Poniżanie, ośmieszanie, niewybredne komentarze, zastraszanie czy izolowanie od współpracowników - to tylko kilka przykładów mobbingu, z którym mogłeś mieć do czynienia w miejscu pracy. Ale na czym dokładnie polega mobbing? I co ważniejsze - jak się przed nim bronić? Z tego artykułu dowiesz się, co to jest mobbing i jak definiuje go Kodeks pracy. Poznasz przykłady mobbingu w pracy oraz skuteczne metody radzenia sobie z mobberem. Dzięki temu łatwiej będzie Ci zadbać o zdrowe relacje w miejscu pracy.
Mierzenie się z presją psychiczną w miejscu pracy to jedno z najtrudniejszych doświadczeń zawodowych. Udowodnienie mobbingu przed sądem wymaga odpowiedniej wiedzy, precyzyjnego planu i przede wszystkim - chłodnego, opierającego się na faktach podejścia. Prawo stawia przed pracownikiem rygorystyczne wymogi dowodowe, a pomyłki proceduralne mogą skutkować przegraniem procesu, mimo ewidentnej winy po stronie pracodawcy. Sprawy o mobbing w pracy należą do jednych z najtrudniejszych postępowań w sądach pracy.
1. Mobbing - co to jest? Definicja i rodzaje mobbingu w pracy
Słowo mobbing pochodzi z języka angielskiego i po raz pierwszy zostało użyte przez Petera-Paula Heinmanna w latach 60. Ten szwedzki lekarz badał mobbing w szkole, opisując wrogie zachowania dzieci. Z czasem to pojęcie ewoluowało i kiedy mówimy o nim dzisiaj, najczęściej mamy na myśli mobbing w pracy.
A co na ten temat mówi Kodeks pracy? Oto definicja mobbingu, zamieszczona w art. 943:
Mobbing oznacza działania lub zachowania dotyczące pracownika lub skierowane przeciwko pracownikowi, polegające na uporczywym i długotrwałym nękaniu lub zastraszaniu pracownika, wywołujące u niego zaniżoną ocenę przydatności zawodowej, powodujące lub mające na celu poniżenie lub ośmieszenie pracownika, izolowanie go lub wyeliminowanie z zespołu współpracowników.
Żeby można było mówić o mobbingu, tego typu zachowania muszą być długotrwałe, systematyczne, uporczywe i upokarzające, a ponadto zachodzić w zamkniętym, zhierarchizowanym środowisku. Między sprawcą a osobą doświadczającą mobbingu najczęściej istnieje zależność władzy.
Zachowania mobbingowe wpływają również na samoocenę i zdrowie psychiczne ofiary, obniżając jej zdolność do pracy. To bardzo ważne - bo orzeczenie psychologa, psychoterapeuty lub psychiatry może stać się decydującym dowodem w sprawie o mobbing.
Istnieją trzy rodzaje mobbingu w pracy:
- mobbing pochyły (pionowy) - sprawcą jest przełożony, a ofiarą podwładny
- mobbing horyzontalny (poziomy) - występuje między pracownikami (np. mobbing w pracy przez koleżankę)
- mobbing wstępujący (skośny) - sprawcą jest podwładny, a ofiarą przełożony.
Więcej informacji na ten temat znajdziesz w broszurze Państwowej Inspekcji Pracy. Znajomość zasad i form mobbingu może Ci się przydać, jeśli będziesz chciał pójść do sądu i dostać odszkodowanie za mobbing.
2. Mobbing w pracy - przykłady
Mobbing w miejscu pracy może przyjmować różne oblicza - od jawnej dyskryminacji po bardziej subtelne formy przemocy psychicznej. Ich specyfika zależy m.in. od kultury organizacyjnej firmy i osobowości osób w niej zatrudnionych.
Przykład 1: Prezes firmy
Według słów jednej z pracownic lubił pojawiać się znienacka za ich plecami i „grozić palcem”. Często komentował wygląd zatrudnionych kobiet, a podczas podróży służbowej posunął się do próby molestowania jednej z nich. Wielu byłych pracowników firmy przyznało, że zachowanie prezesa zmusiło ich do skorzystania z pomocy psychiatrycznej.
Przykład 2: Ordynator szpitala
Nowy ordynator szpitala wytykał pielęgniarce niezdarność i brak kompetencji. Zwykł mawiać, że „gdyby nie braki w personelu, już by tu nie pracowała”. Nie odpowiadał na jej „Dzień dobry”, a potem nazywał ją „wieśniarą, która nie umie się przywitać”. Nie pozwolił jej uczestniczyć w wigilii służbowej i celowo zmieniał grafik dyżurów tak, by za każdym razem pracowała w święto. W wyniku stresu stan zdrowia pielęgniarki znacznie się pogorszył - trzęsły jej się ręce, zaczęła miewać duszności i kłopoty z sercem.
Przykład 3: Komendant policji
Komendant policji nie akceptował istnienia związku zawodowego. Podczas odpraw notorycznie wyśmiewał przewodniczącego za działalność związkową. Kiedy pracownik napisał do przełożonego skargę w tej sprawie, komendant wszczął przeciw niemu postępowanie dyscyplinarne i zdegradował go z funkcji kierownika posterunku. Sprawa trafiła do prokuratury.
Jak widzisz, mobbing w pracy może przybierać różne, mniej lub bardziej subtelne formy. To dlatego wiele osób nawet nie zdaje sobie z niego sprawy.
Doświadczyłeś mobbingu na własnej skórze? Przeczytaj kolejny rozdział i sprawdź, jak się przed nim skutecznie bronić.
3. Jak udowodnić mobbing w pracy?
Mobbing zaczyna się zwykle niewinnie. Jest sumą wielu pomniejszych zachowań i uszczypliwości, które - rozpatrywane osobno - łatwo wytłumaczyć „gorszym dniem” lub „kiepskim humorem” przełożonego. Do tego dochodzi zaniżona samoocena ofiary, co sprawia, że udowodnienie mobbingu w pracy może być trudne.
Wiktymizacja - czyli wchodzenie w rolę ofiary, w wyniku którego zmienia się jej tożsamość - wpływa na sposób postrzegania przez pracownika swoich możliwości, środowiska pracy i życia w ogóle. Mogą pojawić się trudności w podejmowaniu decyzji, niższa produktywność, poczucie izolacji, a w efekcie utrata poczucia własnej wartości. Naturalne jest odczuwanie takich emocji jak strach, lęk, zagubienie, bezsilność, smutek, a czasami nawet poczucie winy. Niestety, powyższe emocje nie stymulują pracownika do sprzeciwu i poszukiwania rozwiązań.
Niestety - w obawie przed utratą pracy lub zaufania przełożonego wielu współpracowników odwraca wzrok od zachowań mobbingowych, co tylko potęguje stres osoby doświadczającej przemocy. Dlatego musisz się dobrze przygotować do walki z mobberem.
Co zrobić, by udowodnić mobbing w pracy?
- Otwarcie sprzeciwiaj się mobbingowi. Powiedz im, że doświadczasz mobbingu i zapytaj, czy w razie konieczności zostaną świadkami w sprawie.
- Umów się na wizytę do specjalisty i sprawdź, czy Twoje zdrowie psychiczne uległo pogorszeniu. Poproś o stosowne zaświadczenie, a w razie konieczności o zwolnienie lekarskie od lekarza psychiatry.
- Poszukaj wsparcia wśród rodziny i przyjaciół.
- Zgłoś mobbing w pracy osobie z działu HR lub przełożonemu wyższego szczebla.
- Złóż pisemną skargę do Państwowej Inspekcji Pracy.
- Jeśli stresujesz się utratą pracy, zacznij rozglądać się za inną. Kiedy zobaczysz, że możliwości jest sporo, łatwiej będzie Ci podjąć stosowne kroki przeciw mobbingowi.
Zamierzasz walczyć o odszkodowanie za mobbing lub ukarać sprawcę w inny sposób? Możesz skorzystać zarówno z pomocy prawnika, jak i ze wsparcia psychologa lub psychoterapeuty.
Mobbing w pracy powinien być zgłaszany i karany. Niestety bardzo często zdarza się, że krzywdzony pracownik po prostu odchodzi z miejsca pracy, w którym był mobbingowany. Dlatego z mojego punktu widzenia ważne jest, aby nie nazywać go „ofiarą”, a „osobą doświadczającą krzywdy”. Jeśli ktoś przekracza nasze granice i nas krzywdzi, uzasadnioną i mądrą reakcją organizmu na zaistniałą sytuację może być złość, motywująca do sprzeciwu i egzekwowania swoich praw. Właśnie tutaj widzę przestrzeń do współpracy klienta z psychoterapeutą.
Masz własną firmę? W kolejnym rozdziale dowiesz się, jak bronić się przed mobbingiem w pracy, którego sprawcami mogą być Twoi podwładni.
4. Jak przeciwdziałać mobbingowi w pracy?
W myśl przepisów każdy pracodawca ponosi odpowiedzialność za ewentualne przypadki mobbingu w pracy. To oznacza, że jako właściciel firmy masz obowiązek przeciwdziałać mobbingowi oraz reagować na zachowania współpracowników, które o nim świadczą. Jak to zrobić?
Po pierwsze, dokładnie zapoznaj się z definicją mobbingu. Pamiętaj, że aby mówić o mobbingu w pracy, zachowanie oprawcy powinno być celowe, systematyczne i długotrwałe - nie każdy przejaw niechęci współpracowników względem siebie wyczerpuje znaczenie tego terminu.
Nie zmienia to jednak faktu, że jako pracodawca powinieneś reagować również na pojedyncze szykany wobec Twoich współpracowników. Pamiętaj, że mobber wykorzystuje swoją przewagę nad ofiarą (dłuższy staż pracy, popularność, wyższa pozycja w hierarchii firmy), co sprzyja ukrywaniu przypadków mobbingu. Z uwagi na pozycję sprawcy łatwo dojść do mylnych wniosków, że ofiara sama jest sobie winna, a zachowanie mobbera to tylko przejaw dyscypliny.
Po drugie, zadbaj o wprowadzenie polityki antymobbingowej w firmie. Upewnij się (najlepiej na piśmie), że każdy pracownik wie, co to jest mobbing i do kogo może się zwrócić o pomoc. W razie zaistnienia mobbingu zagwarantuj ofierze anonimowość. Pamiętaj, że pracodawca, który nie podjął próby zapobiegania działaniom mobbingowym, naraża się na konieczność wypłaty odszkodowania za mobbing - nawet jeśli mobberem jest inny pracownik.
I wreszcie po trzecie, uważnie obserwuj swoich współpracowników. Spróbuj zapobiegać konfliktom, dbając o sprawiedliwy podział pracy i prowadząc przemyślaną politykę rekrutacyjną. Wspieraj zdrowe relacje w pracy i zadbaj, by Twoi podwładni czuli, że są jednym zespołem - pomogą Ci w tym m.in. spójne i jasne dla wszystkich cele firmy, wspólne celebrowanie sukcesów oraz imprezy integracyjne.
Jak zacząć zmieniać niezdrowe środowisko pracy | Glenn D. Rolfsen | TEDxOslo
Interesują Cię podobne tematy? Przeczytaj, co to jest nepotyzm w pracy.
5. Jak długo musi trwać mobbing, aby móc wnieść pozew?
O mobbingu można mówić nie tylko z uwagi na negatywne intencje mobbera i powtarzalność jego zachowań. Duże znaczenie ma też bowiem czas ich trwania. Jednak każdy przypadek nękania lub zastraszania pracownika rozpatrywany jest przez sąd indywidualnie - dlatego nie da się jednoznacznie wskazać, ile wynosi minimalny okres niezbędny do tego, by udowodnić mobbing w pracy.
Warto jednak podkreślić, że nie zawsze musi być mowa o długotrwałym nękaniu. Sąd Najwyższy w wyroku z 29 czerwca 2005 r. (I PK 290/04) stwierdził, że za mobbing można uznać nękanie czy zastraszanie trwające nawet przez tylko jedną dniówkę roboczą. Jest to oczywiście trudne do udowodnienia, niemniej wszystko zależy od okoliczności, zebranych dowodów i formy działań mobbingowych - te bowiem w niektórych przypadkach okazują się wyjątkowo drastyczne.
6. Mobbing w pracy - co robić?
Jeśli dana osoba uzna, że jest ofiarą mobbingu, powinna przede wszystkim zgłosić to pracodawcy. Jak już bowiem wspomnieliśmy, to on ostatecznie ponosi konsekwencje wystąpienia takiego zjawiska w firmie - nawet jeśli nękanie odbywało się pomiędzy współpracownikami.
Zgłoszenie mobbingu powinno mieć formą pisemną, może bowiem stanowić później dowód w sprawie o odszkodowanie. Jeżeli na pismo nie ma żadnej reakcji, można też zwrócić się do Państwowej Inspekcji Pracy lub stowarzyszeń antymobbingowych. Instytucje te udzielają pomocy z zakresu prawa pracy, w sytuacji gdy dochodzi do nękania pracownika.
Jeżeli to szef jest sprawcą upokarzających zachowań dotyczących pracownika, należy zgłosić mobbing bezpośrednio do Państwowej Inspekcji Pracy. Osoby przeprowadzające kontrolę w zakładzie pracy nie ujawniają personaliów osoby, która dokonała zgłoszenia.
7. Odszkodowanie za mobbing - jak je uzyskać?
Pracownik, u którego mobbing przyczynił się do pogorszenia stanu zdrowia, ma prawo - na mocy art. 943 Kodeksu pracy - do:
- otrzymania zadośćuczynienia pieniężnego za poniesioną krzywdę;
- otrzymania od pracodawcy odszkodowania w wysokości co najmniej minimalnego wynagrodzenia za pracę, jeśli mobbing przyczynił się do podjęcia decyzji o odejściu i rozwiązaniu umowy o pracę.
Mobbing w pracy najczęściej łączy się również z naruszeniem dóbr osobistych. Pozwala to na równoległe pozwanie mobbera z tytułu czynu niedozwolonego na podstawie Kodeksu cywilnego. Osoba, która doświadcza nękania, musi wykazać, że jej stan zdrowia uległ pogorszeniu w wyniku tych działań. W tym celu należy przedstawić dokumentację medyczną z okresów przed wystąpieniem zachowań o charakterze mobbingowym i po nich.
Ze względu na uporczywe naruszanie praw pracowniczych, sprawca mobbingu może zostać pociągnięty również do odpowiedzialności karnej na mocy art. 218 Kodeksu karnego.
Odszkodowanie przyznawane jest w wyniku złożenia pozwu do sądu pracy i procesu sądowego. Niestety osoby poszkodowane stosunkowo rzadko decydują się na podjęcie takich kroków. Powodem takiego stanu rzeczy jest to, że postępowanie sądowe okazuje się zwykle długotrwałe i wiąże się z wysokimi kosztami. Ponadto u ofiar mobbingu, które często są silnie zastraszone przez mobbera, występuje zwykle brak pewności siebie i poczucie bezradności.
8. Mobbing w miejscu pracy - jak go udowodnić?
W trakcie postępowania sądowego to na pracowniku spoczywa konieczność zebrania materiału dowodowego. Taka osoba powinna więc wcześniej podjąć działania pozwalające udokumentować naganne sytuacje i zachowania w pracy. Warto zatem taki materiał zabezpieczyć wcześniej, np. poprzez archiwizację wiadomości e-mail, SMS-ów, notatek czy nagrań.
Sprawcy przemocy często starają się działać bez świadków, dlatego udowodnienie nękania nie jest łatwym zadaniem. Ważne, by unikać sytuacji, w których pozostajemy sam na sam z agresorem. Dzięki temu zmniejszymy ryzyko wystąpienia niepożądanych zachowań lub zyskamy świadków zdarzenia. Istotne jest także zapisywanie dat i okoliczności działań noszących znamiona mobbingu.
Warto mieć na uwadze fakt, iż pewne trudności może sprawić zebranie zeznań świadków. Jeśli są oni nadal zatrudnieni w danej firmie, raczej nie zdecydują się na wystąpienie przeciwko pracodawcy. W charakterze świadka mogą jednak wystąpić również byli pracownicy zakładu, w którym miało miejsce nękanie. Można też wykorzystać taśmy z firmowego monitoringu.
Planowane zmiany w Kodeksie pracy zakładają jednak, że wkrótce to pracodawca będzie musiał udowodnić, że w miejscu pracy nie doszło do mobbingu. Wystarczy, że pracownik zgłosi sprawę i uprawdopodobni nękanie.
tags: #trudno #jest #udowodnic #mobbing