Mobbing jest zjawiskiem złożonym i niestety powszechnym w miejscu pracy. Zrozumienie jego mechanizmów, form oraz sposobów przeciwdziałania jest kluczowe dla ochrony zdrowia psychicznego i zawodowego pracowników. Warto wiedzieć, jakie zachowania w miejscu pracy mają znamiona tego zjawiska, aby móc skutecznie się przed nim bronić.
Definicja mobbingu została określona w Kodeksie pracy, który wskazuje, że jest to uporczywe i długotrwałe nękanie lub zastraszanie pracownika, wywołujące u niego zaniżoną ocenę przydatności zawodowej, powodujące lub mające na celu poniżenie, ośmieszenie, izolowanie lub wyeliminowanie pracownika z zespołu współpracowników. Aby dane zachowanie zostało uznane za mobbing, musi spełniać określone przesłanki: być uporczywe i długotrwałe, a także prowadzić do negatywnych skutków dla ofiary.
Rodzaje mobbingu
Wyróżnia się trzy główne rodzaje mobbingu:
- Mobbing pionowy: dotyczy sytuacji, w której przełożony prześladuje swojego podwładnego.
- Mobbing poziomy: występuje, gdy sprawca i ofiara znajdują się na tym samym poziomie w hierarchii firmowej.
- Mobbing ukośny (zwany również "staffingiem"): ma miejsce, gdy podwładny prześladuje swojego przełożonego. Jest to forma przemocy, w której pracownicy świadomie działają przeciwko swojemu szefowi, utrudniając mu pełnienie obowiązków, podważając autorytet lub manipulując innymi współpracownikami.
Warto zaznaczyć, że definicja mobbingu jest szeroka i obejmuje różnorodne zachowania. Nie musi to być jawna agresja; często mobbing przybiera formę subtelnych działań, które z czasem eskalują.
Przykłady zachowań kwalifikujących się jako mobbing
Choć Kodeks pracy nie precyzuje wszystkich konkretnych zachowań, orzecznictwo i praktyka wykształciły pewne przykłady:
- Ciągła, nieuzasadniona krytyka pracy, nawet w obecności innych pracowników.
- Obmawianie, rozsiewanie plotek i fałszywych informacji na temat pracownika.
- Ograniczanie możliwości wypowiadania się, np. poprzez nagminne przerywanie lub niedopuszczanie do głosu.
- Groźby, wyśmiewanie, poniżanie lub ośmieszanie pracownika.
- Przydzielanie zadań znacznie poniżej lub powyżej kwalifikacji pracownika, bądź wydawanie absurdalnych poleceń.
- Ukrywanie istotnych informacji, które są niezbędne do prawidłowego wykonywania pracy.
- Izolowanie pracownika od zespołu, np. poprzez wykluczanie z korespondencji, spotkań czy rozmów.
- Bierna agresja i pogróżki.
- Szykanowanie i niesprawiedliwe traktowanie w porównaniu do innych pracowników.
- Wygłaszanie negatywnych komentarzy niezwiązanych z pracą.
Mobbing w białych rękawiczkach
Szczególnie podstępną formą jest mobbing "w białych rękawiczkach", gdzie zachowania mieszczą się na granicy akceptowalności społecznej. Mogą to być pojedyncze, pozornie niegroźne incydenty, takie jak nieodebranie telefonu, nieodpowiedzenie "dzień dobry" czy zapomnienie przekazania informacji. Jeśli jednak takie sytuacje stają się systematyczne i dotyczą tylko jednego pracownika, mogą stanowić początek mobbingu. Kluczowe jest rozróżnienie między zwykłą dyscypliną, egzekwowaniem poleceń czy uzasadnioną krytyką a uporczywym nękaniem i zastraszaniem.
Nieumiejętne zarządzanie a mobbing
Granica między stanowczym, ale skutecznym zarządzaniem a mobbingiem bywa niejednoznaczna. Nieumiejętne zarządzanie, wynikające z braku kompetencji kierowniczych, może prowadzić do frustracji i konfliktów, ale niekoniecznie jest celowym działaniem mającym na celu wyrządzenie krzywdy. Mobbing charakteryzuje się jednak systematycznością, powtarzalnością i brakiem merytorycznego uzasadnienia dla negatywnych działań, często ukierunkowanych na konkretne osoby.
Konsekwencje mobbingu
Mobbing negatywnie wpływa na zdrowie psychiczne i fizyczne ofiary, prowadząc do:
- Zaburzeń lękowych, depresji, zespołu stresu pourazowego.
- Wypalenia zawodowego.
- Obniżonej samooceny i poczucia własnej wartości.
- Problemów psychosomatycznych, takich jak bóle głowy, bezsenność, zaburzenia trawienia.
- Trudności w nawiązywaniu i podtrzymywaniu relacji interpersonalnych.
- Izolacji społecznej.
W skrajnych przypadkach konsekwencje mogą być tragiczne, prowadząc nawet do samobójstwa. Poza ofiarą, mobbing wpływa negatywnie na całą firmę, obniżając efektywność pracy, morale i zaufanie.
Jak radzić sobie z mobbingiem?
Walka z mobbingiem wymaga świadomości i konkretnych działań:
- Dokumentowanie: Należy skrupulatnie gromadzić wszelkie dowody nagannego zachowania mobbera, notując daty, miejsca, przebieg zdarzeń, wypowiedzi i nazwiska świadków.
- Sprzeciw: Od początku należy otwarcie sprzeciwiać się nieakceptowalnym zachowaniom, zarówno wobec prześladowcy, jak i współpracowników.
- Wsparcie: Szukanie wsparcia u zaufanych współpracowników, bliskich osób, a także profesjonalistów (psychologów, prawników) jest kluczowe.
- Asertywność: Rozwijanie umiejętności asertywnego komunikowania swoich potrzeb, granic i opinii, w tym umiejętności mówienia "nie", jest bardzo ważne.
- Zgłaszanie:
- W pierwszej kolejności należy zgłosić sytuację wewnętrznie - do działu kadr, przełożonego wyższego szczebla lub pełnomocnika ds. przeciwdziałania mobbingowi.
- Jeśli działania wewnętrzne nie przynoszą rezultatów, można zgłosić sprawę do Państwowej Inspekcji Pracy (PIP). Skarga nie powinna być anonimowa.
- W skomplikowanych sprawach warto skorzystać z profesjonalnej pomocy prawnej.
Obowiązki pracodawcy
Każdy pracodawca ma obowiązek przeciwdziałać mobbingowi. Powinien wprowadzić wewnętrzną procedurę antymobbingową, szkolić pracowników i reagować na wszelkie nieakceptowalne zachowania. Pracodawca, który dopuszcza do mobbingu, ponosi odpowiedzialność prawną i finansową, w tym może być zobowiązany do wypłaty odszkodowania.
Podsumowanie
Mobbing to poważne zjawisko, które niszczy zdrowie i kariery. Świadomość jego objawów, form oraz praw przysługujących ofiarom jest pierwszym krokiem do jego zwalczania. Nie należy bagatelizować nieprzyjemnych sytuacji w pracy, a w przypadku doświadczania nękania, kluczowe jest podjęcie odpowiednich kroków w celu ochrony siebie.
Mobbing w pracy - przyczyny, skutki i rozwiązania
tags: #psychologia #stosowana #przez #szefa #mobbing