Sprawowanie nadzoru autorskiego jest obowiązkiem publicznoprawnym i może być wymagane przez inwestora niezależnie od postanowień umownych. Wykonywanie nadzoru autorskiego stanowi podstawowy obowiązek projektanta określony w przepisie art. 20 ust. 1 pkt 4 Prawa budowlanego. Nadzór autorski polega na stwierdzaniu w toku wykonywania robót budowlanych zgodności realizacji z projektem, a także na uzgadnianiu możliwości wprowadzania rozwiązań zamiennych w stosunku do przewidzianych w projekcie, zgłoszonych przez kierownika budowy lub inspektora nadzoru autorskiego. Sam obowiązek sprawowania nadzoru autorskiego przez projektanta (autora całości lub części projektu) jest obowiązkiem o charakterze publicznoprawnym, wynikającym bezpośrednio z przepisów Prawa budowlanego, istniejącym niezależnie od regulowań umownych.
Uzasadnieniem jego wprowadzenia jest interes publiczny (ochrona bezpieczeństwa powszechnego, życia i mienia ludzi, uzasadnionych interesów osób trzecich). Prawo budowlane nie przesądza jednak o sposobie jego wykonywania i wynagrodzeniu należnym projektantowi za sprawowanie nadzoru. W praktyce zatem zarówno w interesie projektanta, jak i inwestora będzie leżeć zawarcie umowy, w której zostaną doprecyzowane zasady sprawowania nadzoru. Ten pierwszy zazwyczaj uzyska pewność odpłatności wykonywania nadzoru, ten drugi usystematyzowanie jego sprawowania chociażby poprzez określenie ilości i częstotliwości spotkań oraz koordynację czynności nadzoru poszczególnych projektantów. Uregulowanie sprawowania nadzoru autorskiego może być przedmiotem umowy o sporządzenie projektu lub umowy zawartej odrębnie.
Zakres i charakter nadzoru autorskiego
Ustawa posługuje się pojęciem „projektant” w liczbie pojedynczej. W praktyce jednak, w przypadku inwestycji o bardziej skomplikowanym charakterze, sporządzenie obszernego projektu budowlanego zazwyczaj zostaje powierzone nie jednemu projektantowi, ale grupie projektantów. W grę wchodzi wówczas zawarcie umowy z jednostką projektową posiadającą własną podmiotowość prawną, np. spółką, albo zawarcie umowy z jednym projektantem - osobą fizyczną zatrudniającą podwykonawców. Prawo budowlane dostrzega tę kwestię w pewnym zakresie. Art. 20 ust. 1 pkt 1a Prawa budowlanego nakłada na projektanta obowiązek zapewnienia, w razie potrzeby, udziału w opracowaniu projektu budowlanego osób posiadających uprawnienia budowlane do projektowania w odpowiedniej specjalności oraz wzajemne skoordynowanie techniczne wykonanych przez te osoby opracowań projektowych. Na tej podstawie w doktrynie wyróżnia się pojęcie „głównego projektanta” (czasami nazywanego też „generalnym projektantem”).
Powyższy przepis dotyczy fazy sporządzania projektu. Z postanowień tego przepisu nie można jednak wywodzić, że jedynie na głównym projektancie spoczywa obowiązek sprawowania nadzoru autorskiego w fazie realizacji inwestycji. Sprawowanie nadzoru autorskiego będzie bowiem zawsze związane z kwestią posiadania odpowiednich uprawnień. Jeżeli na etapie projektowania część projektu musiała być sporządzona przez osobę posiadającą uprawnienia w określonej specjalności, to nadzór autorski w tym zakresie będzie mógł być wykonywany przez tę samą osobę - autora opracowania (nadzór autorski w sensie ścisłym) lub przez inną osobę, ale posiadającą odpowiednie, takie same uprawnienia (nadzór „zastępczy”). Tak więc prawidłowo ustanowiony nadzór autorski będzie składał się nie tylko z projektanta głównego, ale z tylu specjalistów, tzw. branżystów, ilu będzie koniecznych do zapewnienia nadzoru nad wykonywaniem każdej z branżowych części projektu. Tylko bowiem posiadanie odpowiednich uprawnień przez projektanta może zagwarantować adekwatne i prawidłowe nadzorowanie wykonywania projektu.
Projektanci branżowi nie muszą być zobowiązani do sprawowania nadzoru jednocześnie. Spełnienie tego obowiązku przez poszczególnych projektantów może być rozłożone w czasie, to jest być wymagane w takim zakresie, w jakim wraz z postępem robót istnieje konieczność korzystania z nadzoru wykonywanego przez nich w odniesieniu do adekwatnej części projektu. „Główny projektant” może zostać zobowiązany do sprawowania nadzoru autorskiego nad projektem tylko w zakresie tej części opracowania projektowego, do której ma odpowiednie uprawnienia. Nie ma przeszkód, aby powierzyć mu również „koordynowanie” nadzoru autorskiego sprawowanego przez branżystów, z tym że obowiązek taki powinien być określony w umowie, gdyż nie wynika bezpośrednio z przepisów Prawa budowlanego.
Nadzór autorski w praktyce
W przypadku inwestycji o bardziej skomplikowanym charakterze umowę o sprawowanie nadzoru autorskiego inwestor zawiera zazwyczaj z przedstawicielem jednostki projektowej, w której powstaje projekt obejmujący wiele branż, w ramach umowy o sporządzenie projektu lub niezależnie od niej. Wówczas na tej jednostce spoczywa obowiązek doboru osób sprawujących nadzór. W tym miejscu należy podkreślić, że obowiązek sprawowania nadzoru autorskiego spoczywa na autorze projektu (lub jego części). Jednakże inwestor uprawniony jest do powierzenia nadzoru innemu projektantowi, co pośrednio wynika z art. 44 ust. 1 pkt 3 Prawa budowlanego.
Obecnie przyjmuje się przy tym, że brak zgody autora projektu nie wyklucza wykonywania nadzoru przez innego projektanta, o ile nadzór ten dotyczy jedynie czynności określonych w art. 20 ust. 1 pkt 4 Prawa budowlanego (por. uzasadnienia wyroków KIO z 24 stycznia 2012 r., KIO 90/12, oraz z 30 sierpnia 2011 r., KIO 1805/11). W istocie taki nadzór zastępczy nie jest wówczas nadzorem „autorskim”, lecz nadzorem nad realizowanymi robotami. W umowie z jednostką projektową inwestor może zastrzec zapewnienie osobistego sprawowania nadzoru przez autorów projektu, a dopiero jeśli oni sami nie mogą sprawować nadzoru - przez inne osoby posiadające odpowiednie uprawnienia. Nie ma przy tym przeszkód, aby wprowadzić dodatkowe warunki w postaci porównywalnego stażu, doświadczenia czy dodatkowych kwalifikacji „zastępców”.
Należy także zauważyć, że zawarcie umowy z jednostką projektową zasadniczo nie pozbawia inwestora uprawnienia do żądania bezpośrednio od autora (autorów) projektu sprawowania nadzoru autorskiego poprzez wystosowanie żądania opartego o art. 20 ust. 1 pkt 4 Prawa budowlanego. Jest to szczególnie istotne w wypadku, gdy jednostka projektowa niewłaściwie wykonuje swoje obowiązki lub nie potrafi zapewnić sprawowania nadzoru przez autorów projektu lub inne osoby posiadające odpowiednie uprawnienia (jak również dodatkowe, uzgodnione przymioty). Projektanci zawierający z jednostką projektową umowy dotyczące stworzenia projektu, którzy nie są związani stosunkiem umownym z inwestorem, muszą się zatem liczyć z możliwością wezwania ich do sprawowania nadzoru również w innym trybie i na innych warunkach niż określone w umowie z jednostką projektową.
Ponadto nawet ewentualny konflikt z inwestorem co do wysokości wynagrodzenia lub wręcz zaprzestanie wypłacania wynagrodzenia na podstawie umowy zasadniczo nie zwalnia projektanta z obowiązku świadczenia nadzoru autorskiego jako obowiązku wynikającego bezpośrednio z przepisów Prawa budowlanego (por. uzasadnienie wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 13 lutego 2014 r., sygn. akt VI Aca 1563/12). Wątpliwe jest również, aby projektant sprawujący nadzór autorski mógł w takim przypadku skorzystać z uprawnienia do wstrzymania się ze świadczeniem ze względu na zły stan majątkowy drugiej strony (art. 490 k.c.) i przewidywaną możliwość nieotrzymania wynagrodzenia.
Co więcej, niezależnie od ustanowienia lub braku ustanowienia nadzoru autorskiego i niezależnie od postanowień umownych projektant ma obowiązek wyjaśniania wątpliwości dotyczących projektu i zawartych w nim rozwiązań (art. 20 ust. 1 pkt 3 Prawa budowlanego), czyli dokonywania wykładni tego projektu. Inwestor może zatem zwrócić się do projektanta również z takim żądaniem, nie ustanawiając formalnie nadzoru autorskiego. Zarówno uchylanie się od podjęcia nadzoru autorskiego, jak i niespełnianie obowiązku wyjaśniania wątpliwości może stanowić naruszenie obowiązku zawodowego projektanta i być poddane sankcjom administracyjnym na podstawie odpowiednio art. 95 pkt 5 i art. 95 pkt 4 Prawa budowlanego.
Wynagrodzenie za nadzór autorski
Nadzór autorski jest czynnością odpłatną za czynności zapisane w umowie. W przypadku kiedy inwestor jest podmiotem ustawy Prawo zamówień publicznych, na zamawiającym spoczywa obowiązek uzasadnienia zawarcia umowy z „wolnej ręki” (zob. art. 67 ust. 1 pkt 1 lit. a lub b ustawy Prawo zamówień publicznych), a czynność zawarcia nowej umowy na rozwiązanie zamienne musi być poprzedzona negocjacjami z „projektantem” (zob. art. 36a ust. 5 Prawa budowlanego).
Ustawa Prawo budowlane w treści art. 36a ust. 6 upoważnia „projektanta” do kwalifikacji zamierzonego odstąpienia (zob. art. 36a ust. 6), co oznacza, że może uszczegółowić niektóre ze zmian istotnych, zwłaszcza tych chronionych prawem autorskim i prawami pokrewnymi (zob. art. 1 ust. 2 pkt 6 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych). Przedmiotem prawa autorskiego może być też inna część projektu budowlanego, gdy „projektant” udowodni, że charakteryzuje się ona „przejawem działalności twórczej o indywidualnym charakterze” (zob. art. 1 ust. 3 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych).
Zmiany istotne w projekcie budowlanym wymagają nowej decyzji o pozwoleniu na budowę, niekiedy wydawane jako uzupełnienie projektu budowlanego. Dla decyzji uzupełniającej stosuje się procedurę opisaną w art. 33 ustawy Prawo budowlane z zachowaniem wymogów art. 34 ww. Realizacja robót budowlanych według projektu zamiennego, zawierającego istotne zmiany, bez zmiany decyzji o pozwoleniu na budowę jest traktowana przez dozór budowlany jako samowola budowlana z konsekwencjami wymienionymi w art. 48 i nast. Projekt zamienny musi spełniać wymogi prawa (w tym przepisów techniczno-budowlanych) i być zgodny z zasadami wiedzy technicznej (zob. art. 5 ust. 1 pkt 1 i 2 Prawa budowlanego). Realizacja robót ze zmianami nieistotnymi nie oznacza, że odbywa się ona bez wiedzy i zgody projektanta.
Umowa o nadzór autorski została uregulowana w Rozdziale 3 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane (jedn. tekst Dz. U. z 2010 r. Nr 243, poz. 1623 ze zm. - dalej jako prawo budowlane). Zgodnie z art. 18 ust. 3 prawa budowlanego nadzór ten sprawowany jest na żądanie inwestora (zob. też art. 19 ust. 1 prawa budowlanego). W takim przypadku jest to ustawowy obowiązek projektanta, którego zakres określa art. 20 ust. 1 pkt 4 prawa budowlanego. Zgodnie z jego treścią obowiązkiem projektanta jest stwierdzanie w toku wykonywania robót budowlanych zgodności realizacji z projektem oraz uzgadnianie możliwości wprowadzenia rozwiązań zamiennych w stosunku do przewidzianych w projekcie, zgłoszonych przez kierownika budowy lub inspektora nadzoru inwestycyjnego. Konsekwencją regulacji obowiązków w zakresie nadzoru autorskiego jest określenie w ustawie uprawnień, przysługujących projektantowi w trakcie realizacji budowy, tj. prawa wstępu na teren budowy i dokonywania zapisów w dzienniku budowy dotyczących jej realizacji, a także prawo żądania wpisu do dziennika budowy, wstrzymania robót budowlanych w razi stwierdzenia możliwości powstania zagrożenia lub wykonywania ich niezgodnie z projektem (art. 21 prawa budowlanego).
Według art. 12 ust. 1 pkt 1 prawa budowlanego, sprawowanie nadzoru autorskiego uważa się za samodzielną funkcję techniczną w budownictwie. Nadzór autorski nie jest dziełem w rozumieniu art. 627 k.c. czyli z góry określonym, sprawdzalnym rezultatem umowy. Sprawowanie nadzoru autorskiego odnosi się do już wykonanego projektu. Umowę w zakresie nadzoru autorskiego należy zaliczyć do umów starannego działania.
Nadzór autorski jest przedłużeniem projektowania, stąd zmiana projektanta oznacza dla zamawiającego dodatkowy koszt na zapoznanie się nowego projektanta z rozwiązaniami projektu budowlanego i utratę uprawnienia płynącego z umowy o dzieło, jakim jest niewątpliwie projekt budowlany. Odpowiedzialność „nowego projektanta” w umowie o nadzór autorski będzie ograniczona do należytej staranności, co według autora, wypacza sens nadzoru autorskiego. Wobec stanowiska Urzędu Zamówień Publicznych, należy zalecić, aby w warunkach przetargowych na prace projektowe w budownictwie, a dotyczące zamówień publicznych, zawrzeć ustalenie, że przedmiotem zamówienia jest również nadzór autorski, którego warunki wykonania ustalone zostaną po wyborze wykonawcy robót budowlanych, tzn. po ocenie jego wiedzy i doświadczenia, potencjału technicznego i osobowego (zob. art. 22 ust. 1 ustawy Prawo zamówień publicznych).
| Metoda rozliczenia | Orientacyjny koszt |
|---|---|
| Stawka godzinowa | Zależna od liczby godzin pracy projektanta |
| Stała kwota za całość nadzoru | Ustalona w umowie, niezależna od liczby wizyt |
| Opłata za wizytę | Od kilkuset złotych do kilku tysięcy złotych za wizytę |
| Procent wartości inwestycji | Zazwyczaj 0,5% - 2% całkowitej wartości inwestycji |
Zwykle pojedyncza wizyta nie kosztuje więcej niż kilkaset złotych. Wyjątkiem może być wizytowanie inwestycji, która zlokalizowana jest daleko od siedziby projektanta lub biura architektonicznego albo która z uwagi na swoją skalę, wymaga wyjątkowo czasochłonnych wizyt. Wówczas cena może wynosić 1 tys. zł. Ile takich wizyt potrzeba? Znowu: to zależy od charakteru inwestycji i umowy z projektantem. W przypadku projektów domów jednorodzinnych, zazwyczaj wystarczy kilka wizyt w najważniejszych momentach budowy: przy rozpoczęciu robót, doprowadzeniu budowy do stanu surowego otwartego, montażu instalacji itd. Przy bardziej skomplikowanych inwestycjach, takich jak budynki wielorodzinne, liczba wizyt może być znacznie większa.
Czym jest nadzór autorski architekta wnętrz i jak wygląda w praktyce?
Na ogół przyjmuje się, że koszt nadzoru autorskiego to ok. 0,5%-2% całkowitej wartości inwestycji. Warto tę kwotę uwzględnić w kosztach budowy domu, bo jak widać stanowi względnie niewielką część, a może znacząco wpłynąć na jakość i czas realizacji projektu.
tags: #wynagrodzenie #za #nadzor #autorski