System awansu zawodowego nauczycieli w Polsce przechodzi obecnie przez okres znaczącej transformacji. Wprowadzone 1 września 2022 roku zmiany w Karcie Nauczyciela fundamentalnie przekształciły dotychczasową ścieżkę rozwoju kariery pedagogicznej. Zmiany w tym systemie nie tylko modyfikują same stopnie awansu zawodowego nauczyciela, ale również sposób ich uzyskiwania, wymagania formalne oraz dokumentację. W ramach okresu przejściowego jeszcze do 31 sierpnia 2027 roku równolegle będą funkcjonowały dwie ścieżki awansu - tzw. stara i nowa.
Awans zawodowy nauczycieli to sformalizowany proces rozwoju zawodowego, którego zasady są ściśle określone w przepisach prawa. Podnoszenie kwalifikacji zawodowych w tym trybie dotyczy nauczycieli, wychowawców i innych pracowników pedagogicznych zatrudnionych w placówkach oświatowych, a dokładniej w:
- placówkach publicznych (przedszkola, szkoły podstawowe i ponadpodstawowe)
- szkołach artystycznych
- placówkach doskonalenia nauczycieli
- domach dziecka i bursach oświatowo-wychowawczych
- placówkach niepublicznych
Podstawę prawną stanowi przede wszystkim artykuł 9a Karty Nauczyciela wraz z kolejnymi artykułami oraz szczegółowe rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej, które określają, kto dokładnie może ubiegać się o kolejne stopnie awansu nauczyciela.
Kluczowe znaczenie mają jednak dwa fundamentalne warunki: wymiar zatrudnienia oraz tytuł zatrudnienia.
- Wymiar zatrudnienia - etat. Warunkiem koniecznym do odbycia awansu jest zatrudnienie na co najmniej 1/2 etatu. Warto przy tym zaznaczyć, że może to być suma wynikająca z zatrudnienia w kilku placówkach.
- Tytuł zatrudnienia - umowa o pracę. Podstawą zatrudnienia musi być umowa o pracę, jednak - co warto podkreślić - nie każda umowa o pracę daje podstawy do ubiegania się o rozpoczęcie awansu zawodowego.
Przypadki wykluczające możliwość realizacji awansu są precyzyjnie określone w Prawie oświatowym. Są to m.in.:
- dyrektorzy niebędący nauczycielami (którzy w wyjątkowych przypadkach mogą kierować placówką oświatową);
- osoby zatrudnione w publicznych placówkach bez statusu nauczyciela, prowadzące zajęcia z zakresu zainteresowań;
- nauczyciele zatrudnieni w ramach realizacji programów unijnych.
Jest to o tyle istotne, że każdy przypadek wymaga indywidualnej analizy pod kątem spełnienia wszystkich wymogów formalnych. Sam fakt zatrudnienia na umowę o pracę w placówce oświatowej nie jest bowiem wystarczającą przesłanką do rozpoczęcia procedury awansu zawodowego.
Równoległe ścieżki awansu
Obecna sytuacja w polskiej oświacie, charakteryzująca się równoległym funkcjonowaniem dwóch systemów awansu zawodowego nauczycieli, jest bezpośrednim rezultatem reform wprowadzonych 1 września 2022 roku. W momencie wejścia w życie reformy nauczyciele znajdowali się na różnych etapach swojej drogi zawodowej.
Jedną z najbardziej znaczących zmian strukturalnych było usunięcie stopnia nauczyciela kontraktowego. W nowym systemie pozostali już tylko:
- nauczyciel mianowany
- nauczyciel dyplomowany
Ta zmiana wymusiła konieczność stworzenia przepisów przejściowych, które pozwoliłyby na płynne dostosowanie sytuacji nauczycieli do nowych realiów. W związku z tym jeszcze do 2027 roku część nauczycieli realizuje swój awans zawodowy na starych zasadach (według przepisów ustawy Karta Nauczyciela sprzed nowelizacji z 5 sierpnia 2022 r.).
Nauczyciele będący na dzień 1 września 2022 roku w trakcie realizacji awansu według starych zasad, kończą go na dotychczasowych warunkach. Wszystkie osoby rozpoczynające swoją drogę zawodową po 1 września 2022 roku podlegają już nowym regułom. Natomiast zasady przejściowe różnią się w zależności od stopnia awansu zawodowego, jaki nauczyciel posiadał w momencie wejścia w życie nowych przepisów.
Awans na stopień nauczyciela dyplomowanego
Dla nauczycieli mianowanych kluczowe znaczenie ma moment rozpoczęcia procedury uzyskania stopnia nauczyciela dyplomowanego. Jeżeli procedura została rozpoczęta przed 1 września 2022, wówczas, na zasadzie ciągłości według przepisów, osoba taka realizuje awans na starych zasadach. Nauczyciel mianowany, który nie rozpoczął jeszcze procedury awansowej przed 1 września 2022 roku objęty jest już nowymi przepisami.
Awans na stopień nauczyciela mianowanego - nauczyciel kontraktowy
Dla nauczycieli kontraktowych wprowadzono jednoznaczną regulację. Jeśli stopień nauczyciela kontraktowego został uzyskany przed 1 września 2022 roku, wówczas zastosowanie znajdują stare przepisy. Oznacza to, że nauczyciele kontraktowi, którzy uzyskali ten stopień przed wprowadzeniem reformy, mogą ubiegać się o uzyskanie stopnia nauczyciela mianowanego według dotychczasowych zasad.
Przykład: Pan Marek pracuje w szkole od 1 września 2019 roku. Stopień nauczyciela kontraktowego uzyskał 15 czerwca 2021 roku. W jego przypadku możliwe jest jeszcze awansowanie na stopień nauczyciela mianowanego na podstawie przepisów sprzed reformy, o ile złoży wniosek o rozpoczęcie stażu przed 31 sierpnia 2027 roku. Pan Marek planuje więc po przepracowaniu wymaganych dwóch lat rozpocząć staż, który w jego przypadku potrwa 2 lata i 9 miesięcy - czyli zgodnie z wcześniejszymi zasadami awansu zawodowego.
Awans na stopień nauczyciela mianowanego - nauczyciel stażysta
Najbardziej złożona sytuacja dotyczy nauczycieli stażystów, którzy w momencie wejścia w życie nowych przepisów byli w trakcie realizacji stażu na stopień nauczyciela kontraktowego. W ich przypadku ustawodawca zdecydował o bezpośrednim przejściu do nowego systemu. Jest to bezpośrednio związane z jedną z najważniejszych zmian strukturalnych - likwidacją stopnia nauczyciela kontraktowego.
💡 Od 1 września 2022 roku zlikwidowano stopień nauczyciela stażysty oraz funkcję opiekuna stażu. Obecnie nauczyciele rozpoczynający pracę w zawodzie korzystają ze wsparcia nauczycieli mentorów.
Przy tym wszystkim zachowano pewną elastyczność systemu - dotychczasowy staż nie przepada, lecz zostaje zaliczony do nowej ścieżki awansu. To rozwiązanie ma na celu zabezpieczenie interesów nauczycieli, którzy rozpoczęli już swoją drogę zawodową, jednocześnie umożliwiając płynne przejście do nowego systemu.
Awans zawodowy nauczyciela - nowa ścieżka
Reforma systemu awansu zawodowego nauczycieli wprowadza zasadnicze zmiany w procesie podnoszenia kwalifikacji zawodowych. Kluczowy moment stanowi automatyczne rozpoczęcie procedury awansowej z chwilą podjęcia zatrudnienia w placówce oświatowej, przy spełnieniu podstawowych kryteriów - zatrudnienia na minimum 1/2 etatu na podstawie umowy o pracę.
Najistotniejszą zmianą w nowym systemie jest jego automatyczność i obligatoryjność. Każdy nauczyciel zatrudniony w placówce oświatowej, spełniający określone kryteria zatrudnienia, zostaje objęty procesem podnoszenia kwalifikacji zawodowych.
💡 Nowe przepisy obowiązujące od 1 września 2022 roku mają zastosowanie do nauczycieli zatrudnionych w szkołach, przedszkolach i innych placówkach objętych Kartą Nauczyciela. Obejmują one:
- nauczycieli zatrudnionych od 1 września 2022 roku,
- nauczycieli zatrudnionych przed 1 września 2022 roku, którzy do tego czasu nie uzyskali stopnia nauczyciela kontraktowego,
- nauczycieli, którzy uzyskali stopień kontraktowego przed 1 września 2022 roku, ale do 31 sierpnia 2027 roku nie zdążą awansować na nauczyciela mianowanego według nowych zasad.
Awans nauczyciela początkującego na stopień nauczyciela mianowanego - nowa ścieżka
Pierwszy etap awansu dotyczy osób odbywających przygotowanie do zawodu nauczyciela i prowadzi od statusu nauczyciela początkującego do uzyskania stopnia nauczyciela mianowanego. Proces ten trwa 3 lata i 9 miesięcy i rozpoczyna się niezwłocznie po zatrudnieniu.
Dyrektor przedszkola ma obowiązek przydzielić nauczycielowi mentora - może nim być nauczyciel mianowany lub dyplomowany. Mentor wspiera nauczyciela w procesie wdrażania do pracy, w tym w doborze form doskonalenia zawodowego i obserwacji zajęć.
Przygotowanie do zawodu
W tym okresie nauczyciel poznaje organizację i zasady funkcjonowania przedszkola, prowadzi powierzone zajęcia oraz uczestniczy w realizacji zadań dydaktycznych, wychowawczych, opiekuńczych i innych statutowych wynikających z potrzeb placówki. Obserwuje zajęcia prowadzone przez mentora lub innego nauczyciela, doskonali swoje kompetencje, m.in. w zakresie pracy z uczniami ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi.
W drugim roku przygotowania prowadzi co najmniej jedną godzinę zajęć w obecności dyrektora, mentora i osoby wskazanej przez dyrektora.
Kluczowym elementem całej procedury jest lekcja otwarta, którą nauczyciel przeprowadza w obecności dyrektora szkoły lub przedszkola, mentora oraz specjalisty powołanego przez dyrektora, najczęściej dyplomowanego nauczyciela z danego przedmiotu. Dzieje się to w ostatnim roku, po uzyskaniu co najmniej dobrej oceny pracy.
Ocena pracy nauczyciela
Zgodnie z nowymi przepisami, ocena pracy nauczyciela w trakcie przygotowania do zawodu jest dokonywana przez dyrektora szkoły lub przedszkola po upływie co najmniej 8 miesięcy, ale nie później niż w 11. miesiącu odbywania przygotowania do zawodu. Jeśli nauczyciel w trakcie pierwszych 8 miesięcy zmienił miejsce zatrudnienia, ocena jest dokonywana po 3 miesiącach w nowym miejscu pracy, jednak nie wcześniej niż po upływie 8 miesięcy przygotowania, a nie później niż w dwunastym miesiącu. W przypadku, gdy w wyniku odwołania ocena pracy zostanie uchylona, dyrektor musi ponownie ustalić nową ocenę w terminie nie dłuższym niż 30 dni roboczych od dnia otrzymania rozstrzygnięcia.
Przy jej ustalaniu dyrektor zasięga opinii mentora oraz rady rodziców, którzy w ciągu 14 dni przedstawiają pisemną opinię - brak takiej opinii nie wstrzymuje oceny. Na wniosek nauczyciela lub z własnej inicjatywy dyrektor może również zasięgnąć opinii doradcy metodycznego, innego nauczyciela dyplomowanego lub mianowanego, a także - w przypadku szkoły - samorządu uczniowskiego.
Ocena nauczyciela przedszkola ma charakter opisowy i kończy się jednym z czterech stwierdzeń uogólniających: wyróżniająca, bardzo dobra, dobra lub negatywna. Szczegółowe kryteria obejmują 9 kryteriów obowiązkowych oraz 15 dodatkowych, z których dyrektor wybiera jedno, a nauczyciel jedno dodatkowe kryterium, a poziom ich spełnienia określa w punktach zgodnie z rozporządzeniem Ministra Edukacji i Nauki z 25 sierpnia 2022 r.
Postępowanie egzaminacyjne
Warunkiem nadania stopnia nauczyciela mianowanego jest także zdanie egzaminu przed komisją egzaminacyjną powołaną przez organ prowadzący placówkę.
Wniosek o podjęcie postępowania egzaminacyjnego na stopień nauczyciela mianowanego składa się do organu prowadzącego placówkę wraz z wymaganymi dokumentami potwierdzającymi spełnianie warunków określonych w Karcie Nauczyciela oraz rozporządzeniu wykonawczym. Do wniosku należy dołączyć m.in. kopie dokumentów potwierdzających posiadane kwalifikacje zawodowe, zaświadczenie dyrektora szkoły lub przedszkola dotyczące odbycia przygotowania do zawodu nauczyciela, kartę oceny pracy z oceną co najmniej dobrą oraz pozytywną opinię z przeprowadzonych zajęć.
💡 Ważne są także terminy - złożenie wniosku do 30 czerwca skutkuje wydaniem decyzji do 31 sierpnia, a złożenie go do 31 października - do 31 grudnia danego roku.
Podczas rozmowy egzaminacyjnej nauczyciel odpowiada na szereg pytań, a następnie - w przypadku pozytywnej oceny z egzaminu oraz co najmniej dobrej oceny pracy uzyskanej w ostatnim roku odbywania przygotowania do zawodu nauczyciela - otrzymuje decyzję o uzyskaniu stopnia nauczyciela mianowanego.
Przykład: Pani Natalia rozpoczęła pracę w przedszkolu 1 września 2023 roku. Zgodnie z obowiązującymi przepisami nie ma już stopnia nauczyciela stażysty, dlatego od razu odbywa przygotowanie do zawodu nauczyciela, które trwa 3 lata i 9 miesięcy. W tym czasie korzysta ze wsparcia nauczyciela mentora. Po zakończeniu przygotowania i uzyskaniu pozytywnej oceny pracy, pani Natalia będzie mogła ubiegać się o stopień nauczyciela mianowanego w trybie egzaminacyjnym przed komisją.
Prawny obowiązek uzyskania stopnia nauczyciela mianowanego
Nowością w znowelizowanych przepisach dotyczących awansu zawodowego jest wprowadzenie obowiązku uzyskania stopnia nauczyciela mianowanego. Oznacza to, że nauczyciel zatrudniony na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony, który w ciągu 6 lat od rozpoczęcia przygotowania do zawodu nie uzyska tego stopnia, będzie musiał rozstać się ze szkołą - jego stosunek pracy ulegnie rozwiązaniu.
Awans nauczyciela mianowanego na stopień nauczyciela dyplomowanego - nowa ścieżka
Ścieżka awansu na nauczyciela dyplomowanego rozpoczyna się automatycznie po uzyskaniu stopnia nauczyciela mianowanego. Wymaga on przepracowania dokładnie 5 lat i 9 miesięcy na stanowisku nauczyciela mianowanego.
Procedura przebiega w formie postępowania kwalifikacyjnego przed komisją, która dokonuje kompleksowej analizy dorobku zawodowego nauczyciela. Funkcję tę może pełnić nauczyciel mianowany lub dyplomowany.
Jak przygotować się do egzaminu na stopień nauczyciela mianowanego
Konieczne dokumenty i wymagania
W trakcie przygotowania się do egzaminu na stopień nauczyciela mianowanego nauczyciel ma obowiązek realizacji wszystkich wymagań wskazanych w § 6 rozporządzenia w sprawie uzyskiwania stopni awansu zawodowego przez nauczycieli. Zakres wymagań, których spełnianie jest sprawdzane przez komisję egzaminacyjną w czasie egzaminu na stopień nauczyciela mianowanego, obejmuje:
- znajomość przepisów prawa dotyczących organizacji, zadań i zasad funkcjonowania szkoły, w której nauczyciel odbywał przygotowanie do zawodu nauczyciela;
- umiejętność prowadzenia zajęć w sposób zapewniający właściwą realizację statutowych zadań szkoły, w szczególności realizację podstawy programowej;
- umiejętność rozpoznawania potrzeb uczniów i indywidualizowania nauczania;
- umiejętność stosowania w pracy wiedzy z zakresu psychologii, pedagogiki i dydaktyki;
- znajomość środowiska uczniów oraz umiejętność uwzględniania w swojej pracy problematyki środowiska lokalnego i współczesnych problemów społecznych i cywilizacyjnych;
- umiejętność korzystania w pracy, zwłaszcza w trakcie prowadzonych zajęć, z narzędzi multimedialnych i informatycznych.
Ocena pracy nauczyciela w ostatnim roku odbywania przygotowania do zawodu nauczyciela mianowanego jest kluczowa. Dyrektor szkoły dokonuje oceny pracy nauczyciela w pierwszym i ostatnim roku odbywania przygotowania do zawodu nauczyciela - dla nauczycieli, którzy rozpoczęli przygotowanie do zawodu nauczyciela z dniem 1 września 2025 r.; ocenia nauczyciela w drugim i ostatnim roku odbywania przygotowania do zawodu nauczyciela - dla nauczycieli, którzy rozpoczęli przygotowanie do zawodu nauczyciela przed dniem 1 września 2025 r. Dyrektor szkoły dokonuje oceny pracy nauczyciela w pierwszym roku pracy: po upływie co najmniej 8 miesięcy odbywania przygotowania do zawodu nauczyciela, ale nie później niż w jedenastym miesiącu odbywania przygotowania do zawodu nauczyciela. Przed dokonaniem wskazanej oceny pracy w pierwszym roku przygotowania do zawodu nauczyciela, nauczyciel jest obowiązany przeprowadzić zajęcia w wymiarze co najmniej 1 godziny w obecności wskazanych w ustawie nauczycieli. W ostatnim roku przygotowania do zawodu nauczyciela, a dokładnie w okresie ostatnich 9 miesięcy przygotowania do zawodu nauczyciela, w czasie wskazanym przez dyrektora szkoły, zostanie ustalona dla nauczyciela ocena pracy. Nauczyciel powinien mieć bardzo dobrą znajomość spełnienia wszystkich 12 kryteriów szczegółowych tej oceny, bo przez ich pryzmat będzie oceniany, zgodnie z ww. rozporządzeniem w sprawie oceny pracy nauczycieli. Ta ocena pracy nauczyciela ma być oceną co najmniej dobrą.
Zajęcia prowadzone przez nauczyciela w ostatnim roku odbywania przygotowania do zawodu nauczyciela mianowanego odbywają się przed komisją złożoną z 4 osób wskazanych w ustawie Karta Nauczyciela. Po zajęciach i przeprowadzonej z nauczycielem rozmowie komisja wyda dla nauczyciela opinię na piśmie. Komisja będzie z nauczycielem przeprowadzać rozmowę dotyczącą warsztatu pracy nauczyciela. Nauczyciel powinien bardzo dobrze przygotować się do tego zakresu rozmowy, zwracając uwagę na umiejętności korzystania w czasie prowadzonych przez siebie zajęć z narzędzi multimedialnych i informatycznych.
Przygotowania nauczyciela początkującego do postępowania egzaminacyjnego na stopień nauczyciela mianowanego wymaga swobodnej znajomości, również w zakresie umiejętności:
- wszystkich 12 kryteriów szczegółowych oceny pracy nauczyciela - zgodnie z tymi kryteriami dyrektor szkoły dokona w ostatnim roku przygotowania do zawodu oceny pracy nauczyciela i ta ocen pracy musi być co najmniej oceną dobrą;
- zapisów § 2, § 3, § 4, § 6, § 9, § 10 rozporządzenia w sprawie uzyskiwania stopni awansu zawodowego nauczycieli, ze zwróceniem szczególnej uwagi na wymagania wskazane w § 6 tego rozporządzenia;
- treści zawartych we wskazanych powyżej artykułach ustawy Karta Nauczyciela, które dotyczą czynności związanych z organizacją działań nauczyciela początkującego, który przygotowuje się do egzaminu na stopień nauczyciela mianowanego.
tags: #szkola #podstawowa #mianowanie