Problem demograficzny jest jednym z największych wyzwań, przed jakimi stoi współczesna Rosja. Liczba ludności kraju kurczy się w zatrważającym tempie, a wysokiej śmiertelności towarzyszy niski przyrost naturalny. Specjaliści przewidują, że jeśli w najbliższym czasie nie nastąpią znaczące zmiany, to w 2050 roku liczba Rosjan spadnie do 100 milionów, podczas gdy obecnie wynosi 140 milionów. Głównym problemem jest niska dzietność kobiet, której zaradzić ma prowadzona w kraju polityka prorodzinna.
W ostatnich latach władze poszczególnych regionów kraju, a także władze Federacji, coraz baczniej zwracają uwagę na problem demograficzny. Doprowadziło to do powstania wielu aktów prawnych określających programy pomocy rodzinie, prowadzenie analiz społecznych i dotacji finansowych. W Rosji działa także wiele niepaństwowych, społecznych, a także religijnych organizacji, których celem jest pomoc rodzinie.
Najważniejszym dokumentem normującym życie rodzinne jest Kodeks Rodzinny Federacji Rosyjskiej z 1995 roku, regulujący sferę kontaktów małżeńsko-rodzinnych, porządek ślubów i rozwodów, a także sprawy majątkowe między małżonkami. Dokument zwraca szczególną uwagę na takie kwestie jak zapomogi, gwarancje społeczne dla osób z niepełnoletnimi dziećmi, renty, ulgi, urlopy macierzyńskie. Ważną kwestią jest uwzględnienie praw kobiet w ciąży i kobiet samotnie wychowujących dzieci. Część ulg jest także przeznaczona dla mężczyzn samotnie wychowujących dzieci.
Ustalono, że kobiety, które urodziły pięć lub więcej dzieci, jak również matki-inwalidki, otrzymają możliwość przejścia na emeryturę w wieku 50 lat, przy stażu pracy wynoszącym najmniej 15 lat. Specjalny status członków rodziny uwzględnia także prawo o Zatrudnieniu Ludności Federacji Rosyjskiej, dając pierwszeństwo samotnym lub wielodzietnym rodzicom, a także dzieciom inwalidów i osób bezrobotnych.
Mimo tych wszystkich ustaleń, w Rosji nadal brakuje jednolitej bazy państwowej polityki prorodzinnej. Prawny status rodziny, charakteryzujący jej położenie w odniesieniu do państwa, dotychczas nie został jednolicie określony. Często ciężar prowadzenia polityki rodzinnej spada ze szczebla federalnego na regiony, co sprawia, że prowadzona polityka staje się niedostatecznie efektywna i ogranicza się w zasadzie do pieniężnych zapomóg na dzieci.
Polityka Prorodzinna i "Kapitał Macierzyński"
Od czasu, gdy do władzy w Rosji doszedł Władimir Putin, sytuacja demograficzna zaczęła się polepszać. Gdy w 2000 roku liczba urodzeń wynosiła około 1,2 mln dzieci, w 2009 przekroczyła 1,6 mln. Problem źle prowadzonej polityki rodzinnej był według byłego prezydenta jednym z najważniejszych w Rosji. Na politykę prorodzinną przeznaczono olbrzymie sumy pieniędzy. Stworzono program mający namówić Rosjanki do posiadania więcej niż jednego dziecka.
Władze stworzyły w systemie odpowiednik polskiego „becikowego” - tzw. kapitał macierzyński. Program funkcjonuje od 2007 r. i był planowany do 2016 r. Tego typu wsparcie finansowe przysługuje jednak w momencie urodzenia lub adoptowania drugiego i kolejnych dzieci (i obejmuje urodzone w 2007 r. i później). Od 1 stycznia 2010 r. jego wysokość to 343 278 rubli (ok. 34 tys. zł), z czego 12 000 rubli (ok. 1200 zł) można przeznaczyć na dowolne potrzeby. Kapitał macierzyński ma bowiem swoje szczególne przeznaczenie i może być wykorzystany na polepszenie warunków mieszkaniowych, opłatę edukacji dziecka do 25 roku życia lub zwiększenie oszczędności emerytalnych matki. Wypłata tej zapomogi odbywa się nie po porodzie, a dopiero po osiągnięciu przez dziecko 3 lat.
Zachęty do rodzenia dzieci, mające zaradzić pogłębiającemu się kryzysowi demograficznemu, weszły w życie 1 stycznia 2025 r. Tomsk i Ałtaj w południowej Syberii to regiony, które obiecały 100 tys. rubli dla młodych matek-studentek. Premie zostały po raz pierwszy ogłoszone w lipcu przez Republikę Karelii w północnej Rosji. Kryteria kwalifikowalności różnią się w zależności od regionu, ale wszystkie miejsca wymagają, aby przyszłe matki były studentkami studiów dziennych i były w wieku od 18 do 23 lub od 18 do 25 lat w momencie porodu.
Obawy o prawa reprodukcyjne wzrosły, ponieważ rosyjskie kobiety stoją w obliczu rosnącej presji na posiadanie większej liczby dzieci. Władze w Rosji ogłosiły, że świadome bezdzietne życie to "ekstremistyczna ideologia", zakazały "przymuszania" do aborcji oraz zwiększyły i rozszerzyły federalne państwowe świadczenia macierzyńskie.
Już przeszło 40 regionów Rosji wprowadziło świadczenia dla młodych kobiet zachodzących w ciążę, które uczęszczają do placówek edukacyjnych. W większości przypadków pieniądze otrzymują wyłącznie pełnoletnie uczennice i studentki. W ramach programu mającego poprawić sytuację demograficzną władze wspomnianych obwodów obiecały kobietom zachodzącym w ciążę od 100 tysięcy do 150 tysięcy rubli. Zgodnie z przepisami przyjętymi w obwodzie kemerowskim pieniądze zostaną przekazane po 22 tygodniu ciąży. Uprawnione do składania wniosków są kobiety, które zaszły w ciążę po 1 stycznia 2024 roku.
Władze regionalne twierdzą, że przyjmowane przez nie przepisy są zgodne z zaleceniami organu federalnego. Jednak część deputowanych do Dumy Państwowej skrytykowała świadczenia przyznawane nieletnim uczennicom. Przewodnicząca Komisji Dumy Państwowej ds. Ochrony Rodziny, Macierzyństwa i Dzieci Nina Ostanina wyraziła sprzeciw wobec świadczeń mogących skłonić do zajścia w ciążę dziewczęta, które nie są na to gotowe.
Obecnie w Rosji przyznawane są ordery "Chwały rodzicielskiej" dla rodziców wychowujących więcej niż czworo potomstwa. Order "Matki Bohaterki", nadawany w Związku Radzieckim w latach 1944-1991, został przywrócony dekretem Władimira Putina z 15 sierpnia. Władimir Putin zaproponował również wypłatę 500 tys. rubli rodzinom, którym przyznano order "Chwały Rodzicielskiej".
Tytuł "Matki Bohaterki" wraz z orderem oraz świadczeniem w wysokości 1 mln rubli będą przyznawane kobietom, które urodziły lub wychowały co najmniej 10 dzieci, pod warunkiem, że dzieci są obywatelami Rosji. Dziesiąte dziecko musi ukończyć rok. Jeżeli jedno z dzieci zmarło lub zaginęło w służbie wojskowej, w wyniku ataku terrorystycznego lub w innych okolicznościach, matka nadal ma prawo do otrzymania nagrody. Warunkiem otrzymania tytułu "Matki Bohaterki" i nagrody pieniężnej jest również sumienne wypełnianie obowiązków rodzicielskich, dbanie o dzieci, ich zdrowie, edukację, rozwój fizyczny, duchowy i moralny.
Urlop Macierzyński i Rodzicielski w Rosji
Urlop macierzyński w Rosji trwa 70 dni kalendarzowych przed porodem i 70 dni kalendarzowych po porodzie. W przypadku ciąży mnogiej, liczba dni wynosi odpowiednio 84 i 110. Jeżeli poród nastąpił w 30 tygodniu ciąży i dziecko urodziło się martwe, kobiecie nadal przysługuje 156 dni urlopu.
Zapomogi przed i po ciąży wypłacane są w rozmiarze 100% średniego zarobku. Od 1 stycznia 2010 roku minimalny rozmiar zapomogi wynosił: 2060,41 rubli miesięcznie (ok. 200 zł) po urodzeniu pierwszego dziecka; 4120,82 rubli miesięcznie - po urodzeniu drugiego i każdego następnego dziecka.
W czasie urlopu macierzyńskiego pracodawca nie ma prawa zwolnić kobiety, z wyjątkiem przypadku likwidacji przedsiębiorstwa. Urlop macierzyński w Rosji przysługuje tylko kobietom. Jednak podczas urlopu macierzyńskiego matki, ojciec ma prawo ubiegać się o specjalny urlop u pracodawcy.
Dodatkowo kobiecie przysługuje trzyletni urlop wychowawczy. Urlop wychowawczy może być wykorzystany częściowo lub całkowicie także przez ojca, babcię, dziadka lub innych krewnych. Kobieta lub wskazane osoby, znajdujące się na urlopach wychowawczych, mogą pracować na niepełny etat lub w domu. W tym przypadku istnieją również specjalne zapomogi, wynoszące 500 rubli miesięcznie do czasu, gdy dziecko osiągnie wiek 1,5 roku. Pomoc finansowa jest świadczona, gdy jedno z rodziców nie pracuje. Na okres urlopu pracodawca jest zobowiązany zachowywać posadę. Prócz tego okres urlopu wychowawczego wlicza się w ogólny, nieprzerwany staż pracy.
Według danych z 2020 roku, przeciętnie kobiety w Rumunii otrzymywały ponad 92 tygodnie płatnego urlopu macierzyńskiego. Estonia zajęła drugie miejsce z około 82 tygodniami. W zestawieniu OECD, Austria oferowała 48,2 tygodnia, a Niemcy 42,6 tygodnia. Francja miała 19 tygodni, Wielka Brytania 11,6 tygodnia, a Szwajcaria 8,2 tygodnia. Międzynarodowa Organizacja Pracy (ILO) zaleca co najmniej 14 tygodni urlopu macierzyńskiego z prawem do świadczeń pieniężnych w wysokości co najmniej ⅔ przeciętnej pensji. Szacuje się jednak, że tylko 35% ankietowanych państw przestrzega tych zaleceń.
W Rosji, zgodnie z prawem pracy, pracownicy tymczasowo niezdolni do pracy z powodu choroby lub wypadku otrzymują wynagrodzenie w wysokości 60-100% swojej pensji. Dokładna kwota jest obliczana na podstawie skomplikowanego wzoru. Pracownik musi przedstawić dowód choroby, taki jak zwolnienie lekarskie, po powrocie do pracy. Kobiety-pracownicy są zazwyczaj uprawnione do 140 dni płatnego urlopu macierzyńskiego, z czego 70 dni przypada przed porodem i 70 dni po porodzie. W przypadku wieloraczków lub komplikacji, urlop może zostać przedłużony do 194 dni. Pracownice mogą wrócić do pracy w trakcie urlopu i przedłużyć go maksymalnie do trzech lat, zachowując ochronę zatrudnienia. Prawo nie przewiduje urlopu ojcowskiego.
Porównanie Międzynarodowe
Stany Zjednoczone plasują się w niechlubnej czołówce państw z najmniejszym wsparciem dla matek, dzieląc to miejsce z Papuą-Nową Gwineą. W tych krajach nie ma w ogóle płatnego urlopu macierzyńskiego. Prawo federalne w USA nie przewiduje takiej możliwości, jednak poszczególne stany mogą wprowadzić własne regulacje. Najlepiej sytuacja wygląda w Nowym Jorku, gdzie kobiety mogą liczyć na 12 tygodni urlopu płatnego w wymiarze 66%. Tylko 4 stany w USA zapewniają kobietom płatny urlop macierzyński, i to w znacznie mniejszym wymiarze niż w Polsce. W 57 stanach kobiety nie mogą liczyć na płatny urlop macierzyński.
W Europie sytuacja wygląda znacznie lepiej niż w Stanach Zjednoczonych. Kraje takie jak Polska, Niemcy, Czechy, Słowacja, Ukraina, Białoruś, Litwa, Łotwa, Estonia, Rosja, Węgry, Austria, Szwecja, Mołdawia, kraje bałkańskie i Słowenia zapewniają 52 tygodnie płatnego urlopu macierzyńskiego/rodzicielskiego lub więcej. Włochy, Francja, Norwegia, Finlandia, Grecja, Portugalia, Macedonia, Kosowo, Wielka Brytania i Islandia oferują od 26 do 51 tygodni. Szwajcaria, Hiszpania, Holandia i Turcja zapewniają od 14 do 25 tygodni.
Na świecie, Kanada, Turkmenistan, Uzbekistan, Kuba, Japonia i Korea Południowa zapewniają 52 tygodnie płatnego urlopu macierzyńskiego/rodzicielskiego lub więcej. Iran, Indie, Grenlandia, Chile, Wietnam i Wenezuela oferują od 26 do 51 tygodni. Australia, Nowa Zelandia, Chiny, Mongolia, Kazachstan, Brazylia, Peru, Kolumbia, większość krajów afrykańskich oraz inne kraje zapewniają od 14 do 25 tygodni. Meksyk, Argentyna, Boliwia, Indonezja, Tajlandia, Arabia Saudyjska, Pakistan, Afganistan, Korea Północna, Egipt, Sudan, Etiopia, Nigeria, Tanzania, Tunezja i inne kraje oferują mniej niż 14 tygodni płatnego urlopu macierzyńskiego/rodzicielskiego.
Raport "Kobiety, biznes i prawo" Banku Światowego wskazuje, że sytuacja Rosjanek na rynku pracy wygląda znacznie lepiej niż mieszkanek wielu krajów europejskich i USA. Kobiety w Rosji otrzymują średnio o 22% mniej niż zajmujący te same stanowiska mężczyźni. Mają też mniejsze szanse na uzyskanie kredytu. Kobiety w Rosji znacznie częściej od mężczyzn posiadają niskopłatną pracę, a ich pensja na analogicznych stanowiskach jest o około 30% niższa. Te rozbieżności w różnych gałęziach gospodarki wynoszą od 10 do 60%.
Wielu rosyjskich ekspertów podkreśla jednak, że przyznawane kobietom ulgi często istnieją tylko na papierze. Mimo wielu niedociągnięć, Rosjanie odnoszą się pozytywnie do zmian w polityce prorodzinnej, co potwierdza fakt, że w sierpniu 2009 roku po raz pierwszy od wielu lat liczba urodzeń przewyższyła liczbę zgonów. Kobiety nadal domagają się jednak większych ulg, silniejszej gwarancji powrotu do pracy po urodzeniu dziecka i równego traktowania zawodowego.
Gospodarka Rosji a wojna na Ukrainie! Stan rosyjskiej gospodarki - prognoza na 2026 | Polihistor 2.0
Sytuacja na Rynku Pracy i Wyzwania
Według raportu Banku Światowego, kobietom w Rosji przysługuje płatny urlop macierzyński trwający 140 dni, podczas którego pracodawcy wypłacają 100% pensji. Bezpłatny urlop wychowawczy w Rosji trwa 540 dni, podczas gdy w Niemczech i na Ukrainie wynosi po 3 lata, a w USA 84 dni. Nie ma go w Anglii, Francji i Szwecji.
W Rosji wiek emerytalny jest niższy niż w wielu innych krajach (60 lat dla mężczyzn i 55 dla kobiet). W USA i Europie wynosi on przeważnie 65 lat, niezależnie od płci. Grecy pracują do 65., a Greczynki do 60. roku życia.
Kryzys nie wpłynął znacząco na sytuację ekonomiczną kobiet i mężczyzn, chociaż według ekspertów, niektóre rosyjskie firmy w pierwszej kolejności zwalniały młode matki, pracujących emerytów i pracownice, które mogły w przyszłości zajść w ciążę i urodzić dziecko. Marina Krasilnikowa z organizacji pozarządowej Levada Center uważa, że wyniki raportu stawiają Rosję w korzystnym świetle, jeśli chodzi o ulgi dla pracujących kobiet. Jednocześnie podkreśla jednak typową dla kraju rozbieżność między obowiązującym prawem a jego zastosowaniem w praktyce. Często zdarza się też, że Rosjanki świadomie rezygnują z ulg, ze względu na niskie emerytury i zasiłki.
W Rosji, w ciągu ostatnich paru lat spadła śmiertelność noworodków i matek. Według WHO, na 1000 nowo narodzonych dzieci w tym kraju 13 rodzi się martwych. Przy porodzie umiera natomiast mniej niż 17 matek na 100 tys. Co się tyczy sytuacji na oddziałach położniczych, to pozostawia ona wiele do życzenia. W mniejszych miejscowościach lub w azjatyckiej części kraju nadal brakuje dobrych specjalistów i sprzętu. W większych miastach sale położnicze są wypełnione po brzegi. Jedyna alternatywa to prywatne kliniki, które jednak są bardzo kosztowne.
Tysiące rodziców w całej Rosji nie może zapisać swoich dzieci do przedszkoli z powodu braku miejsc. Wiele rodzin musi czekać na swoją kolej, zostawiać dzieci w domu, albo korzystać z usług dość drogich niań. W wielu, zwłaszcza dużych, miastach Rosji kolejki do państwowych przedszkoli obejmują tysiące dzieci. Rodzice narzekają też na jakość opieki nad ich pociechami. W Rosji w ostatnich latach powstają prywatne placówki i domowe przedszkola. Wybudowanie państwowego przedszkola na 280 miejsc to koszt rzędu 360 milionów rubli. Aby całkowicie wyeliminować problem deficytu miejsc w Rosji, potrzeba by wydać ponad 2 tryliony rubli. Otwarcie prywatnego przedszkola na 5-10 dzieci kosztuje około 700 tysięcy, jednak miesięczny pobyt dziecka w prywatnym przedszkolu to koszt, w zależności od regionu, wahający się od 8 tys. do 30 tys. rubli.
W pewnych regionach problem deficytu miejsc w przedszkolach państwowych rozwiązano za pomocą kompensat finansowych rodzicom. W Krasnojarsku rekompensata dla tych rodziców, którym nie udało się zapisać swojego dziecka do przedszkola, wynosi trzy tysiące rubli. W Permskim Obwodzie rozmiar kompensaty to cztery-pięć tysięcy rubli. Kompensaty te mają jednak zastrzeżenie: otrzymują je tylko te rodziny, których dochód nie przekracza najniższej średniej krajowej.
Co się tyczy szkół, to głównym problemem wydają się wysokie koszty edukacji i niedofinansowanie placówek szkolnych. Komplet podręczników do szkoły kosztuje rodziców około 2 tys. rubli, a w dodatku są one wątpliwej jakości. Rosyjskie szkoły borykają się także z brakiem specjalistów-pedagogów. Nierzadkie są także przypadki agresji nauczycieli w stosunku do uczniów. Według ankiet, praktycznie każde dziecko przez 11 lat nauki zostało uderzone przez nauczyciela, wyzywane lub poniżone przed innymi uczniami. Rodzice skarżą się także na niski stopień przygotowania dydaktyków.
Dla Rosjanek szczególnie ważne jest powstawanie nowych żłobków, przedszkoli i placówek szkolnych, czy istnienie świetlic, gdzie mogłyby bezpiecznie zostawić swoje dzieci pod opieką specjalistów i kontynuować swoją karierę zawodową. Ważnym postulatem jest także wprowadzenie reform w polityce zdrowotnej i ubezpieczeniach. Pojawiają się także sugestie odnośnie polityki socjalnej - łatwiejszego dostępu do uzyskania nowego mieszkania, dotacji państwowych.
Polityka prorodzinna prowadzona w Rosji jest jeszcze na etapie raczkowania i ma wiele braków, ale już zaczęła przynosić efekty. Warto zauważyć, że prawo pracy w Rosji (Rosyjski Kodeks Pracy przyjęty w lutym 2002 r.) stanowi podstawę regulacji stosunków pracy i zatrudnienia, zbliżając rosyjskie prawo pracy do standardów gospodarki rynkowej. Prawo to dotyczy wszystkich typów firm, krajowych i zagranicznych, a także wszystkich pracowników, niezależnie od ich obywatelstwa. Minimalny wymagany urlop wypoczynkowy wynosi 28 dni kalendarzowych rocznie. Co najmniej jedna część całkowitego czasu urlopu musi być wykorzystana jako 14 kolejnych dni kalendarzowych. Tylko czas urlopu przekraczający 28 dni może być "wypłacony".
Pracodawcy w Rosji są zobowiązani do odprowadzania 22% składek na ubezpieczenie społeczne od wynagrodzeń. Pracownicy podlegają 13% podatkowi dochodowemu od osób fizycznych. Podkreśla się, że choć prawo pracy w Rosji zapewnia silną ochronę pracownikom, wymaga ono dużej uwagi i zrozumienia lokalnych praktyk. Ustanowienie oddziału lub spółki zależnej w Rosji w celu zatrudnienia małego zespołu jest czasochłonne, kosztowne i skomplikowane. G-P, jako globalny pracodawca z ramienia (Global Employer of Record), oferuje rozwiązania umożliwiające zatrudnianie pracowników w Rosji, obsługę kadr i płac oraz zapewnienie zgodności z lokalnymi przepisami, bez konieczności tworzenia zagranicznego oddziału lub spółki zależnej.
tags: #urlop #macierzynski #w #rosji