłku macierzyńskiego.
Wysokość zasiłku macierzyńskiego
Przyszłe mamy interesuje zapewne, ile wynosi zasiłek macierzyński. To bardzo ważna kwestia. Zasiłek za okres urlopu macierzyńskiego, urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego, uzupełniającego urlopu macierzyńskiego oraz urlopu ojcowskiego wynosi 100% podstawy wymiaru zasiłku. Świadczenie wyliczane jest jako średnia z 12 miesięcy.
Będąc na macierzyńskim, będziesz otrzymywać więc całą pensję. A co, jeśli kobieta jest zatrudniona krócej niż rok? Wówczas wynagrodzenie jest wyliczane na podstawie średniej z pełnych, przepracowanych miesięcy. W takiej formie zasiłek wypłacany jest przez 20 tygodni. Po okresie urlopu macierzyńskiego przysługuje urlop rodzicielski. Przez kolejne 32 tygodnie można pobierać zasiłek macierzyński, jednak na innych zasadach. Świadczenie wynosi 70% podstawy wymiaru zasiłku.
Składając do pracodawcy do 21 dni po porodzie wniosek o oba urlopy jeden po drugim, można otrzymać zasiłek macierzyński w wysokości 81,5% podstawy wymiaru. Wysokość zasiłku macierzyńskiego zależy od wysokości podstawy wymiaru składek z okresu 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających nabycie prawa do zasiłku. Po złożeniu całej dokumentacji należy czekać na decyzję ZUS-u.
Podstawa wymiaru zasiłku macierzyńskiego stanowi przeciętne miesięczne wynagrodzenie za okres 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc, w którym powstała niezdolność do pracy. Zasady wyliczania podstawy zasiłku bywają skomplikowane, w zależności od tego, jakie składniki wynagrodzenia otrzymywała młoda mama przed porodem. Gdyby w trakcie wyliczeń okazało się, że młoda mama uzyska zasiłek w wysokości niższej, niż kwota świadczenia rodzicielskiego określonego w ustawie z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, kwota zasiłku macierzyńskiego jest podwyższana do kwoty tego świadczenia. Jeżeli zasiłek macierzyński przysługuje za część miesiąca, kwota podwyższenia jest ustalana w stosunku do pomniejszonej proporcjonalnie kwoty świadczenia rodzicielskiego.
Kto płaci za zasiłek macierzyński?
To, kto będzie płatnikiem, zależy od liczby pracowników zatrudnianych przez pracodawcę. W przypadku firm, w których pracuje mniej niż 20 osób, płatnikiem jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Wówczas zasiłek będzie wypłacony w ciągu 30 dni od złożenia dokumentów. Instytucja jest płatnikiem w przypadku świadczeń przysługujących osobom zatrudnionym na umowę zlecenie, o dzieło lub prowadzącym własną działalność.
Z kolei większe przedsiębiorstwa same zajmują się wypłacaniem świadczenia pracownikom, zatrudnionym na umowę o pracę. Pieniądze powinny wpłynąć na konto w dniu, który ustalony jest jako dzień wypłaty wynagrodzenia. Jednak co ważne, to zawsze ZUS jest odpowiedzialny za pokrycie zasiłku, niezależnie od tego, kto zajmuje się jego wypłacaniem.
Procedura ubiegania się o zasiłek macierzyński
Aby przejąć zasiłek macierzyński, ojciec powinien złożyć wniosek do ZUS. Równocześnie trzeba złożyć wniosek o przejęcie urlopu macierzyńskiego, określając, w jakim czasie będzie on wykorzystany.
Przedsiębiorczyni również ma prawo do otrzymania zasiłku macierzyńskiego z ZUS na takich samych zasadach, co pracownicy zatrudnieni na umowę o pracę. Może go pobierać przez 52 tygodnie, gdy:
- Opłacała dobrowolne ubezpieczenie chorobowe przez co najmniej 10 miesięcy kalendarzowych poprzedzających dzień porodu.
- Zgłosiła się do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego i opłacała składki przez co najmniej 10 miesięcy kalendarzowych poprzedzających dzień porodu.
Co ważne, by otrzymać takie świadczenie, trzeba zgłosić się do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego. Między innymi w przypadku zasiłku macierzyńskiego nie obowiązuje 90-dniowy okres wyczekiwania na uzyskanie prawa do świadczeń.
Zasiłek macierzyński można pobierać niezależnie od tego, czy działalność po urodzeniu dziecka jest dalej prowadzona, czy zawieszona. Według przepisów kobieta prowadząca działalność gospodarczą i korzystająca z ulgi na start nie może zgłosić się do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego. W związku z tym nie przysługuje jej zasiłek macierzyński. Jednak w takim przypadku można skorzystać z tzw. kosiniakowego, czyli świadczenia rodzinnego, które przysługuje osobom niemającym prawa do zasiłku macierzyńskiego z ZUS. Wynosi ono 1000 zł miesięcznie.
Wysokość zasiłku macierzyńskiego w przypadku osób, prowadzących działalność gospodarczą, zależy od podstawy, od której opłacane były składki na ubezpieczenie społeczne przez ostatnie 12 miesięcy przed porodem. Świadczenie nie może być niższe niż 1000 zł miesięcznie. Można podwyższyć wysokość zasiłku poprzez opłacanie składki ZUS obliczanej od wyższej podstawy. Maksymalna podstawa składek na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe w 2025 r. to 21 682,50 zł. Podnosząc podstawę, trzeba liczyć się z tym, że wzrosną wszystkie składki społeczne.
By otrzymać świadczenie, należy złożyć wniosek o zasiłek macierzyński do ZUS. Kobiety zatrudnione na umowę o pracę składają dokumenty do pracodawcy. Na podstawie wniosku oraz aktu urodzenia dziecka, pracodawca udziela urlopu macierzyńskiego. Następnie dokumenty dostarczane są przez firmę, w której zatrudniona jest kobieta, do ZUS. Pozostali zgłaszają się bezpośrednio do ZUS.
Składanie wniosku jest bardzo proste. Można to zrobić drogą pisemną oraz elektroniczną, za pośrednictwem Platformy Usług Elektronicznych (PUE) ZUS, wypełniając formularz ZAM.
Niezbędne dokumenty:
- Akt urodzenia dziecka lub odpis skrócony aktu urodzenia dziecka.
- Zaświadczenie lekarskie wystawione na zwykłym druku określające przewidywaną datę porodu (jeśli wniosek składany jest przed porodem).
- Zaświadczenie płatnika składek (druk Z-3 dla pracowników, Z-3a dla pozostałych ubezpieczonych, Z-3b dla osób prowadzących pozarolniczą działalność).
Należy przygotować następujące dokumenty:
- odpis skrócony aktu urodzenia dziecka lub jego kopię potwierdzoną przez wnioskodawcę, ZUS lub płatnika składek.
- Zaświadczenie płatnika składek. Pracownice dostarczają dokument na druku Z-3, osoby prowadzące pozarolniczą działalność oraz osoby współpracujące z osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność, a także duchowni składają druk Z-3b, a druk Z-3a dotyczy pozostałych ubezpieczonych.
Należy uzupełnić dane w formularzu, wpisując także numer rachunku bankowego, na który ma zostać przesyłany zasiłek. Końcowym etapem jest podpisanie wniosku i wysłanie go elektronicznie do ZUS. Teraz należy dostarczyć dokumenty osobiście lub drogą pocztową do wybranej terenowej jednostki organizacyjnej ZUS.
Osoby ubiegające się o zasiłek jeszcze przed porodem, muszą dostarczyć zaświadczenie lekarskie wystawione na zwykłym druku określające przewidywaną datę porodu. Z kolei kobiety, ubiegające się o świadczenie za okres od dnia porodu, powinny dostarczyć skrócony odpis aktu urodzenia dziecka lub kopię potwierdzoną przez płatnika zasiłku lub przez ZUS za zgodność z oryginałem.
Płatnik składek może złożyć wymienione dokumenty do ZUS za pośrednictwem PUE ZUS.
Zasiłek macierzyński a podatki
Zasiłek macierzyński, w przeciwieństwie do innych świadczeń (np. zasiłek rodzinny) podlega opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych. Jednak od 1 lipca 2022 r. wprowadzono nowe przepisy. Od tego momentu świadczenie to jest zwolnione z podatku dochodowego do kwoty 85 528 zł w skali roku dla osób, które korzystają z ulgi dla młodych, na powrót, dla rodzin 4+ lub dla pracujących seniorów. Nadwyżka jest już opodatkowana według skali podatkowej 12% lub 32%. Niezależnie od tego, czy kobieta jest zwolniona, czy nie, musi zasiłek wykazać w rocznym zeznaniu podatkowym (PIT).
Zmiany w prawie i elastyczność dla rodziców
Według najnowszych regulacji, które weszły w życie w kwietniu 2023 roku, aby otrzymać zasiłek macierzyński w wysokości 81,5% matka dziecka musi w terminie do 21 dni po porodzie złożyć wniosek o wypłacenie jej zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający okresowi urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego w pełnym wymiarze. Zgodnie z obecnymi regulacjami pracownica nie musi z góry deklarować terminów wykorzystania urlopu rodzicielskiego, a powyższy wniosek o wypłatę ma charakter „deklaracji” korzystania z zasiłku macierzyńskiego za pełen okres urlopów macierzyńskiego i rodzicielskiego. Wniosek o urlop rodzicielski można złożyć w terminie późniejszym, ale nie krótszym niż 21 dni przed rozpoczęciem korzystania z tego urlopu.
Zmiana ta miała na celu wprowadzenie większej elastyczności dla obojga rodziców, którzy mogą wykorzystać urlop rodzicielski w terminie późniejszym, tj. do 6 roku życia dziecka. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby pracownica zaraz po porodzie zadeklarowała, że chce wykorzystać oba rodzaje urlopów (tj. macierzyński oraz rodzicielski) jeden po drugim, w pełnym wymiarze (co w praktyce jest dość częste). W takim przypadku, poza złożeniem tzw. długiego wniosku o udzielenie w/w urlopów - jeśli pracownica chce otrzymywać zasiłek w wysokości 81,5% - za oba okresy powinna złożyć wniosek o wypłatę zasiłku macierzyńskiego w tej wysokości.
Urlop i zasiłek macierzyński i rodzicielski | Magdalena Pawlak x Świadoma Mama Podcast #17
W wyjątkowych sytuacjach można przerwać urlop macierzyński. Przykład: matka musi poddać się długotrwałej hospitalizacji. W takich okolicznościach wypłacanie zasiłku macierzyńskiego jest zawieszane. Jednak gdy przyczyna ustania zostanie przerwana, zasiłek jest wznawiany. Gdy tylko kobieta wyjdzie ze szpitala, świadczenie ponownie przesyłane jest na jej konto.
Zastanawiasz się, na jakie inne formy wsparcia może liczyć rodzina, w której pojawi się nowy członek? Sprawdź świadczenia, jakie przysługują po urodzeniu dziecka. Warto też pomyśleć o tym, jak zabezpieczyć rodzinę na własną rękę. Dobrym pomysłem jest wykupienie wcześniej ubezpieczenia na życie czy polisy na życie (inaczej: prywatne ubezpieczenie medyczne). W ramach „życiówki” możesz liczyć na wypłatę jednorazowego świadczenia, jeśli urodzi Ci się dziecko.
tags: #zasilek #macierzynski #warunki