Kwestia wynagrodzenia pełnomocników ustanowionych z urzędu od lat budzi kontrowersje i jest przedmiotem licznych postępowań sądowych, w tym przed Trybunałem Konstytucyjnym. Zmiany w przepisach, orzeczenia sądowe oraz postulaty środowisk prawniczych wpływają na kształtowanie zasad ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokatów i radców prawnych.
Trybunał Konstytucyjny 20 grudnia 2022 r. ogłosił orzeczenie w sprawie skargi konstytucyjnej, dokonując kontroli zgodności przepisów rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu. Kwestionowane przepisy dotyczyły stawek minimalnych należnych adwokatowi ustanowionemu z urzędu za postępowanie przygotowawcze i sądowe, które były niższe od stawek dla adwokatów ustanowionych z wyboru.
Skarżący, ustanowiony obrońcą z urzędu w sprawie przed sądem rejonowym, złożył zażalenie na rozstrzygnięcie sądu rejonowego w przedmiocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej. Zdaniem skarżącego, kwestionowane przepisy naruszały prawo do równego traktowania przez władze publiczne (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP) oraz prawo do odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej zgodnie z wymogami sprawiedliwości i jawności (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). W jego ocenie, wynagrodzenie adwokata ustanawianego z urzędu było z mocy prawa niższe od wynagrodzenia adwokata ustanowionego z wyboru, gdy nie zachodziły czynniki umożliwiające podwyższenie stawki minimalnej.
Ponadto, skarżący wskazywał na naruszenie art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji RP, gdyż kwestionowane regulacje nie chroniły praw majątkowych - prawa do wynagrodzenia za pracę - adwokata powołanego z urzędu. Uznano również, że naruszony został art. 2 Konstytucji RP, ponieważ przepisy były niezgodne z zasadami pewności prawa i prawidłowej legislacji, a także art. 31 ust. 3 i art. 92 ust. 1 Konstytucji RP, gdyż ograniczenia konstytucyjnych praw nie były konieczne.
Rzecznik Praw Obywatelskich (RPO) przypomniał, że Trybunał Konstytucyjny w kwietniu 2020 r. wskazał, iż przepisy nie dają Ministrowi Sprawiedliwości podstawy do zróżnicowania stawek wynagrodzenia adwokatów w zależności od tego, czy świadczą pomoc prawną z urzędu, czy na podstawie umowy z klientem. Dlatego RPO prosił Ministra Sprawiedliwości o wskazanie przyczyn niewykonania zaleceń Trybunału Konstytucyjnego.
Warto podkreślić, że wskazany wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 kwietnia 2020 r., sygn. akt. SK 66/19, odnosił się do nieobowiązującego już § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu. Przedmiotowy akt wykonawczy oraz rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu regulowały szczegółowe zasady ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata/radcę prawnego ustanowionego z urzędu.
Obowiązujące od 2 listopada 2016 r. przepisy zawarte w rozporządzeniach Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu oraz radcę prawnego z urzędu, określają zasady ustalania opłat. Zgodnie z § 4 tych rozporządzeń, opłatę ustala się w wysokości określonej w rozdziałach 2-4, przy czym nie może ona przekraczać wartości przedmiotu sprawy. Ustalenie opłaty w wysokości wyższej niż określona w ust. 1, a nieprzekraczającej opłaty maksymalnej, następowało z uwzględnieniem stopnia zawiłości sprawy, nakładu pracy adwokata/radcy prawnego, wkładu pracy w przyczynienie się do wyjaśnienia i rozstrzygnięcia sprawy, a w szczególności czasu poświęconego na przygotowanie się do prowadzenia sprawy, liczby stawiennictw w sądzie, czynności podjętych w sprawie, wartości przedmiotu sprawy, trybu i czasu prowadzenia sprawy, obszerności zgromadzonego materiału dowodowego.
Istota pomocy prawnej świadczonej z urzędu przez profesjonalnych pełnomocników była przedmiotem rozważań Trybunału Konstytucyjnego. Trybunał stwierdził, że zapewnienie pomocy prawnej osobom, których nie stać na ponoszenie kosztów tej pomocy, należy do obowiązków władzy publicznej i stanowi gwarancję konstytucyjnego prawa do sądu. Obowiązek ten ma charakter publicznoprawny, a jego ciężar jest rozdzielony między Skarb Państwa a samorządy zawodowe.
Świadczenie pomocy prawnej z urzędu przez członków samorządów zawodowych adwokatów i radców prawnych jest wypełnieniem obowiązku o charakterze publicznoprawnym. Z tego charakteru zastępstwa procesowego z urzędu Trybunał wywiódł odmienny sposób regulowania przez państwo zasad wynagradzania pełnomocnika, aniżeli w przypadku zastępstwa procesowego świadczonego na podstawie umowy. Podobnie wypowiedział się Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 20 maja 2011 r., sygn. akt III CZP 14/11.
Zauważyć należy, że różny mechanizm wynagradzania z funduszy Skarbu Państwa pełnomocników świadczących pomoc prawną z urzędu, polegający na możliwości zwiększenia opłaty maksymalnie do 150% stawki minimalnej, w porównaniu do pozostałych sytuacji przewidujących możliwość zasądzenia opłaty do wysokości sześciokrotności stawki minimalnej, obowiązywał już na tle wcześniejszych regulacji.
Obowiązujące zasady ustalania wynagrodzeń uwzględniają zarówno interes osób wykonujących zawody adwokata i radcy prawnego, jak i interes obywateli. Rozwiązania te muszą uwzględniać adekwatność wynagrodzenia pełnomocnika do jakości i ilości jego pracy, a także możliwości majątkowe społeczeństwa i interes społeczny.
Ministerstwo Sprawiedliwości przygotowało nowelizację rozporządzeń dotyczącą opłat za niektóre usługi adwokatów i radców prawnych, mającą na celu poprawę funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości i zwiększenie zainteresowania sprawami z urzędu. Podniesiono stawki dla pełnomocników z wyboru, podczas gdy honorarium dla prawnika ustalane jest z klientem według cen rynkowych w umowie. Stawki z rozporządzenia mają znaczenie, gdy sąd ustala zwrot kosztów poniesionych na pełnomocnika osobie wygrywającej sprawę.
Od 1 stycznia 2026 r. przewidziany jest wzrost stawek za pomoc prawną z urzędu i minimalne stawki "z wyboru" dla adwokatów i radców prawnych. Wzrosty te obejmują m.in. sprawy o pozbawienie, ograniczenie, zawieszenie lub przywrócenie władzy rodzicielskiej, odebranie dziecka, wpis w księdze wieczystej czy zabezpieczenie spadku. Również stawki w dochodzeniach i śledztwach mają wzrosnąć.
Samorządy prawnicze i stowarzyszenia adwokackie od lat walczą o systemowe rozwiązania dotyczące stawek za pomoc prawną z urzędu i minimalne stawki "z wyboru". W połowie 2024 r. Ministerstwo Sprawiedliwości zrównało stawki za świadczenie pomocy prawnej z urzędu z minimalnymi stawkami dla adwokatów i radców z wyboru, co było efektem wcześniejszych wyroków Trybunału Konstytucyjnego. Od stycznia 2025 r. podniesiono "urzędówki" w 11 kategoriach spraw, a od stycznia 2026 r. planowane są kolejne podwyżki.
Reguła wzorcowa 8.4 cz. 1 – Nadużycia prawnicze
Zgodnie z projektem zmian w procedurze karnej, przewiduje się m.in. zmianę definicji podejrzanego oraz wprowadzenie obowiązku pełnienia przez adwokatów i radców prawnych dyżurów w celu umożliwienia zatrzymanemu korzystania z pomocy obrońcy. Nowe stawki wynagrodzenia dla obrońcy zatrzymanego miałyby wynosić 25% aktualnie obowiązującej stawki minimalnej/opłaty przewidzianej za obronę w sprawie.
Prezes Krajowej Rady Radców Prawnych podkreśla, że samorząd radcowski od lat zabiega o podniesienie stawek za pomoc prawną z urzędu i uporządkowanie zasad ich ustalania. Obecne zmiany o charakterze punktowym nie rozwiązują podstawowego problemu braku systemowego uregulowania zasad wynagradzania pomocy prawnej. Podwyżki stawek, choć lepsze niż ich brak, nie odzwierciedlają rzeczywistego nakładu pracy, odpowiedzialności ani czasu trwania postępowań.
Prawnicy wskazują, że wzrost stawek o 50% czy 100% nie rozwiązuje problemu, a jedynie "goni króliczka". Brakuje urealnienia wynagrodzeń do warunków rynkowych, zwłaszcza w kontekście zmian kosztów utrzymania i życia oraz wzrostu płacy minimalnej. Państwo nadal ustala stawki na niskim poziomie, który nie odpowiada realiom.
Podkreśla się potrzebę systemowych rozwiązań, które umożliwią coroczną waloryzację stawek. Współpraca z Ministerstwem Sprawiedliwości w wielu obszarach ma konstruktywny charakter, jednakże proces prac nad rozwiązaniami systemowymi w zasadzie się zatrzymał. Grupa robocza z udziałem przedstawicieli samorządów prawniczych nie rozpoczęła prac, a Ministerstwo ogranicza się do jednostronnych rozporządzeń korygujących wybrane stawki.
W sprawach cywilnych nadal obowiązuje przepis, zgodnie z którym adwokat lub radca prawny, aby uzyskać wynagrodzenie od Skarbu Państwa, musi wykazać bezskuteczność egzekucji kosztów procesu od przegranej strony. Prawnicy uważają tę zmianę za konieczną, ponieważ pełnomocnicy, choć działają w interesie klientów, nie mają motywacji do wygrywania spraw. Obecne przepisy nakładają na pełnomocnika z urzędu obowiązek wykazania bezskuteczności egzekucji, zanim otrzyma on wynagrodzenie od Skarbu Państwa, co jest paradoksalne i niekorzystne dla prawnika.
Przerzucanie ryzyka niewypłacalności strony przegrywającej na profesjonalnego pełnomocnika jest niesprawiedliwe, zwłaszcza że pełnomocnik z urzędu nie wybiera klienta ani przeciwnika procesowego. Ponadto, pełnomocnik ponosi koszty postępowania egzekucyjnego, które, jeśli egzekucja okaże się bezskuteczna, nie zostaną mu zwrócone.
Zmianę w tym zakresie postulują samorządy prawnicze, wskazując, że obecne regulacje skutkują kredytowaniem przez radców prawnych kosztów ustanowionej przez państwo obrony z urzędu, przy braku podstawy ustawowej do modyfikacji normy o ponoszeniu kosztów przez Skarb Państwa.
tags: #wynagrodzenie #pelnomocnika #z #urzedu #rozporzadzenie