Umowa o dzieło, podobnie jak umowa sprzedaży, wiąże się z pewnymi obowiązkami i odpowiedzialnością stron, zwłaszcza w kontekście wad fizycznych i prawnych wykonanego dzieła. Problem wad dotyczy zarówno nieruchomości, jak i wszelkich ruchomości, na przykład towarów, produktów, a także wykonanego dzieła, takiego jak meble i sprzęty na zamówienie, oraz wszelkich napraw. Wady fizyczne to inaczej niezgodność rzeczy (dzieła) z umową.
Bardzo często przy umowie o dzieło zdarza się, że dzieło posiada wady, zarówno fizyczne, jak i prawne. Przy zlecaniu na przykład naprawy dachu, uszycia garnituru, wykonania mebli, namalowania obrazu, może zdarzyć się, że te prace zostaną wykonane nierzetelnie. Warto pamiętać, że odpowiedzialność za wady i odpowiedzialność kontraktowa (za nieprawidłowe wykonanie umowy) dotyczy nie wszystkich podmiotów, choć konsumenci są zasadniczo bardziej chronieni przez przepisy.
Regulacja art. 638 Kodeksu cywilnego (KC) kieruje nas do zasad określonych w przepisach o rękojmi przy sprzedaży (art. 556-576.4 KC). Jedynym wyjątkiem jest wyłączenie odpowiedzialności przyjmującego zamówienie, jeśli wada dzieła powstała z przyczyny, która tkwi w materiale dostarczonym przez zamawiającego.
Różnice między umową o dzieło a umową sprzedaży
Umowę o dzieło z umową sprzedaży różni niewiele, choć istnieją istotne różnice. Przy umowie sprzedaży dochodzi do przenoszenia prawa własności dużych grup jednakowych rzeczy. Celem jej jest wymiana towarów (wytwarzanych w sposób powtarzalny i masowy, ewentualnie rzeczy pojedynczych, oznaczonych co do tożsamości) na pieniądze. Celem umowy o dzieło jest natomiast osiągnięcie (wykonanie) zindywidualizowanego przedmiotu, który służy zaspokojeniu indywidualnych potrzeb zamawiającego.
Różny jest przedmiot obu umów. W przypadku umowy sprzedaży jej przedmiotem są jedynie rzeczy lub prawa. W umowie o dzieło przedmiotem mogą być także rezultaty (dzieła) niematerialne. W umowie o dzieło to, jakie obowiązki ma przyjmujący zamówienie, jest zależne od tego, kto jest właścicielem materiału, który służy do wykonania dzieła. Przeniesienie prawa własności na rzecz kupującego, przy umowie sprzedaży, jest zawsze fundamentalnym obowiązkiem sprzedawcy.
Różny jest też zakres ingerencji w zachowania się stron. W okresie między zawarciem umowy a jej wykonaniem kupujący nie ma prawa ingerowania w sposób zachowania się sprzedawcy. Co ważne, nie wszystkie przepisy o rękojmi przy sprzedaży stosuje się do wad dzieła. Należą do nich między innymi przepisy o zawiadomieniu drugiej strony w zakreślonym terminie o wykryciu wad oraz o utracie uprawnień w razie niezachowania terminu (art. 561 § 1 KC), przepisy dotyczące odszkodowań w wypadku rękojmi (art. 566 § 1 i art. 574 KC), dzięki którym strony mogą rozszerzyć, ograniczyć lub wyłączyć odpowiedzialność z tytułu rękojmi.
Jeśli zamawiającym jest konsument, to ograniczenie lub wyłączenie odpowiedzialności z tytułu rękojmi za wady dzieła jest dopuszczalne tylko w sytuacjach określonych w przepisach szczególnych (zwłaszcza ustawy z dnia 30 maja 2014 r. o prawach konsumenta - art. 558 w zw. z art. 638 KC). Należy również pamiętać o przepisie, który określa relację między odpowiedzialnością z tytułu gwarancji a odpowiedzialnością z tytułu rękojmi (art. 579 KC).
Uprawnienia zamawiającego w przypadku wad dzieła
Nabywca rzeczy ruchomej oraz inwestor ma prawo wyboru sposobu uzyskania rekompensaty od sprzedawcy lub wykonawcy robót budowlanych. Następuje to, jeśli nabywca nabył rzecz wadliwą, a inwestor, jeśli roboty budowlane są wykonywane w sposób wadliwy. Możliwe jest skorzystanie z przepisów ogólnych o odpowiedzialności kontraktowej (art. 471 KC) lub dodatkowe dochodzenie naprawy poniesionej szkody (odbywa się to bez konieczności rezygnacji z uprawnień, które przysługują z rękojmi).
Art. 638 § 2 KC stanowi, że jeżeli zamawiającemu udzielono gwarancji na wykonane dzieło, przepisy o gwarancji przy sprzedaży stosuje się odpowiednio. Jeśli zdecydowano się na wprowadzenie w umowie klauzul gwarancyjnych, to zamawiający ma prawo wyboru między uprawnieniami z tytułu rękojmi i gwarancji.
Kara umowna jako zabezpieczenie wykonania umowy
W razie niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, kara umowna należy się wierzycielowi (np. zamawiającemu) w zastrzeżonej na ten wypadek wysokości, bez względu na wysokość poniesionej szkody. Kara umowna naliczana jest od wartości umownej przedmiotu zamówienia (brutto), chyba że strony ustaliły w umowie inną podstawę naliczenia.
Przeprowadzenie dowodu zwalniającego dłużnika od odpowiedzialności zależy od kultury prawnej zobowiązanego. W przypadku umów o roboty budowlane lub dzieło zamawiający często korzysta z uprawnienia zapisanego w art. 483 KC i do umowy wpisuje klauzulę, że naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania/dzieła/robót nastąpi przez zapłatę określonej kwoty pieniężnej (kara umowna). Dłużnik (np. wykonawca) nie może bez zgody wierzyciela (zamawiającego) zwolnić się z zobowiązania przez zapłatę kary umownej.
Kara umowna w podstawie rozliczenia pozostaje w proporcji (procentowej) do wartości przedmiotu umowy lub przedmiotu odbioru, jeżeli strony tak ustaliły w umowie. Kara za zwłokę w wykonaniu (za każdy dzień zwłoki) liczona jest od następnego dnia po upływie umownego terminu wykonania zobowiązania umownego. Obecnie często strony zapisują kwotową wartość kary za każdy dzień zwłoki. Ustalona w umowie kara ma za zadanie zdyscyplinowanie strony zobowiązanej do na przykład terminowej realizacji przedmiotu zamówienia.
Z uwagi na sposób udzielania zleceń na roboty budowlane (w przetargach realizowanych wg procedury ustawy Prawo zamówień publicznych - pzp), odejścia od zasady tzw. swobody umów są rzadsze. Aby przeciwstawić się tym niekorzystnym zjawiskom, należy proponować, aby zamawiający dążący do terminowej realizacji umowy (szczególnie umów realizowanych z udziałem dotacji i środków unijnych) do umowy (element SIWZ) dołączał harmonogram rzeczowo-finansowy, w którym zapisze żądane terminy realizacji określonych elementów (scalonych) robót w układzie technologicznym, a kary umowne naliczał będzie od tzw. terminów przejściowych odniesionych do każdego z elementów robót.
Z uwagi na niestabilność ekonomiczną wykonawcy oraz bezkarność płynącą z upadłości, dobrym i zgodnym z prawem (zob. art. 353[1] KC) jest ustalone w umowie prawo zamawiającego do potrącania kary umownej z wynagrodzenia umownego. Kara umowna jest świadczeniem spornym, gdyż może się zdarzyć, że na przykład kwestionuje się jej wysokość zastrzeżoną w umowie, np. 0,5% wartości przedmiotu zamówienia za każdy dzień zwłoki, co niekiedy w wartości kwotowej wynosi na przykład 20-50 tys. złotych.
Wykonawca na tę okoliczność może przedstawić jedynie świadków, gdyż tych zdarzeń nie dokumentował z dokumentacji budowy (dziennik budowy, korespondencja z zamawiającym). Wykonawca w swojej argumentacji nie uwzględnia przepisów kodeksu cywilnego (zob. art. 76 i dalsze KC) oraz zasady pisemności postępowania zastrzeżonej w ustawie pzp.
Nieskuteczna jest też argumentacja, że w czasie realizacji robót występowały niekorzystne warunki atmosferyczne, które zobowiązany traktuje jako „siłę wyższą". Aby skutecznie obronić się „siłą wyższą", strony powinny w umowie określić, co pod tym pojęciem rozumieją. Na pewno nie będą to minusowe temperatury i opady śniegu w okresie od 15 listopada do 15 marca, chyba że z technologii robót i czasookresu robót strony w umowie zapisały warunki ustalania przerwy w robotach.
Nieskuteczne jest też powoływanie się wykonawcy na fakt „narzucenia" mu przez zamawiającego treści umowy w przetargu publicznym. Wykonawca, który na tym etapie negocjacji treści umowy stwierdzi, że żądany termin wykonania robót jest nierealny z uwagi na technologię wykonania lub możliwości wystąpienia w tym okresie niekorzystnych dla robót budowlanych warunków atmosferycznych, ma prawo oprotestować te zapisy i żądać na przykład co najmniej uzupełnienia treści umowy o możliwość wydłużenia terminu wykonania o czas przerwy w robotach z przyczyn od niego niezależnych (nie tylko pogodowych), lecz nie przedstawia żadnego dowodu, że po wystąpieniu tych zdarzeń żądał wydłużenia terminu wykonania przedmiotu umowy, na przykład.
W przypadku, kiedy zamawiający jest podmiotem ustawy pzp (zob. art. 144 pzp), istnieją ograniczenia w możliwości zmian terminu wykonania przedmiotu zamówienia, bo prawie zawsze jest to niekorzystne dla zamawiającego, a w przypadku realizowania przedmiotu zamówienia z udziałem dotacji lub środków pomocowych z Unii Europejskiej może skutkować utratą tych środków przez zamawiającego (zob. art. 161 ust. 1 pkt 2 ustawy o finansach publicznych). Możliwe jest również zrezygnowanie z odszkodowania (kar umownych) nawet wtedy, gdy zamawiający nie poniósł szkody materialnej lub szkoda jest niewielka, a przez to pozostaje w jaskrawej dysproporcji do zastrzeżonej w umowie kary (zob. art. 35 ust. 3 ustawy o finansach publicznych), gdyż prawie zawsze zwłoka w wykonaniu przedmiotu zamówienia rodzi szkodę społeczną, gdyż z efektów zaangażowanych środków, mieszkańcy (dzieci) będą korzystać później niż to obiecano w budżecie tej jednostki (np. w przypadku budowy placu zabaw).
Kara umowna jest szczególną formą odszkodowania, między innymi przez fakt, że należy się zamawiającemu nawet wtedy, kiedy zamawiający nie poniósł szkody materialnej. Aby otrzymać zastrzeżoną w umowie karę, wystarczy dowód, że wykonawca nie wykonał zobowiązania umownego, na przykład opóźnił się z wykonaniem przedmiotu zamówienia. Jedynym problemem jest, od którego dnia naliczyć przysługującą karę umowną.
Konsekwencje niewykonywania umów. Wykonanie zastępcze. Kary umowne. Opóźnienie. Odstąpienie od umowy
W obecnym stanie prawnym, aby ten problem rozwiązać, należy zadbać, aby w umowie zapisać ustalenie, że na przykład za dzień wykonania świadczenia niepieniężnego (robót) przyjmuje się dzień skutecznego zgłoszenia gotowości do odbioru, zapisanego przez kierownika budowy w dzienniku budowy. Z uwagi na fakt, iż przedmiot umowy (o roboty budowlane lub dzieło) jest bardzo skomplikowany pod względem technicznym, czego wyrazem jest, że nie wystarczy dla jego realizacji wyłącznie wiedza, ale konieczne jest też doświadczenie, że przedmiot ten jest realizowany przez wielu fachowców o różnej specjalności (obok kierownika budowy występują też kierownicy robót), że przedmiot ten jest realizowany przez kilka lub kilkanaście miesięcy, a niekiedy lat, że jest to przedmiot najkosztowniejszy w obrocie gospodarczym - wyliczenie szkody rzeczywistej uwzględniającej stopień przyczynienia się do szkody, na przykład wykonawcy, jest działaniem trudnym, a niekiedy niewykonalnym.
Na ten stan rzeczy składa się również niedostateczna (nieprofesjonalna) obsługa prawna wykonawcy, która powinna wymóc lub sama udokumentować zdarzenia powstałe w okresie budowy i zadbać o zmianę postanowień umowy, kiedy pierwotne ustalenia stały się nieaktualne. W tych warunkach strony bez zastrzeżeń przyjmują w umowach (o wykonanie robót budowlanych lub o dzieło) substytut odszkodowania w postaci kary umownej. Istotą (celem) kary umownej jest odstraszenie partnera tej umowy (oświadczenie wzajemne) od niewykonania lub nienależytego wykonania postanowień umowy.
Dając taką możliwość partnerom stron tej umowy, do uznania stron pozostaje ustalenie w umowie katalogu zdarzeń, których niewykonanie lub nienależyte wykonanie będzie skutkować obowiązkiem zapłacenia kary umownej w wysokości proporcjonalnej do zagrożenia powstania szkody. Przy dochodzeniu kar umownych, strona uprawniona do otrzymania odszkodowania ogranicza zakres dowodu do wskazania na kryterium ustalenia umowy uprawniające do naliczenia kar w ustalonej wysokości, a jeżeli żądanie dotyczy kar za zwłokę w wykonaniu - wskazanie dnia, od którego nalicza karę. Należy z całą stanowczością stwierdzić, że żaden zamawiający w umowie o roboty budowlane o znacznym stopniu skomplikowania technicznego, wielomiesięcznym terminie wykonania robót i znacznej wartości przedmiotu zamówienia, nie zgodzi się, aby szkody dochodzić na zasadach ogólnych, tzn. szkody rzeczywistej. Jest świadczeniem ubocznym, mającym zabezpieczyć spełnienie świadczenia głównego (wykonanie robót budowlanych lub dzieła). Kara ta ułatwia uzyskanie odszkodowania, nawet przewyższającego wysokość poniesionej szkody. Kara umowna spełnia nie tylko funkcję odszkodowania, ale co ważniejsze w obrocie gospodarczym, na plan pierwszy wysuwa funkcje represyjne (zob. art. 24 ust. 1 pkt 1 ustawy pzp). Kara umowna, aby spełnić swój represyjny cel, musi być realna. Kara nierealna zaczyna swój samoistny byt (wirtualny).
tags: #odpowiedzialnosc #kontraktowa #umowa #o #dzielo