Zmiany w przepisach dotyczących zasiłków chorobowych są zapowiadane od dłuższego czasu. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej pracuje nad nowymi rozwiązaniami, które mają usprawnić system i dostosować go do zmieniającej się sytuacji demograficznej oraz potrzeb rynku pracy.
Eksperci ostrzegają, że 100 proc. zasiłek chorobowy na L4 może ulec zmianie. Przepisy aktywizujące osoby starsze i niepełnosprawne to jedna ze zmian, nad którą pracuje MRPiPS - poinformowała szefowa resortu Agnieszka Dziemianowicz-Bąk w trakcie XXXIII Forum Ekonomicznego w Karpaczu. Zadeklarowała m.in. wypłacanie zasiłku chorobowego przez ZUS od pierwszego dnia choroby.
"Ten okręt trzeba przebudować gruntownie, ale przebudowywać go tak, żeby nie zatonął. Nie można przebudowywać wszystkiego naraz. Zmiany muszą być wprowadzane stopniowo, po kolei, w sposób przewidywalny, w sposób odpowiedzialny. Co więcej, stawiamy sobie ambitny cel. Chcemy, żeby ten okręt w trakcie przebudowy nie tylko nie zatonął. Chcemy, żeby płynął do przodu" - podkreśliła minister.
Pojawiają się pytania o to, co zrobić, żeby w warunkach zmieniającej się sytuacji demograficznej, srebrnej gospodarki, starzejącego się społeczeństwa, przekonywać osoby starsze, żeby dobrowolnie, jak najdłużej pozostawały aktywne na rynku pracy. Albo, w jaki sposób przekonać młodych rodziców, w szczególności młode mamy do tego, żeby wracały do pracy po urodzeniu dziecka i po urlopie macierzyńskim. Jej zdaniem osobom z wymienionych grup należy stworzyć dobre warunki do podjęcia zatrudnienia. Poinformowała, że w ministerstwie badany jest m.in. temat możliwości skrócenia tygodniowego czasu pracy.
Agnieszka Dziemianowicz-Bąk mówiła też m.in. o planowanych zmianach w przypadku zwolnień chorobowych. "Za chorobę nie powinno się karać ani pracodawcy, ani pracownika. Dziś oboje są karani. Pracownik tym, że otrzymuje mniejsze wynagrodzenie, pracodawca, że musi pokrywać koszty wynagrodzenia chorobowego, czyli 80 proc."
Kiedy zasiłek chorobowy nie przysługuje?
Kwestię posiadania prawa do wynagrodzenia chorobowego uregulowano w przepisach Ustawy z dnia 26 czerwca 1974 roku - Kodeks pracy (dalej „kp”). Zgodnie z art. 92 § 3 pkt 2 kp wynagrodzenie chorobowe nie przysługuje w przypadkach, w których pracownik nie ma prawa do zasiłku chorobowego.
Okoliczności, w których nie należy się zasiłek chorobowy, zostały z kolei wskazane w unormowaniach Ustawy z dnia 25 czerwca 1999 roku o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (dalej „ustawa zasiłkowa”). Stosownie do jej zapisów zasiłek chorobowy nie przysługuje między innymi:
- za okres niezdolności do pracy przypadającej w czasie urlopu bezpłatnego, urlopu wychowawczego lub tymczasowego aresztowania bądź odbywania kary pozbawienia wolności.
- jeżeli niezdolność do pracy powstała w wyniku umyślnego przestępstwa lub wykroczenia popełnionego przez ubezpieczonego.
Ubezpieczony wykonujący w okresie orzeczonej niezdolności do pracy pracę zarobkową lub wykorzystujący zwolnienie od pracy w sposób niezgodny z celem tego zwolnienia traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres tego zwolnienia. Zasiłek chorobowy nie przysługuje także w przypadku, gdy zaświadczenie lekarskie zostało sfałszowane. Wspomniane okoliczności ustala się w trybie kontroli, do której uprawnienia posiada ZUS oraz płatnicy składek.
Nadużycie alkoholu również może skutkować utratą prawa do zasiłku. Pracownikowi, którego niezdolność do pracy spowodowana została nadużyciem alkoholu, zasiłek chorobowy nie przysługuje za okres pierwszych 5 dni tej niezdolności. Jeśli choroba trwa dłużej, pracodawca lub ZUS wypłaca zasiłek od 6. dnia choroby. Podejmują oni tę decyzję na podstawie informacji zawartej na zaświadczeniu lekarskim o powyższych okolicznościach, oznaczonej kodem „C”.
Rzadko wykorzystywany jest także art. 14 ustawy zasiłkowej, zgodnie z którym pracownikowi odsuniętemu od pracy z powodu podejrzenia o nosicielstwo zarazków choroby zakaźnej, zasiłek chorobowy nie przysługuje, jeżeli nie podjął proponowanej mu przez pracodawcę innej pracy niezabronionej takim osobom, odpowiadającej jego kwalifikacjom zawodowym lub którą może wykonywać po uprzednim przeszkoleniu. W praktyce najczęściej chodziłoby o sytuację, w której pracownik biurowy na kwarantannie odmówiłby pracy zdalnej.
Zwrot nienależnie pobranych świadczeń
Wypłatę zasiłku wstrzymuje się, jeżeli prawo do zasiłku ustało albo okaże się, że prawo takie w ogóle nie istniało. Jeżeli świadczenie zostało pobrane nienależnie z winy ubezpieczonego lub wskutek okoliczności wskazanych w ustawie zasiłkowej, wypłacone kwoty podlegają potrąceniu z przysługujących ubezpieczonemu zasiłków bieżących oraz z innych świadczeń z ubezpieczeń społecznych lub ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Decyzja ZUS-u w sprawie zwrotu bezpodstawnie pobranych zasiłków stanowi tytuł wykonawczy w postępowaniu egzekucyjnym w administracji.
Pracodawca może zatem żądać od pracownika zwrotu nienależnie pobranej pensji za czas choroby, pod warunkiem wydania przez ZUS decyzji przesądzającej o braku uprawnień do tego świadczenia. Żądanie przez pracodawcę zwrotu nadpłaconego wynagrodzenia chorobowego należy do sfery jego uprawnień. Oznacza to, że pracodawca może, lecz nie musi dochodzić nienależnie wypłaconych poborów. Wystosowane przez pracodawcę wezwanie do zwrotu bezpodstawnie pobranego wynagrodzenia chorobowego musi mieć uzasadnienie w postaci decyzji ZUS-u.
Trzeba pamiętać, że zwrot nienależnie pobranego wynagrodzenia chorobowego uzależniony jest od zgody (wyrażenia woli) pracownika lub byłego pracownika. Jeżeli do określonego przez pracodawcę terminu pracownik nie zwróci nadpłaconych kwot, pracodawca może skorzystać z drogi sądowej, składając pozew w sprawie bezpodstawnego wzbogacenia się pracownika.
W przypadku zwrotu pracodawcy nadpłaconego wynagrodzenia chorobowego trzeba zastosować odpowiednie przepisy Ustawy z dnia 26 lipca 1991 roku o podatku dochodowym od osób fizycznych (dalej „ustawa o PIT”). Pracodawca odlicza zatem kwotę dokonanego zwrotu wraz z zaliczką od uzyskanego dochodu, przy czym jest to możliwe w odniesieniu do pracownika cały czas zatrudnionego. Jeżeli chodzi o pracownika byłego, takiej możliwości już nie ma, natomiast pracownik ma prawo do pomniejszenia dochodu o zwrot nienależnie pobranych odpłatności łącznie z zaliczkami. W takiej sytuacji stosuje się art. 26 ust. 1 pkt 5 ustawy o PIT, zgodnie z którym od dochodu stanowiącego podstawę obliczenia podatku odlicza się dokonane w roku podatkowym zwroty nienależnie pobranych świadczeń, które uprzednio zwiększyły dochód podlegających opodatkowaniu w wysokościach uwzględniających pobrany podatek dochodowy, jeżeli zwroty te nie zostały potrącone przez płatnika. Kwoty zwrotów, o których mowa w art. 26 ust. 1 pkt 5 ustawy o PIT, przekraczające sumę dochodu stanowiącego podstawę obliczenia podatku, można odliczyć od dochodu uzyskanego w najbliższych kolejno po sobie następujących 5 latach podatkowych (art. 26 ust. 7h ustawy o PIT).
Zwrot nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczeń społecznych
Postępowanie w zakresie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń uregulowano w przepisach rozdziału 9. Ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej „sus”). Osoba, która pobrała nienależne świadczenie z ubezpieczeń społecznych, jest obowiązana do jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, w wysokości i na zasadach określonych przepisami prawa cywilnego.
Jeżeli osoba pobierająca świadczenia zawiadomiła organ je wypłacający o zajściu okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń albo wstrzymanie ich wypłaty, a mimo to były one nadal wypłacane, kwoty świadczeń nienależnie pobranych z ubezpieczeń społecznych podlegają zwrotowi bez odsetek.
Za kwoty nienależnie pobranych świadczeń uważa się:
- świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie do nich prawa albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca świadczenie była pouczona o braku prawa do ich pobierania;
- świadczenia przyznane lub wypłacone na podstawie nieprawdziwych zeznań lub fałszywych dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd organu wypłacającego świadczenia przez osobę je pobierającą.
Nie można żądać zwrotu nienależnie pobranych świadczeń za okres dłuższy niż ostatnie 12 miesięcy, jeżeli osoba pobierająca świadczenia zawiadomiła organ wypłacający o zajściu okoliczności powodujących ustanie do nich prawa albo wstrzymanie ich wypłaty, a mimo to świadczenia były nadal wypłacane, a w pozostałych przypadkach - za okres dłuższy niż ostatnie 3 lata.
Kwoty nienależnie pobranych świadczeń ustalone prawomocną decyzją oraz sumy odsetek i kosztów upomnienia podlegają potrąceniu z wypłacanych świadczeń, a jeżeli prawo do świadczeń nie istnieje - ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.
ZUS może odstąpić od żądania zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części, odroczyć termin ich płatności albo rozłożyć je na raty, jeżeli:
- zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności lub
- kwota nienależnie pobranych świadczeń nie przewyższa kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym w administracji.
Rozłożenie na raty kwot należności z tytułu bezpodstawnie pobranych świadczeń albo odroczenie terminu ich płatności następuje w formie umowy. Od kwot, które rozłożono na raty lub których termin płatności odroczono, nie nalicza się odsetek, począwszy od dnia wpływu wniosku o udzielenie tych ulg.
W razie zwrotu nienależnych świadczeń konieczne jest także odpowiednie skorygowanie dokumentów rozliczeniowych ZUS (raportów i deklaracji rozliczeniowych). Byłemu pracownikowi - po dokonanych poprawkach - trzeba zwrócić nadpłaconą składkę zdrowotną, co wynika z faktu, że składka ta finansowana jest w całości przez pracownika. W odniesieniu do trybu zwrotu składki zdrowotnej stosuje się przepis art. 24 ust. 6a sus.
ZUS z urzędu zalicza nienależnie opłacone składki na poczet zaległych lub bieżących, a w razie ich braku - na poczet przyszłych składek, chyba że płatnik składek złoży wniosek o ich zwrot.
Jeżeli podatnik, obliczając podatek należny, dokonał odliczeń od dochodu, podstawy obliczenia podatku lub podatku, a następnie otrzymał zwrot tych kwot (w całości lub części), w zeznaniu podatkowym składanym za rok podatkowy, w którym zwrot otrzymał, dolicza kwoty odliczone poprzednio (art. 45 ust. 3a ustawy o PIT). W kwestii uwzględnienia w dochodzie podlegającym opodatkowaniu odsetek uiszczonych wraz ze zwróconymi należnościami do ZUS-u wiążącym jest art. 23 ust. 1 pkt 18 ustawy o PIT. Przepis ten stanowi, że odsetki za zwłokę z tytułu nieterminowych wpłat należności budżetowych i inne należności, do których stosuje się Ordynację podatkową, nie stanowią kosztów uzyskania przychodu. Odsetki, o których była mowa wyżej, nie są zatem odliczane od dochodu.
Okres wyczekiwania na zasiłek chorobowy
Pracownik otrzyma zasiłek chorobowy (wynagrodzenie chorobowe) dopiero za dni choroby, które przypadają po upływie 30 dni od zatrudnienia. Jest to tzw. okres wyczekiwania. Jeśli choroba rozpocznie się wcześniej, to za dni przypadające do 30. dnia od zatrudnienia zasiłek nie zostanie wypłacony. Gdyby jednak pracodawca lub ZUS - w zależności od tego, kto zasiłki w danej firmie wypłaca, pomylił się i zasiłek wypłacił, pracownik nie musi go zwracać. Skutki finansowe pomyłki obciążają pracodawcę lub ZUS.
W niektórych przypadkach pracownik może otrzymać zasiłek wcześniej niż dopiero od 31. dnia zatrudnienia. Do wymaganych 30 dni okresu wyczekiwania dolicza się okresy poprzedniego ubezpieczenia chorobowego (pracy na etacie, ale także na zleceniu i prowadzenia działalności gospodarczej, gdy dana osoba podlegała ubezpieczeniu chorobowemu). Warunkiem jest, aby przerwa nie przekroczyła 30 dni.
Zasiłek chorobowy od pierwszego dnia zatrudnienia
W niektórych przypadkach przepisy ustawy zasiłkowej przewidują, że niezależnie od innych okoliczności pracownik ma prawo do zasiłku chorobowego od pierwszego dnia zatrudnienia. Zgodnie z art. 4 ust. 3 tej ustawy prawo to przysługuje pracownikom:
- którzy są absolwentami szkół lub uczelni lub osobami, które zakończyły kształcenie w szkole doktorskiej, którzy zostali objęci ubezpieczeniem chorobowym lub przystąpili do ubezpieczenia chorobowego w ciągu 90 dni od dnia ukończenia szkoły lub uzyskania dyplomu ukończenia studiów, lub zakończenia kształcenia w szkole doktorskiej;
- jeżeli niezdolność do pracy spowodowana została wypadkiem w drodze do pracy lub z pracy;
- którzy mają wcześniejszy co najmniej 10-letni okres obowiązkowego ubezpieczenia chorobowego;
- posłom i senatorom, którzy przystąpili do ubezpieczenia chorobowego w ciągu 90 dni od ukończenia kadencji.
Świadczenie rehabilitacyjne
Zdarza się, że limit dni zasiłku chorobowego nie wystarczy, by po zwolnieniu lekarskim powrócić do pracy. Wówczas można wstąpić do ZUS-u z wnioskiem o świadczenie rehabilitacyjne. Przysługuje ono osobie, która po wyczerpaniu maksymalnej liczby dni niezdolności do pracy nadal jest chora, a dalsze leczenie lub rehabilitacja dają jej szanse na powrót do aktywności zawodowej. Po upływie maksymalnego okresu pobierania zasiłku, chory może starać się o świadczenie rehabilitacyjne. Warunkiem otrzymania świadczenia rehabilitacyjnego jest wyczerpanie okresu pobierania zasiłku chorobowego w maksymalnej, przysługującej liczbie dni, utrzymująca się w dalszym ciągu niezdolność do pracy oraz pomyślne rokowania, co do odzyskania zdolności do pracy w wyniku leczenia lub rehabilitacji.
Płatnikiem świadczenia rehabilitacyjnego tak jak w przypadku zasiłku chorobowego może być pracodawca, albo ZUS. Aby otrzymać świadczenie z ZUS-u, nie wystarczy samo zwolnienie lekarskie, potrzebny jest wniosek (ZNp-7). Do wniosku należy dołączyć zaświadczenie o stanie zdrowia (formularz OL-9), które wypełnia lekarz oraz wywiad zawodowy z miejsca pracy (formularz OL-10). Komplet dokumentów do ZUS-u wraz z zaświadczeniem płatnika składek Z-3 albo Z-3a przekazuje pracodawca/zleceniodawca, który nie wypłaca sam zasiłków. Natomiast osoby prowadzące własną firmę i po ustaniu tytułu ubezpieczenia samodzielnie składają dokumenty w ZUS-ie. Druk OL-10 nie jest konieczny, jeśli niezdolność do pracy powstała po okresie ubezpieczenia lub gdy składany jest wniosek o przedłużenie świadczenia rehabilitacyjnego.
Świadczenie rehabilitacyjne może przysługiwać na okres przywrócenia zdolności do pracy, nie dłużej niż na 12 miesięcy. Może być przyznane jednorazowo lub w częściach. To lekarz orzecznik wydając orzeczenie, decyduje o prawie do świadczenia rehabilitacyjnego na konkretny okres. Po wydaniu orzeczenia przez lekarza orzecznika ZUS ubezpieczony ma prawo w ciągu 14 dni od jego doręczenia wnieść sprzeciw. Również w ciągu 14 dni od wydania orzeczenia prezes ZUS ma prawo wnieść zarzut wadliwości. Jeżeli nie zostanie wniesiony ani sprzeciw, ani zarzut wadliwości orzeczenie staje się prawomocne.
Świadczenie rehabilitacyjne jest świadczeniem, które przysługuje w wysokości 90 proc. podstawy wymiaru zasiłku przez okres pierwszych 3 miesięcy. Za pozostały okres ubezpieczony otrzymuje świadczenie w wysokości 75 proc. Świadczenie w wysokości 100 proc. jest wypłacane wówczas, gdy niezdolność do pracy przypada na okres ciąży. Świadczenie rehabilitacyjne nie przysługuje osobom uprawnionym do emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy, zasiłku dla bezrobotnych, zasiłku lub świadczenia przedemerytalnego, urlopu dla poratowania zdrowia, rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego i nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego. Osoba, która pobiera świadczenie rehabilitacyjne, nie może pracować ani w inny sposób dorabiać.
Czym jest świadczenie rehabilitacyjne? Czy świadczenie to jest przedłużeniem okresu zasiłkowego?
Zmiany w zakresie wypłaty wynagrodzenia chorobowego
Obecnie 33 dni zwolnienia chorobowego opłaca pracodawca (14 dni w przypadku osób 50+). W tej chwili ciężar wypłaty wynagrodzenia chorobowego, czyli tych 80 proc., kiedy pracownik jest na chorobowym, spada na przedsiębiorcę do 33 dni w skali roku. Zmiany w zasiłkach chorobowych to spełnienie wyborczych obietnic. Wariant redukcji do zera byłby de facto likwidacją wynagrodzenia chorobowego, które obecnie wynosi 80 proc. wynagrodzenia, a 100 proc.
Jak wyjaśnia dr Paweł Łuczak, planowana zmiana, choć korzystna dla firm, może jednak znacząco obciążyć działy kadrowo-płacowe. Zmiana może również wprowadzić zamieszanie w wypłacaniu wynagrodzeń. W grę wchodzą bowiem terminy. ZUS z kolei wypłaca zasiłki do 30 dni od złożenia dokumentów. ZUS zajmuje się wypłatą zasiłków chorobowych w firmach zatrudniających do 20 osób. Większe firmy obliczają i przelewają je w imieniu państwa, także od 34. dnia niezdolności do pracy.
Przypomnijmy, że przez pierwsze 33 dni niezdolności do pracy (14 dni w przypadku pracowników powyżej 50. roku życia) w danym roku kalendarzowym pracodawcy muszą wypłacać pracownikom wynagrodzenie chorobowe z własnych środków. Dopiero po upływie tego limitu pracownik nabywa prawo do zasiłku chorobowego. Jeśli pracownik zmienił pracodawcę, a u poprzedniego wyczerpał już limit wynagrodzenia chorobowego, nowy pracodawca będzie mu już wypłacał zasiłek chorobowy.
tags: #zasilek #chorobowy #zabrany #sprzed